Me pēhea te tautuhi i ngā whetū i te rangi pō
He ātaahua tonu te mātakitaki i te rangi pō. Kei muri i te kanapa o ngā whetū, he āhua rerekē ētahi tauira kua mōhiotia e te tangata mō ngā mano tau hei whetū. Mā ngā whetū ka āwhina ngā kaiwhakatere ki te whakatere, mā ngā kaimahi pāmu e whakatau ngā wā, ā, mā ngā kaipūtaiao e mahere te rangi. Heoi, mō ngā tīmatanga, he uaua te kimi i te "pikitia" o te whetū i roto i ngā mano tini o ngā pūwāhi mārama. Ka matapakihia e tēnei tuhinga te huarahi ki te tautuhi i ngā whetū i roto i te mahi, mai i te whakarite ki ngā mahi mahi i te mara.
1. Kia mārama tuatahi: Te whetū me te whetū
I mua i te tīmatanga, he mea nui kia wehewehea ngā kupu e rua:
– Ko te whetū whetu (mana) he rohe kei runga i te porowhita rangi kua tohua e te International Astronomical Union (IAU). E 88 ngā whetū whetu mana i tēnei wā.
– He tauira whetū rongonui te asterism e mahi ana hei "tohu ahunga" engari ehara i te whetū mana, hei tauira, ko te Big Dipper he wāhanga o Ursa Major.
Mā te mōhio ki ēnei rerekētanga ka āwhina i a koe ki te karo i te whakapoauau ina whakaatu te taupānga, te mapi rangi rānei i tētahi ingoa rerekē i tāu e mōhio ana.
2. Whakatauhia te wā pai rawa atu hei tirotiro
Ka rerekē ngā whetū whetu e kitea ana i runga i te wā o te rā me te wā. Ka rerekē te rangi i te 7:00 PM i te rangi i te 2:00 AM, ā, ka rerekē te rangi i te marama o Hune i te rangi i te marama o Tīhema.
Ko ētahi tohutohu mō te whiriwhiri i te wā:
Kōwhiria he pō mārama, kāore he kapua matotoru.
– Kaua e tūtaki i ngā pō o te marama katoa ki te hiahia koe ki te kite i ngā whetū maha atu, nā te mea ka whakaitihia e te māramatanga o te marama te rerekētanga.
– Ko te wā pai rawa atu ko te wā e pōuri rawa ana te rangi (tata ki te 1–2 hāora i muri i te tōnga o te rā) tae noa ki te ata pō.
Mena kei te noho koe i tētahi rohe pārūrū pērā i a Indonesia, he maha ngā whetū ka kitea i te tau katoa, engari ka rerekē tonu ō rātou tūranga me ō rātou teitei i runga i ngā wā o te tau.
3. Kimihia he wāhi kāore e nui te parahanga o te mārama.
Ko te hoariri nui o te mātakitaki whetu ko te parahanga mārama mai i ngā rama o te tāone. Ka pōuri te rangi, ka māmā ake te kite i ngā whetū ngoikore e hanga ana i ngā whetū.
Mō ngā hua pai rawa atu:
– Haere ki tētahi wāhi tuwhera pērā i ngā maunga, i te takutai moana, i te whenua rānei.
– Whakawetohia ngā rama kāore e hiahiatia ana, ā, kaua e titiro matatau ki ngā mata kanapa.
– Hoatu he wā ki ō kanohi kia urutau ki te pōuri mō te 15–30 meneti.
He mea tino nui te urutau o te kanohi; i muri i ētahi meneti, ka tīmata koe ki te kite i ngā whetū kāore i kitea i mua.
