Dzidziso yeChokwadi muEpistemology
Pendauluan
Epistemology ibazi reuzivi rinoongorora ruzivo: kuti chii, kuti runowanikwa sei, miganhu yarwo, uye kuti runogona kururamiswa kusvika papi. Mukati meepistemology, hurukuro yechokwadi ine chinzvimbo chakakosha, sezvo ruzivo runowanzonzwisiswa sechitendero chechokwadi uye chakarurama. Zvisinei, mubvunzo wekuti "chii chiri chokwadi?" hausi nyore. Uzivi hunoziva dzidziso dzakasiyana-siyana dzechokwadi dzinoedza kutsanangura mamiriro kana zvinodiwa kuti chimwe chinhu chionekwe sechokwadi. Dzidziso idzi hadzisi dzekungofungira chete asi dzinopesvedzerawo kuti tinoongorora sei zvinotaurwa nesainzi, ruzivo rwezuva nezuva, uye kunyange kufunga nezvetsika nezvematongerwo enyika. Chinyorwa chino chinoongorora dzidziso huru dzechokwadi muepistemology, simba radzo nekusasimba kwadzo, uye kukosha kwadzo pakufunga zvakadzama.
1. Chokwadi sekutaurirana (Dzidziso yeKunyorerana)
Dzidziso yekutaurirana ndeimwe yedzidziso dzechokwadi dzakajairika uye dzinonzwisisika. Chaizvoizvo, chirevo ndechechokwadi kana chinoenderana nechokwadi kana mamiriro enyika. Kana ndikati "kunaya kunze," chirevo ichi ndechechokwadi kana kuchinaya chaizvo munyika chaiyo. Saka, chokwadi chinoonekwa sehukama huripo pakati pemutauro (zvirevo) uye chokwadi (chokwadi).
Simba redzidziso iyi riri mukuenderana kwayo nekushanda kwesainzi uye ruzivo rwezuva nezuva. Zvikumbiro zvakawanda zvekuongorora zvinogona kuyedzwa kuburikidza nekucherechedza nekuyera. Zvisinei, dzidziso yekuongorora inosanganawo nematambudziko akati wandei. Chekutanga, hazvisi zvese zvinosimbiswa zviri nyore zvakananga—semuenzaniso, zvirevo nezvenguva yakapfuura iri kure, nyika isingaonekwe nemaziso, kana zvinhu zvedzidziso. Chechipiri, dzidziso iyi inovimba nepfungwa ye "chokwadi," iyo pachayo inogona kukakavadzana: chokwadi hachina kwachinorerekera here, kana kuti chinopesvedzerwa nepfungwa uye mutauro watinoshandisa? Kunyange zvakadaro, dzidziso yekuongorora inoramba iri dzidziso ine simba, kunyanya paruzivo rwekuongorora.
2. Chokwadi sekubatana (Dzidziso yekubatana)
Kusiyana nedzidziso yekutaurirana, iyo inosimbisa hukama nenyika yekunze, dzidziso yekubatana inotaura kuti chirevo ndechechokwadi kana chichienderana uye chichienderana nedzimwe nzira dzekutenda dzatinotogamuchira. Chokwadi chinoyerwa nehukuru hwechirevo "chinokwana" mukati mehurongwa hwakabatana hwezvikumbiro. Munzira iyi, ruzivo runoonekwa sechimiro chakazvimiririra, kwete muunganidzwa wechokwadi chakasiyana.
Dzidziso yekubatana inobatsira pakutsanangura chokwadi mumamiriro ezvinhu asiri ekufungidzira chete, akadai semasvomhu, logic, kana zvimwe zvikamu zvedzidziso yesainzi. Semuenzaniso, chokwadi mumasvomhu chinowanzonzwisiswa kuburikidza nekuenderana kweaxioms ne theorems mukati mehurongwa hwepamutemo.
Zvisinei, kushoropodzwa kwedzidziso yekubatana ndiko kugona kwayo kuenderana kwemaonero evanhu: zvinokwanisika kuti pave nezvitendero zvinopfuura chimwe chete zvinoenderana asi zvichizvipikisa. Kana maitiro maviri akafanana, ndeapi ari echokwadi? Pasina kutaura nezvechokwadi, kubatana chete kunoita sekusina kukwana kusiyanisa chokwadi nekungoenderana kwemukati.
