Dzidziso yeChokwadi yeMusiyano
Mupfungwa, mubvunzo wekuti "chokwadi chii?" wagara uri pokutangira hurukuro huru dzakawanda. Vamwe vanofunga kuti chokwadi chakagadzikana uye chinoonekwa nevanhu vose, nepo vamwe vachichiona sechinoenderana nemamiriro ezvinhu chaiwo: tsika, mutauro, maonero, kana nguva. Apa ndipo panopinda dzidziso yekuti chokwadi chinoonekwa nevanhu vose. Kuziva chokwadi chinoonekwa nevanhu vose hakurevi kuti chiri "chokwadi" hachisi chokwadi chaicho chakafanana kune vanhu vese nemamiriro ese ezvinhu, asi chakabatana zvakanyanya nepfungwa chaiyo.
Kunzwisisa Kusawirirana kweChokwadi
Kazhinji, chokwadi chinochinja-chinja ipfungwa yekuti kukosha kwechokwadi kwechirevo kunoenderana nemamiriro acho ezvinhu. Mamiriro ezvinhu aya anogona kuva tsika, tsika dzemagariro evanhu, maitiro ezvitendero, mutauro, kana kunyange maonero emunhu. Nemamwe mashoko, chirevo chinogona kuonekwa sechechokwadi mune imwe nzira, asi chisina chokwadi—kana chisina zvachinoreva—mune imwe nzira.
Kuzvifunga kwakasiyana nekungoti "munhu wese ane kodzero yekufunga kwake." Kuzvifunga kunotaura nezvemamiriro echokwadi pachacho, kwete kungosiyana kwezvinonaka. Semuenzaniso, kutaura kwakaita sekuti "Chikafu chinonaka chinonaka" kunonyanya kuwira mukati menyaya yezvinodiwa. Asi kutaura sekuti "Dzimwe nzira dzekupfeka hadzina mwero" kunogona kuva muenzaniso wekuti chokwadi chemagariro evanhu kana chetsika chinowanzoenderana sei netsika dzemuno.
Midzi yeKudavira Kuti Zvinhu Zvinoenderana Nezvinodiwa Nemunhu
Kudavira kuti zvinhu zvinogara zvichichinjana hakusi pfungwa itsva. Munhoroondo yeuzivi hwekuMadokero, vanhu vakaita saProtagoras (muzivi wekare wechiGiriki) vanowanzobatanidzwa nepfungwa dzekuti zvinhu zvinogara zvichichinjana kuburikidza nemashoko ake anozivikanwa: "Munhu ndiye muyero wezvinhu zvose." Mashoko aya anowanzo tsanangurwa seanoreva kuti chinoonekwa sechokwadi kana kuti chechokwadi chinoenderana nemunhu semunhu ane ruzivo nekutonga.
Mukufambira mberi kwemazuva ano, chitendero cherelativism chakabuda zvakanyanya mukudzidza nezve anthropology, sociology yeruzivo, uye uzivi hwemutauro. Nyanzvi dzezvevanhu dzakaona kuti nzanga dzakasiyana dzine maonero akasiyana, maitiro etsika, uye "chokwadi" chemagariro evanhu. Izvi zvinosimudzira pfungwa yekuti chokwadi, kunyanya munyaya dzetsika netsika, hachigone kuparadzaniswa nemamiriro etsika.
Mhando dzeKusawirirana kweChokwadi
Kunzwisisa chokwadi hakungowanzova nechimiro chimwe chete. Kune misiyano inowanzo kurukurwa:
1. Kusawirirana kwetsika netsika
Chokwadi—kunyanya chokwadi chetsika nemagariro—chinoonekwa sechinoenderana netsika. Chinoonekwa sechakanaka, chakarurama, kana chakakodzera mune imwe tsika chingaonekwa sechisina kururama mune imwe tsika. Semuenzaniso, makwazisiro evabereki, tsika dzepakudya, uye kunyange mitemo yemuchato zvinogona kusiyana zvakanyanya.
