Te Pānga o te Rā ki te Āhuarangi o Papatūānuku
Ko te Rā te pūtake pūngao matua o te Ao. Tata ki ngā tukanga katoa e hanga ana i te huarere me te āhuarangi—mai i te mimiti me te hanganga kapua o te moana ki te rere o te hau me te whakaahua-whakaahua—ka tīmata mā te hihi o te rā e tae atu ana ki te āhuarangi me te mata o tō tātou ao. Heoi, ehara i te mea ngāwari te awe o te Rā ki te āhuarangi pērā i te "ka kanapa ake te rā, ka wera ake." He maha ngā tikanga e hono tahi ana: ngā rerekētanga o te pūngao o te rā, te āhua o te mimiti me te whakaata o te hihi e te āhuarangi, te tūranga o ngā moana hei totohu wera, tae atu ki ngā huringa o te porowhita o te Ao i roto i ngā wā roa rawa. Ka tūhuratia e tēnei tuhinga te awe o te Rā ki te āhuarangi o te Ao mai i ngā koki rerekē.
1. Te pūngao o te rā hei "mīhini" āhuarangi
Ko te āhuarangi te toharite roa o ngā āhuatanga o te rangi. Ka taea e te rangi o ia rā te huri tere, engari ko te āhuarangi ka whakatauhia e te taurite pūngao: te nui o te pūngao o te rā e tukuna ana me te nui o te pūngao e tukuna ana ki te wāhi. Ko te pūngao e haere mai ana ko te hihi ngaru poto (te mārama e kitea ana, te hihi ultraviolet, me te hihi tata-infrared). Ka mimitihia ētahi pūngao e te mata me te āhuarangi, ko ētahi ka whakaatahia e ngā kapua, ngā matūriki aerosol, me ngā mata kanapa pērā i te hukapapa.
Kātahi ka tukuna anō e te Ao te pūngao hei hihi ngaru roa (infrared). Koinei te wāhi e whai wāhi mai ai te pānga kati kōtuhi: ka mimitihia e ngā hau pēnei i te mamaoa wai, te hauhā waro, te methane, me te hauota hauota ētahi o ēnei hihi infrared ka tukuna anō, ka mahana ake te mata i tōna āhua me te kore o te āhuarangi o te Ao. Arā, ko te Rā te kaiwhakarato pūngao, ko te āhuarangi te mea e whakatau ana i te roa o te "pupuri" o taua pūngao i roto i te pūnaha āhuarangi.
2. Albedo: te mahi a te whakaata i roto i te whakahaere i te pāmahana
Ko tētahi o ngā mea nui hei mārama ki te awe o te Rā ko te albedo, te ōrau o te hihi o te rā e whakaatahia ana ki te wāhi. He nui te albedo o ngā mata kanapa pērā i te hukarere me te hukapapa, e whakaata ana i te māramatanga, ā, e whakamatao ana i te Ao. I tetahi atu taha, he nui ake te kaha e mimitihia ana e ngā moana pōuri, e ngā ngahere matotoru rānei, e whakamahana ana i te Ao.
He nui hoki te pānga o ngā kapua ki te albedo. Ka taea e ngā kapua matotoru te whakaata nui i te hihi o te rā (te whakamatao), engari ka taea hoki e rātou te hopu i te hihi whero-whero e tukuna ana e te Ao (te whakamahana). Ko te pānga whānui e whakawhirinaki ana ki te momo kapua, te teitei, me te matotoru. Nā te mea ko te Rā te pūtake o te hihi e whakaatahia ana e ngā kapua me te hukapapa, ko ngā huringa o te albedo tētahi huarahi e "whakahaere" ā-kore ai te Rā i te āhuarangi.
3. Ngā rerekētanga o ngā mahi a te rā: ngā ira o te rā me te huringa 11-tau
Ehara te Rā i te mārama pumau. He huringa mahi aukume tōna, ko te mea tino rongonui ko te huringa 11 tau te roa, e tohuhia ana e ngā huringa o te maha o ngā ira o te rā. I te pikinga ake o te mahi, he iti noa ngā huringa o te pūngao katoa e tukuna ana e te Rā, e mōhiotia ana ko te Hira Rā Katoa (TSI). He iti noa ngā huringa o te TSI puta noa i tēnei huringa (tata ki te hauwhā o te ōrau), engari ka pā tonu ki te āhuarangi o runga me ētahi tauira tohanga.