4. Kia mōhio ki ngā ahunga matua me ngā pūwāhi tohutoro o te rangi
Hei tautuhi i tētahi whetū whetu, me mōhio koe ki ngā ahunga: raki, tonga, rawhiti, me te hauauru. Ka taea e koe te whakamahi i:
– Kāpehu (tinana, waea pūkoro rānei)
– Ngā tohu whenua taiao (hei tauira, te tōnga o te rā i te hauauru)
– Taupānga arorangi e whakaatu ana i te aronga o te rangi i te wā tūturu
Haunga te ahunga, kia mōhio hoki ki te teitei o ngā whetū mai i te pae tawhiti. Ko ētahi whetū ka puta noa i raro i te pae tawhiti, ko ētahi ka kitea tika i runga ake i a rātou (te tihi).
5. Whakamahia te "peke whetu"
Ko te tikanga tino whai hua mō te hunga tīmata ko te peke whetū, arā, ko te peke mai i tētahi whetū kanapa, e ngāwari ana te kite ki te tauira e hiahiatia ana. Tīmata ki te whetū tino kitea.
Ko ētahi whetū kanapa e whakamahia ana hei tohutoro:
– Ko Sirius (te mea kanapa rawa atu i te rangi pō) – kei roto i te whetū Canis Major
– He kanapa te kanapa – he mārama te kitea mai i te tuakoi tonga
– Arcturus, Vega, Capella, Altair, Antares (kei te wā me te wāhi)
Mā te tautuhi i tētahi whetū kanapa kotahi, ka taea e koe te whai i tētahi rārangi pohewa ki ngā whetū whetu e karapoti ana.
6. Tīmata ki ngā whetū whetu e tino māmā ana te kite.
Anei ētahi whetū/whetūriki e māmā ana mō te hunga tīmata:
a) Orion (Te Kaiwhai)
He "tino pai" a Orion nā tōna āhua mārama.
Ngā āhuatanga matua:
– E toru ngā whetū e tūhono ana hei hanga i te Whitiki o Orion.
– Kei raro i te whitiki he "hoari" ka taea te tohu ki te Orion Nebula mena he pōuri te rangi.
– E rua ngā whetū kanapa: ko Betelgeuse (whero) me Rigel (kikorangi).
Tohutohu: Kia kitea rā anō te whitiki o Orion, ka taea e koe te whakamahi i ōna aho hei kimi i ētahi atu whetū pērā i a Sirius.
b) Te Ripeka ki te Tonga (Crux)
I te taha tonga o te ao, he tino rongonui a Crux.
Ngā āhuatanga matua:
– He āhua ripeka ngā whetū matua e whā.
– He maha ngā wā e whakamahia ana hei āwhina i te whakatau i te ahunga o te tonga.
Kia mōhio: I ētahi wāhi, ka kitea pea a Crux i raro i te pae tawhiti, nō reira whiriwhiria he wāhi e tiro whānui ana ki te tonga.
c) Kōpiro (Scorpion)
E māmā noa ana te mōhio ki a Scorpius i tōna pewa whetu.
Ngā āhuatanga matua:
– Ko te whetu whero kanapa a Antares te "ngākau" o te kopiona.
– He rite te āhua ki te reta “S” he matau roa rānei.
Ka kitea nuitia tēnei i ētahi marama ina mārama ake ngā pō.
7. Whakamahia ngā mahere rangi, ngā taupānga rānei me te whakaaro nui
E rua ngā taputapu matua:
1) Mahere rangi kua tāia (planisphere)
Ngā Painga: kāore he kanapa, kāore he pākahiko e hiahiatia ana, he pai mō te ako.
Me pēhea te whakamahi: hurihia kia rite ki te rā me te wā, kātahi ka whakataurite i te ahunga o te mapi ki te ahunga e anga atu ana koe.
2) Ngā taupānga whetū (hei tauira, Stellarium, SkySafari, Star Walk, me ētahi atu)
Ngā Painga: tino whai hua, ka taea te whakaatu tika i ngā ingoa o ngā whetū me ngā whetū mā te kāmera.
Kia kore ai e kino te urutau kanohi:
– Whakahohehia te aratau pō (aratau whero) mēnā e wātea ana.
