Pfungwa yeChokwadi Sekureva kwaSocrates
Socrates (469–399 BC) mumwe wevanhu vane simba guru munhoroondo yehuzivi hwekuMadokero. Kunyangwe asina kusiya mabasa akanyorwa, pfungwa dzake dzinogona kurondwa kuburikidza nemabasa evadzidzi vake, kunyanya Plato naXenophon, pamwe nekutsoropodzwa uye kuratidzwa kwaAristophanes. Pakati penhaka yepfungwa dzaSocrates, kutarisisa mubvunzo wekuti "chokwadi chii?" ndiko kwakakosha. Kuna Socrates, chokwadi chaisangova muunganidzwa weruzivo chete asi chaive chakabatana zvakanyanya nemararamiro akanaka, hunhu (aretê), uye kuzviongorora nguva dzose. Chinyorwa chino chinoongorora pfungwa yaSocrates yechokwadi, nzira dzaakashandisa kuitsvaga, uye zvazvinoreva patsika nehupenyu hweveruzhinji.
1. Chokwadi chinhu chinofanira kutsvakwa, kwete kutaurwa.
Chimwe chezvinhu zvainyanya kusiyanisa Socrates kwaive maonero ake nezveruzivo. Anozivikanwa nemashoko ake, anowanzo tsanangurwa sekuti "Ndinoziva kuti handizivi." Mashoko aya haarevi kuti Socrates anoramba mukana wekuti chokwadi chivepo, asi kuti anoramba pfungwa yekuziva zvinhu. Akaona kuti vanhu vazhinji—kusanganisira vezvematongerwo enyika, vadetembi, nenyanzvi—vanoti vanoziva zvinhu zvavasinganyatsonzwisisi.
Kubva pane izvi, zviri pachena kuti kuna Socrates, chokwadi chakanga chisina kufanana nezvitendero zvakasimba kana chinzvimbo munharaunda. Asi, chokwadi chaida kuzvininipisa kwepfungwa: kuda kuongorora mafungiro ako uye kugamuchira kuti zvinhu zvakawanda zvatinotora sezvisina kusimba zvinogona kuzova zvisina kusimba. Mafungiro aya anoisa hwaro hwekutsvaga chokwadi kwakatendeka.
2. Nzira ye elenchus: kuyedza zvitendero kuti usvike pachokwadi
Pfungwa yaSocrates yechokwadi haiparadzaniswi nenzira yake yakakurumbira, iyo elenchus (inowanzonzi nzira yeSocratic kana nzira yemibvunzo nemhinduro). Mukukurukurirana, Socrates aikumbira mumwe wake kuti atsanangure pfungwa—semuenzaniso, kururamisira, ushingi, kuzvipira, kana hunhu hwakanaka. Mushure mekunge tsananguro yapihwa, Socrates aibvunza mibvunzo inotevera kuti aedze kuenderana kwayo.
Kana tsananguro yacho ikaratidza kupesana kana kutadza kutsanangura mienzaniso chaiyo, Socrates anogumisa kuti haina kururama kana kuti haina kukwana. Chinangwa chake chikuru hachisi chekunyadzisa, asi kuratidza kuti zvitendero zvedu zvakawanda zvakavakirwa panheyo dzisingatsigi. Mukati meiyi nzira, chokwadi chinonzwisiswa sechinhu chinowanzoonekwa kuburikidza nekusefa: zvitendero zvisingawirirane zvinoraswa, nepo pfungwa dzakasimba dzichichengetwa.
Nemamwe mashoko, maererano naSocrates, chokwadi "chinoedzwa." Pfungwa haingonzwike seine musoro; inofanira kumira mibvunzo yakakosha.
3. Chokwadi, tsananguro yevanhu vose, uye kutsvaga chokwadi
Socrates aifarira zvikuru tsananguro dzepasi rose: kwete mienzaniso ye "zviito zvakarurama," asi "kuti ruramisiro chii" sezvakafanana muzviitiko zvese. Aida kuziva kuti chii chinoita kuti chiito chive chakarurama, kwete kungonyora runyorwa rwezviito zvakarurama.