Haunga te TSI, ka nui ake te hiranga o ngā rerekētanga o te mārama ultraviolet (UV) i ngā huringa o te pūngao katoa. He nui te awe o te UV i te matū o te āhuarangi, inā koa te hanganga me ngā huringa o te ozone i te papa o raro. Ka taea e ngā huringa o te ozone te whakarerekē i te tohatoha pāmahana i te papa o raro, ā, i raro i ētahi āhuatanga, ka taea e ōna pānga te "haere" ki te papa o raro, te wāhi e puta ai te huarere. Ko te tikanga o tēnei, ehara i te mea mā te whakamahana tika anake te pānga o te mahi a te rā engari mā ngā huringa hoki o te hanganga o te āhuarangi.
4. Te awe o te rā mā roto i ngā moana: te puna wera nui rawa atu
Ka mimitihia e ngā moana te nuinga o te pūngao o te rā e tae atu ana ki te mata. Nā te nui o te kaha wera o ngā moana, ka mahi ngā moana hei "pāhiko" āhuarangi, e penapena ana i te wera mō ngā wā, ā, ka tukuna mārire atu. Ka āwhina ngā ia o te moana ki te neke i te wera mai i ngā rohe toropika ki ngā whānui teitei ake, ā, ka whakataurite i ngā rerekētanga pāmahana o te ao.
E kitea ana hoki te taunekeneke o te rā, te moana, me te āhuarangi i roto i ngā āhuatanga pēnei i a El Niño me La Niña. Ahakoa kāore ēnei āhuatanga i "hangaia" tika e ngā huringa o te rā, ko te pūngao o te rā e mimitihia ana e te moana te wahie matua mō ēnei āhuatanga. Ka taea e ngā rerekētanga o te mimiti wera, ngā huringa o ngā hau hokohoko, me te whakawhiti wera o te moana me te āhuarangi te whakarerekē i ngā tauira ua me ngā pāmahana puta noa i te ao.
5. Te honga tuaka o te Ao me ngā wā: te tohatoha o te pūngao o te rā
He maha ngā tāngata e whakaaro ana ka puta ngā wā i te mea ka rerekē te tawhiti o te Ao i te Rā. Heoi, ko te tino take o ngā wā ko te piko o te tuaka o te Ao, tata ki te 23,5 nekehanga. Nā tēnei piko, ka rerekē te kaha me te roa o te hihi o te rā puta noa i te tau i ngā whānui rerekē. Ina piko te Tuawhenua ki te Rā, ka pāngia e te raumati: he roa ake ngā rā, ā, he tika ake te koki o te pānga mai, ka nui ake te pūngao mō ia wāhanga horahanga. I tetahi atu taha, ina piko te Ao, ka pāngia e te takurua.
Ko tēnei tohatoha koretake o te pūngao o te rā e akiaki ana i te rere o te hau i te āhuarangi o te ao: ka piki te hau mahana i ngā rohe werawera, ka neke ki ngā whānui teitei ake, kātahi ka heke anō, ka hanga he pūtau rere o te hau pērā i a Hadley, Ferrel, me Polar. Ko ngā hau me ngā ia moana ngā "taputapu" e whakamahia ana e te Ao hei tohatoha i te pūngao o te rā kia kore ai e kohia ki ngā rohe werawera anake.
6. Ngā huringa āmiomio mō te wā roa: Ngā huringa Milankovitch
I runga i te tauine mano ki te rau mano tau, ka pāngia hoki te āhuarangi o Papatūānuku e ngā huringa o te porowhita me te aronga o Papatūānuku, e mōhiotia ana ko ngā huringa Milankovitch. E toru ngā wāhanga matua:
1. Te āhua rerekē: ka huri te āhua o te porowhita o te Ao mai i te porowhita ki te porowhita.
2. Te piko: ka paku rerekē te koki o te tuaka o te Ao.
3. Te hekenga o te ao: ka huri te "wiri" o te tuaka o Papatūānuku i te wā o ngā wā e pā ana ki te tūranga o Papatūānuku i te ara iahiko.