2. Kuvimba kwemunhu mumwe nemumwe (kudavira kuti zvinhu zvinoenderana nepfungwa dzake)
Chokwadi chinoonekwa sechinoenderana nemunhu. Maonero aya anowanzonzwika muchimiro chekuti "ndezvechokwadi kwandiri." Zvisinei, kana zvikashandiswa zvakanyanya, pfungwa yekuti munhu mumwe nemumwe ane chokwadi chezvaari anogona kukonzera matambudziko: unosiyanisa sei chokwadi nezvitendero zvisirizvo?
3. Kuenderana kwemaonero kana mitauro
Kufurirwa nepfungwa yekuti mutauro unoumba manzwisisiro anoita vanhu nyika. Kana maumbirwo emutauro nepfungwa zvakasiyana, ipapo "chokwadi" chinogona kutaurwa nekunzwisiswa chichasiyanawo. Mukati mehurongwa uhwu, zvirevo zvechokwadi nenhema hazviparadzanisike kubva muhurongwa hwepfungwa hunoshandiswa.
4. Kufungidzira kuti zvinhu zvinochinja zvichienderana nemamiriro ezvinhu (epistemic relativism)
Kusimbisa kuti mitemo yekusimbisa ruzivo (zvinoumba humbowo hwakasimba, nzira dzinoshanda, uye simba rinovimbika) inosiyana munharaunda dzakasiyana. Saka, kunyangwe chokwadi chesainzi chinogona kunzwisiswa mukati mekuchinja kwemaonero, kunyangwe vasiri vazivi vese vanobvumirana kuti sainzi ine mwero zvachose.
Kudavira Kuti Zvinhu Zvinoenderana Nezvinodiwa Uye Chokwadi Chetsika
Imwe yenzvimbo dzine simba zvikuru dzekuongorora kuti zvinhu zvinochinja zvichienderana nemaonero evanhu itsika. Kuongorora kuti zvinhu zvinochinja zvichienderana nemaonero evanhu kunoratidza kuti hapana mitemo yetsika inoshanda kune munhu wese. Asi, tsika dzinotongwa kuti dzakanaka kana kuti dzakaipa zvichibva patsika dzenzanga yakati.
Chinhu chakanaka cheiyi nzira ndechekuti inokurudzira kushivirirana uye inoderedza tsika yekutonga dzimwe tsika nemaitiro ako. Anotiyeuchidza kuti mitemo yetsika inowanzo kuumbwa nenhoroondo, mamiriro ehupfumi, chitendero, uye marongerwo emagariro evanhu. Zvisinei, kutsoropodza kwake kukuru ndekwekuti kuenderana kwetsika kunogona kuita kuti zviomere kushora tsika dzinokuvadza vanhu zvakajeka, dzakadai semhirizhonga yehurongwa kana rusarura. Kana zvese zviri zvehukama, chii chatinogona kutaura pasina mubvunzo kuti chiito "chakaipa"?
Nhaurirano Dzinotsigira Pfungwa Yekuti Zvinhu Zvinoenderana Nezvinodiwa Nemunhu
Vatsigiri ve relativism vanowanzopa zvikonzero zvinoverengeka:
- Kusiyana kwezvitendero netsika
Chokwadi chekuti vanhu vane zvitendero zvakasiyana-siyana chinowanzoonekwa sehumbowo hwekuti hapana chokwadi chimwe chete. Kana chokwadi chepasi rose chakajeka kudaro, sei paine misiyano yakawanda kudaro?
- Kubatanidzwa kune zviri kutaurwa
Mashoko mazhinji ane zvaanoreva chete kana tikanzwisisa mamiriro acho ezvinhu. Semuenzaniso, mitemo yetsika inosiyana kubva panzvimbo nenzvimbo. Izvi zvinoratidza kuti "chakarurama" uye "chakaipa" munharaunda hazvigone kuparadzaniswa nenharaunda.
- Kutsoropodzwa kwezvikumbiro zvakakwana
Kuzviti chokwadi chinotsamira pachinhu chimwe chete chinowanzo shandiswa kuramba kutonga kweboka rimwe chete richiti chokwadi chakakwana uye richichimanikidza kune vamwe. Munhoroondo yekare, kutaura kuti chokwadi chakakwana dzimwe nguva kwakabatana nekutonga kwevakoloni, kudzvinyirira, kana kushingairira.