Izvi zvinoratidza kuti chokwadi, sekureva kwaSocrates, chine divi rekuti zvinhu zvinokosha: pane chinhu chikuru chepfungwa yetsika chinogona kuwanikwa kuburikidza nekufunga. Muhurukuro dzaPlato dzekutanga, tinowanzoona Socrates asingagutsikane nemhinduro dzehukama kana dzemamiriro ezvinhu. Anotsvaga mhinduro dzinogona kushandiswa zvakanyanya.
Zvisinei, zvakakosha kucherechedza kuti Socrates aiwanzogumisa hurukuro dzake nepfungwa yekuti hapana chaanogona kutaura. Havana kuwana tsananguro yekupedzisira. Asi pfungwa iyi yakanga isiri yekukundikana zvachose; yaive mhedzisiro yechokwadi yemaitiro epfungwa. Zviri nani kubvuma kusaziva pane kunamatira kutsananguro yenhema. Aporia inoratidzawo kuti chokwadi hachisi nyore kuwana, uye kuitevera kunoda kutsungirira.
4. Chokwadi nehunhu hwakanaka: ruzivo sehwaro hwehupenyu hwakanaka
Kusiyana nemaonero anoparadzanisa chokwadi chedzidziso nehupenyu hunoshanda, Socrates aibatanidza zvinhu zviviri izvi. Aitenda kuti kuziva zvakanaka kunotungamira pakuita zvakanaka. Mumadudziro akawanda, Socrates aiva nepfungwa inowanzonzi "hunhu hwepfungwa": hunhu hwakanaka hune chekuita neruzivo, uye huipi hunobva mukusaziva.
Saka, chokwadi hachisi chokwadi chete mupfungwa ine musoro, asiwo chokwadi mupfungwa yekurarama hupenyu hwakanaka. Chokwadi chinhu chinoumba hunhu. Semuenzaniso, vanhu vanonzwisisa kururamisira havangotauri nezvacho chete asiwo vanorarama nekururama.
Panguva ino, pfungwa yaSocrates yechokwadi inotungamira kutsika: kutsvaga chokwadi kutsvaga kunaka. Saka, akaona "hupenyu husina kuongororwa husina kukodzera kuraramwa." Hupenyu hwakanaka hunogara huchiongorora zvinangwa, zvitendero, uye zviito—uye maitiro aya ekuongorora ane chekuita zvakananga nekutsvaga chokwadi.
5. Chokwadi sehurukuro: basa renharaunda nemutauro
Nzira yeSocratic ndeyekukurukurirana. Haana kudzidzisa kuburikidza nehurukuro dzenzira imwe chete, asi nekubatanidza vadzidzi mukufunga pamwe chete. Izvi zvinoratidza kuti chokwadi, kuna Socrates, hachisi mhedzisiro yesimba rimwe chete asi chinobva mukukurukurirana kwakakosha. Mukukurukurirana, vanhu vanomanikidzwa kutaura zvikonzero, kujekesa pfungwa, uye kuongorora mhedzisiro yadzo.
Chokwadi, mumuenzaniso uyu, chinoreva zvakawanda nezvechinhu "chaitwa" pane "chakaitwa." Chokwadi chinoda kutora chikamu chinoshanda: kubvunza, kupindura, kupokana, kugadzirisa, uye kuronga patsva kunzwisisa. Nokudaro, kuvhurika uye ushingi hwepfungwa zvakakosha kuti usvike pachiri.
6. Musiyano nevaya vane pfungwa dzenhema: chokwadi vs kukunda kwekutaura
Munguva yaSocrates, vasophist vaizivikanwa sevadzidzisi vekutaura—unyanzvi hwekutaura paruzhinji uye kukunda nharo. Socrates aiwanzosiyana nevasophist nekuti aionekwa seanotsvaga chokwadi kwete kukunda. Kuna Socrates, nharo yakanaka yakanga isiri iyo inonyanya kukwezva, asi ndiyo yainyatsoenderana uye inoshanda zvakanyanya pakutsanangura chokwadi chetsika.