Kāore ēnei huringa e tino whakarerekē i te nui katoa o te pūngao o te rā e whiwhihia ana e Papatūānuku, engari ka whakarerekē i te tohatoha o te pūngao mā te wā me te whānui. Ka taea e ēnei huringa tohatoha te whakaoho, te whakamutu rānei i ngā wā hukapapa, nā ngā urupare pēnei i te huringa o te whānuitanga o te hukapapa me te albedo.
7. Urupare āhuarangi: te whakapakari, te whakaiti rānei i te awe o te Rā
He maha ngā wā ka whakanuia, ka whakaitihia rānei te awe o te Rā e ngā urupare i roto i te pūnaha āhuarangi. Hei tauira, ki te mea he iti noa te mahana ka rewa te hukapapa, ka heke te albedo, ka nui ake te pūngao o te rā ka mimitia, ā, ka piki ake te mahana—ka kiia tēnei he urupare pai. I tetahi atu taha, ka taea e ētahi tikanga te mahi hei urupare kino, pērā i te pikinga o te hihi infrared e tukuna ana e te Ao i te pikinga o te pāmahana, e āwhina ana i te taurite o te pūnaha.
He mea nui ngā kapua, te mamaoa wai, me te hukapapa nā te mea he pānga tika tā rātou ki te urunga mai me te tukatuka o te pūngao o te rā. Nā te uaua o ēnei urupare, kāore i te rite tonu ngā urupare āhuarangi ki ngā huringa iti o te hihi o te rā.
8. Te rā me te huringa āhuarangi o ēnei rā: he aha tāna mahi?
I roto i ngā kōrero mō te huringa āhuarangi o ēnei rā, he mea nui kia wehewehea te awe ā-taiao o te Rā me te awe o ngā mahi a te tangata. E whakaae ana ngā kaipūtaiao he nui ngā rerekētanga o ngā mahi a te rā e whai wāhi ana ki te rerekētanga o te āhuarangi, engari e kī ana ngā taunakitanga tirotiro kāore e taea te whakamārama i te mahana o te ao mai i waenganui o te rautau 20 e ngā huringa o te rā anake. Ko te ia o te mahana kaha, te tauira o te mahana o te āhuarangi (hei tauira, ko te mahana o te troposphere i te mea ka whakamatao te stratosphere), me te pikinga o ngā kukū hau kati kōtuhi e tohu ana i te tūranga matua o ngā āhuatanga anthropogenic.
Heoi, ehara tēnei i te kī he "koretake" te Rā. Ko te Rā tonu te puna matua o te pūngao, ā, he mea nui tonu te mārama ki ōna rerekētanga hei wehewehe i ngā tohu taiao mai i ngā tohu i puta mai i ngā mahi a te tangata, me te whakapai ake hoki i te tika o ngā tauira āhuarangi.
Whakamutunga
He maha ngā ara e awe ai te Rā i te āhuarangi o Papatūānuku: hei pūtake pūngao tuatahi, mā roto i ngā panonitanga o te albedo, mā roto i ngā rerekētanga o te ngohe aukume me te hihi UV, me te whakahaere i te tohatoha pūngao mā te honga tuaka me ngā huringa porowhita roa. Kātahi ka tukatukahia e ngā moana me te āhuarangi tēnei pūngao mā roto i te tohanga matatini, te rokiroki wera, me ngā urupare. Mā te mārama ki ēnei tikanga, ka kite tātou ko te āhuarangi o Papatūānuku te hua o te taunekeneke hihiri i waenga i te pūngao o te Rā me te pūnaha o Papatūānuku—ā, ko ngā panonitanga iti i roto i tētahi wāhanga ka taea te whakaoho i ngā panonitanga nui ina whakanuia e ngā urupare motuhake.