Kutsoropodzwa kweMusiyano weZvinhu
Kusawirirana kunosanganawo nematambudziko akakomba. Kutsoropodzwa kwakakurumbira kunosanganisira dambudziko rekuzvipokana: kana kusawirirana kuchiti "chokwadi chose chine hukama," chirevo ichocho chinoonekwa sechehukama here kana kuti chepasi rose? Kana chiri chepasi rose, saka pane chokwadi chimwe chete chinokanganisa kusawirirana. Kana chiri chepakati, saka vamwe vanogona kuchiramba pasina dambudziko.
Uye zvakare, relativism inogona kukonzera matambudziko mu:
- Hurukuro nekuongorora tsika dzakasiyana-siyana
Kana pasina mitemo yakafanana, tingakurukura sei kusawirirana kwetsika kana zvematongerwo enyika?
- Sainzi uye chokwadi chezviitiko
Musainzi, chokwadi chakawanda chinoedzwa kuburikidza nenzira dzinoenderana: kuongorora, kuyedza, uye kudzokorora. Kunyange hazvo dudziro dzingasiyana, vazhinji vanoti kune zvimwe zvinhu zvechokwadi zvisingaenderane netsika, zvakaita semitemo mikuru yefizikisi.
– Njodzi yekuti “munhu wese akafanana”
Pfungwa yekuti zvinoenderana nepfungwa (relativism) inowanzo nzwisiswa zvisirizvo sekuti hazvina basa: sekunge hapana musiyano pakati pepfungwa ine hwaro hwakasimba nepfungwa dzisina basa. Zvisinei, kunyangwe mukati mepfungwa yekuti zvinoenderana nepfungwa (relativism), tinogona kuongorora kana chirevo chichienderana nezvinodiwa munharaunda kana mamiriro ezvinhu anoshandiswa.
Pfungwa Yekuti Zvinhu Zvinoenderana Nezvinodiwa Nemunhu Muhupenyu Hwazvino Inotsamira Pachinhu Chimwe Chete
Munguva yekudyidzana kwenyika neinternet, chokwadi chinoonekwa sechinhu chakakosha. Tinosangana nenyaya dzakasiyana-siyana pamusoro penhoroondo, zvematongerwo enyika, chitendero, uye hunhu. Midhiya yemagariro evanhu inokurumidza kusanganisa maonero, asi inogadzirawo "makamuri ekutaura" anosimbisa chokwadi chemunhu.
Kuzvibata kwechokwadi kunogona kutibatsira kuzvininipisa: kuziva kuti maonero edu anoumbwa nemamiriro edu ezvinhu. Asi kunofanirawo kuwedzerwa nemafungiro ekutsoropodza kuitira kuti tisawire mumusungo wekufunga kuti humbowo, data, uye kufunga hazvina kukosha.
Mhedziso
Dzidziso yechokwadi inosimbisa kuti chokwadi hachisi chinhu chakakwana nguva dzose, asi kazhinji chinoenderana netsika, mutauro, fungidziro, kana maonero. Maonero aya anobatsira pakunzwisisa kusiyana kwevanhu uye kukurudzira kushivirirana. Zvisinei, fungidziro yechokwadi inotsoropodzwa zvakanyanya, kunyanya maererano nehunhu hwayo hwekuzvipikisa uye kuoma kwekuisa mitemo yakafanana yekutonga.
Munyika ine vanhu vakawanda, chitendero cherelativism chinogona kuva chishandiso chekufungisisa: kutikoka kuti tifunge nezvenyaya yacho tisati tatonga. Zvisinei, kuti tirambe tichibudirira, chitendero cherelativism chinofanira kufambidzana nekuzvipira kukurukurirano ine musoro, kutendeseka kwepfungwa, uye kutsvaga nzvimbo dzinoenderana—zvikuru munyaya dzine chekuita nekuchengetedzeka, kururamisira, uye chiremerera chevanhu.
Kana muchida, ndinogona kuwedzera mienzaniso chaiyo (semuenzaniso mumutemo, tsika, kana tsika dzakakurumbira) kana kugadzira chinyorwa chine ruzivo rwakadzama rwezvedzidzo chine mareferensi akazara kumifananidzo nemashoko euzivi.