– Whakaitihia te kanapa o te mata.
Kaua e whakawhirinaki nui ki ngā taupānga. Ngāna ki te maumahara ki ngā tauira matua kia taea ai e koe te mōhio ki ngā whetū whetu me te kore āwhina.
8. Kia aro ki te tauira, kaua ki te maha o ngā whetū.
He maha ngā wā ka ngaro te hunga tīmata i te wā e ngana ana ki te hono i ngā whetū katoa. Ko te mea nui ki te mōhio ki ngā whetū ko te arotahi ki:
– tauira whakarāpopototanga
– te tawhiti whanaunga i waenga i ngā whetū
– te whetu kanapa hei punga
Hei tauira, ehara a Orion i te mea mō ngā whetū katoa e karapoti ana i a ia, engari he whitiki tino motuhake. Kia whakatūria te tauira matua i roto i tō hinengaro, ka māmā ake te mārama ki ētahi atu whetū.
9. Kia tūpato ki ngā "whetu rūpahu": ngā aorangi me ngā amiorangi
I ētahi wā, ko te mea e whakaarohia ana e koe he whetū kanapa, he aorangi kē, inā koa:
– Te marama o Hine-pō (tino kanapa, e tata ana ki te pae tawhiti i te ahiahi, i te ata rānei)
– Hūpiter (kanapa, pumau)
– Māte (he whero te tae)
– Hānuere (pango ake i a Hūpiter engari kei te kitea tonu)
Āhuatanga motuhake: he kaha ake te "kanapa" o ngā whetū, engari he pumau ake te mārama o ngā aorangi (ahakoa kei ngā āhuatanga o te āhuarangi tēnei).
He maha hoki ngā wā ka kitea ngā amiorangi horihori hei ira kanapa e neke haere ana i te rangi. He mea noa tēnei, ā, kāore e whakararuraru i te tautuhi i ngā whetū, mena ka arotahi koe ki tētahi tauira whetū pumau.
10. Whakaharatauhia te tikanga o te mātakitaki me te tuhi kōrero.
Ka pai ake te mōhio ki ngā whetū mā te whakaharatau. Whakamātauria ēnei e whai ake nei:
– Kia mataarahia mō te 15–30 meneti i ia wiki.
– Kōwhiria kia 1–2 ngā whetū hei ako i ia wāhanga.
– Tuhia ngā kōrero: te rā, te wā, te wāhi, ngā āhuatanga o te rangi, me ngā whetū e kitea ana.
– Whakamātauria te tuhi i tētahi tauira whetu māmā. Kāore e hiahiatia kia ātaahua; ko te whāinga he whakangungu i tō mahara tirohanga.
I roto i ētahi wiki, ka tīmata koe ki te mārama ki te "mahere" o te rangi.
Te Katinga
He pūkenga ngahau, he pūkenga whakangā hoki te tautuhi i ngā whetū whetu i te rangi pō. Ko te mea nui ko te whiriwhiri i te wā me te wāhi tika, te mārama ki ō ahunga, te whakamahi i ngā whetū kanapa hei aratohu, me te whakaharatau ki te mōhio ki ngā tauira matua. Mā te āwhina o tētahi tūtohi rangi, taupānga rānei—me te kore e whakawhirinaki nui ki a rātou—ka taea e koe te "pānui" i te rangi pērā i tētahi mapi nui, e huri haere ana i ia wā ki ia wā. Mā te titiro ake me te mātakitaki, ka mōhio ake koe ki ngā whetū whetu, me te mea he kāpehu taiao tōu i tukuna iho mai i ngā kaititiro rangi puta noa i te hītori.
Ki te hiahia koe, ka taea e au te hanga i tētahi rārangi o ngā whetū whetu e kitea ngāwari ana mō Initonīhia, i runga i te marama (Hanuere–Tīhema) me te ahunga e puta mai ai rātou.