MaSophist anowanzobatanidzwa (kunyange zvazvo kutaurwa uku kuchiwanzokakavadzana) nepfungwa yekuti chakarurama nechakaipa zvinotsamira pane zvaunofarira nemamiriro ezvinhu. Socrates, kune rumwe rutivi, aive netariro yekuti paive nechokwadi chetsika chaigona kuwanikwa kuburikidza nekufunga. Akaramba pfungwa yekuti chinhu chakakosha chinoita sechakarurama; chinhu chakakosha kuva chakarurama pachako.
7. Chokwadi nenzwi remukati (daimonion)
Mune mamwe mashoko, Socrates anoti ane daimonion, rudzi rwezwi remukati rinomunyevera kana ava kuda kuita chimwe chinhu chisina kunaka. Daimonion haisi sosi yeruzivo rwakakwana, asi yambiro isina kunaka: “usaita izvozvo.” Izvi zvinonakidza kune pfungwa yechokwadi, sezvo zvichiratidza kuti kuna Socrates, kutsvaga chokwadi kwaisangova nyaya yekufunga kwevanhu chete, asiwo ine chekuita nekuvimbika kwemukati.
Zvisinei, daimonion haina kutsiva hurukuro ine musoro. Socrates akaramba achikakavadzana, achibvunza, uye achida chikonzero. Saka, chokwadi mukunzwisisa kwaSocrates chinosanganisira mativi ese ane musoro uye etsika: kuvimbika kune zvinorayirwa nehana.
8. Chokwadi, ushingi, uye migumisiro yemagariro evanhu
Kuzvipira kwaSocrates kuchokwadi kwakaita kuti agakavare nevakuru veAtene. Akapomerwa mhosva yekusvibisa vechidiki uye kusaremekedza vamwari veguta. Mukudzivirira kwake (sezvakatsanangurwa naPlato muApologia), Socrates akataura kuti basa rake raive rekukurudzira kuzviongorora, uye aisarudza kuteerera kudanwa kwake kweuzivi pane kudzivirira njodzi.
Kubva pane izvi zvinoita sekunge chokwadi, maererano naSocrates, chinoda ushingi. Kuedza zvitendero zveveruzhinji zvinoreva kuzvizarurira mukana wekurambwa kana kuvengwa. Asi kuna Socrates, hupenyu husina hungwaru netsika hwakaipa kupfuura rufu. Chokwadi hachigari chakasununguka; chinowanzo shamisa.
Mhedziso
Sekureva kwaSocrates, pfungwa yechokwadi haisi dzidziso isina kujeka yakaparadzana nehupenyu, asi tsika yefilosofi inoda kuzvininipisa, hurukuro dzakatsoropodza, uye kuzvipira kune hunhu hwakanaka. Socrates akadzidzisa kuti chokwadi inzira yekuferefeta pane kutaura kuti uri wega. Kuburikidza nenzira yeelenchus, akaedza zvitendero kuti abvise kupokana uye asvike patsananguro yakasimba. Akataurawo kuti ruzivo rwezvakanaka rwakabatana zvakananga nezviito nehunhu.
Nhaka yaSocrates inotiyeuchidza kuti chokwadi hachina kukwana kungotenda; chinofanira kuongororwa. Uye kuongorora ikoko—kunyange kuchiwanzoita kuti pave nekusanzwisisana—inhanho inokosha yekunzwisisa zvakajeka uye hupenyu hune chinangwa. Kana chokwadi chiri chinhu chatinoedza kuwana kuburikidza nekubvunza kwechokwadi, saka mararamiro nemafungiro aSocrates achiri kukosha nanhasi.