3. Dzidziso yechokwadi inoshanda
Dzidziso yepragmatic inotonga chokwadi nekushanda kwayo. Kazhinji, chirevo chinoonekwa sechokwadi kana "chichishanda," chinobatsira kugadzirisa matambudziko, uye chinoburitsa mhedzisiro inobudirira muruzivo. Vafungi vepragmatic vakaita saWilliam James vakasimbisa kuti chokwadi hachisi hukama husina kugadzika pakati pezvirevo nechokwadi, asi chimwe chinhu chinoedzwa muzviito zvevanhu neruzivo rwavo.
Simba redzidziso iyi nderekuti inotarisisa zvinodiwa muhupenyu: vanhu vanotsvaga ruzivo kuti vaite chimwe chinhu, uye chokwadi chinowanzoonekwa kuburikidza nekushandisa zvinobudirira. Semuenzaniso, musainzi, dzidziso inoonekwa seyakasimba kana ichigona kufanotaura nekutsanangura zviitiko uye ichishanda muhunyanzvi.
Zvisinei, pragmatism inosanganawo nemubvunzo wekuti: "kubudirira" kunogara kuchireva "chokwadi" here? Kutenda kunogona kubatsira mupfungwa kana munharaunda, asi kusingaenderane nechokwadi. Uyezve, "kubatsira" kunogona kuchinja zvichienderana nemamiriro ezvinhu, zvichiita kuti mitemo yechokwadi ive nyore uye kuisa panjodzi yekuzvibata.
4. Chokwadi sechibvumirano (Consensus Theory)
Dzidziso yekubvumirana, inowanzobatanidzwa nevafungi vakaita saJürgen Habermas, inosimbisa kuti chokwadi chinogona kunzwisiswa semhedzisiro yekubvumirana zvine musoro pasi pemamiriro ekutaurirana akakodzera. Chirevo ndechechokwadi kana chichigona kudzivirirwa kuburikidza nekukurukurirana pasina kumanikidzwa, nehurukuro dzakavhurika uye mukana wakaenzana kune mapato ese.
Kukwezva kwedzidziso iyi kuri mukusimbisa kwayo ruzivo rwemagariro evanhu. Zvakawanda zvatinoona se "zvechokwadi" zvinovakwa kuburikidza nenharaunda: nzira yesainzi, zviyero zveuchapupu, uye maitiro ekuongorora vezera mienzaniso yekubvumirana kwakabva mukuita kweboka. Dzidziso yekubvumirana inobatsirawo pakunzwisisa chokwadi munzvimbo yetsika nemaitiro, uko kubvumirana kwevanhu kunoita basa guru.
Zvisinei, kutsoropodzwa kwacho kwakajeka: kubvumirana hakurevi kuti chokwadi chinoitika nguva dzose. Vazhinji vanogona kunge vasina kururama, uye nhoroondo inoratidza kuti "chokwadi chakajairika" chakawanda chakazopera. Uyezve, mamiriro ezvinhu akanaka ekutaurirana haawanzo kuwanikwa; chokwadi chemagariro evanhu chakazara nekusawirirana kwemasimba uye kushandiswa kwemashoko.
5. Chokwadi cheDeflationary uye cheMinimalist (Deflationary/Minimalist Theory)
Dzidziso yeDeflationary kana minimalist inoti pfungwa yechokwadi haidi tsananguro yakadzama yemetaphysical. Kutaura kuti "Chirevo chekuti 'chando chichena' ichokwadi" zvakafanana nekutaura kuti "chando chichena." Izwi rekuti "chokwadi" rinoshanda sechishandiso chemutauro chekubvumirana, kusimbisa, kana kupfupisa chirevo, kwete sechimiro chakadzama chinoda dzidziso chaiyo.
Maitiro aya anobatsira kudzivirira gakava rakaoma pamusoro pehunhu hwechokwadi. Mukufunga kwepfungwa nepfungwa dzemutauro, deflationism inoonekwa sei seyakakosha pakutsanangura mashandiro anoita izwi rekuti "chokwadi" pasina kuita zvimwe fungidziro pamusoro penyika.
Zvisinei, vamwe vazivi vanoona dzidziso iyi se "yakatetepa" uye isina kukwana kugadzirisa zvinodiwa nevanodzidza nezvepfungwa dzepfungwa vari kutsvaga nzira dzekuzviruramisa. Kana chokwadi chiri chiratidzo chemutauro, tingasiyanisa sei zvirevo zvechokwadi kubva kune zvenhema? Nemamwe mashoko, deflationism inogona kutsanangura basa reshoko rekuti "chokwadi," asi hazvirevi hazvo kuti inopa gwara rekuongorora chokwadi.
6. Chokwadi nekururama: hukama husina kufanana
Mukudzidza nezvepfungwa, zvakakosha kusiyanisa chokwadi nekururama. Chokwadi chine chekuita nekuti chirevo chinoenderana nechokwadi here kana kuti chinozadzisa zvimwe zvinodiwa; kururama kune chekuita nekuti tine chikonzero chakakwana chekutenda chirevo ichocho here. Munhu anogona kutenda chirevo chinoitika kuva chechokwadi, asi pasina chikonzero chakanaka—semuenzaniso, kufungidzira. Kusiyana neizvi, munhu anogona kuva nezvikonzero zvakasimba asi asina kururama nekuda kweruzivo rushoma rwuripo. Nhaurirano dzemazuva ano dzeruzivo rwepfungwa, kusanganisira dambudziko reGettier, dzinoratidza kuti ruzivo harugoni kungonzwisiswa se "kutenda kwechokwadi," asi runoda kururama kwakakwana kusina tsaona.
Saka, dzidziso dzechokwadi dzinowanzo fambidzana nedzidziso dzekururamisa: kutarisisa zvinhu kunosimbisa kucherechedzwa, kurongeka kunosimbisa kufunga, nepo nzira dzemagariro evanhu dzichiratidza tsika dzemunharaunda nemutauro. Chokwadi chinova chinangwa, kururamisa kunova nzira yekuchizadzisa.
Kukosha kwedzidziso yechokwadi munguva yeruzivo
Munguva yedhijitari, ruzivo runoyerera nekukurumidza uye kazhinji haruna kuseferwa. Dzidziso yekutaurirana inosimbisa kukosha kwekutarisa chokwadi neuchapupu; dzidziso yekubatana inotikurudzira kuongorora kuenderana kwenharo; pragmatism inotikurudzira kufunga nezvemhedzisiro chaiyo yezvinotaurwa; dzidziso yekubvumirana inosimbisa kukosha kwekukurukurirana pamwe chete uye kusimbisa; uye deflationism inonyevera nezvekushandisa izwi rekuti "chokwadi" zvisina musoro pasina kunzwisisa mamiriro ari kushandiswa. Nzira idzi shanu, kana dzikasanganiswa nekutsoropodza, dzinogona kupa zvishandiso zvepfungwa zvekugadzirisa zvisirizvo, propaganda, uye zvitaurwa zvenhema zvesainzi.
Mhedziso
Dzidziso dzechokwadi mu epistemology dzinoratidza kuti chokwadi hachisi chinhu chimwe chete, chiri nyore kutsanangura. Dzidziso yekutaurirana inosimbisa kuenderana nechokwadi, kubatana kunosimbisa kuenderana mukati mezvitendero, pragmatism inokoshesa kushanda zvakanaka mukuita, kubvumirana kunosimbisa kubvumirana kwakanaka kuburikidza nekutaurirana, uye deflationism inoona "chokwadi" sebasa remutauro. Chimwe nechimwe chine zvakanakira nezvachinogumira. Mukuita kwekufunga kwakadzama, nzira yakachenjera haisi yekusarudza dzidziso imwe chete zvachose, asi pane kunzwisisa kuti dzidziso inonyanya kukosha riini. Saka, epistemology haisi kungokakavadzana kusinganzwisisike, asi pane gadziriro yekugara semunhu ane pfungwa, anofungidzira, uye ane mutoro mukuongorora zvinotaurwa nezvenyika.
