O le talitonuga a Sapir Whorf i le antropology gagana

O le Talitonuga a Sapir-Whorf i le Anthropology Fa'a-gagana

O le manatu o Sapir-Whorf o se tasi o manatu e sili ona tāua ma finauina i le suʻesuʻega o gagana. I se faaupuga faigofie, o lenei manatu e faapea o le gagana e le gata o se meafaigaluega mo le faailoa atu o mafaufauga, ae fesoasoani foi e faatulaga le auala e vaai ai tagata i le lalolagi, faavasega aafiaga, ma faauigaina ai mea moni faaagafesootai ma faaleaganuu. I le suesuega o le suʻesuʻega o gagana—o se matata e suʻesuʻeina ai le sootaga fefaʻasoaaʻi i le va o le gagana, aganuu, ma faiga faaagafesootai—o le manatu o Sapir-Whorf o se amataga taua mo le malamalama i le auala e mafai ai e eseesega i gagana ona fesootai ma eseesega i auala e mafaufau ai.

Talaaga ma tagata autu

O lenei manatu e fesoʻotaʻi ma tagata e toʻalua, o Edward Sapir ma Benjamin Lee Whorf. O Sapir o se tagata suʻesuʻe gagana ma se tagata suʻesuʻe i aganuʻu, o lē na faʻamamafa mai o le gagana o se vaega o le aganuʻu, ae lē na o se faiga faʻailoga e le faʻaituʻau. Na ia vaʻaia o le gagana e faʻatulagaina ai masaniga o mafaufauga ma saunia ai se faʻavae mo le poto masani o tagata. O lana tamaititi aʻoga, o Whorf, na ia atiina ae atili lenei manatu e ala i suʻesuʻega o gagana moni a Amerika i Matu, aemaise lava o Hopi. Sa fiafia Whorf i le auala e mafai ai e fausaga faʻale-kalama ma upu ona faʻamalosia ai le au tautala e uaʻi atu i nisi o vaega o le mea moni.

E ui lava e masani ona taʻua o le "manatu o Sapir-Whorf," ae e leʻi faʻatulagaina moni lava e nei tagata e toʻalua o se aʻoaʻoga masani e tasi. Na aliaʻe mulimuli ane le faʻaupuga e aotele ai manatu eseese e uiga i le sootaga i le va o le gagana ma mafaufauga na atiaʻe mai i la laʻua galuega.

Lua fa'aliliuga autū: le fa'atulagaina o gagana ma le fa'atatauga

I talanoaga lauiloa, o le manatu o Sapir-Whorf e masani ona malamalama i ai i ni itu se lua: o se faʻamatalaga malosi ma se faʻamatalaga vaivai.

1. Fuafuaga fa'alegagana (lomiga malosi)
O lenei lomiga o loʻo faʻapea mai ai o le gagana e fuafua ai mafaufauga. O lona uiga, o tapulaʻa o le gagana o tapulaʻa ia o le auala tatou te mafaufau ai; e le mafai e tagata ona mafaufau i ni manatu patino pe afai e leai ni manatu faapena i la latou gagana. O lenei manatu e matuā feteenai ma ua tele ina faitioina ona o le soona faafaigofieina o tomai faalemafaufau o tagata.

FAITAU FOI  Gagana ma tulaga faatauaina faaleaganuu

2. Fa'atusatusaga fa'alegagana (lomiga vaivai)
O lenei lomiga ua sili atu ona taliaina lautele i suʻesuʻega faʻaonaponei. O le mea moni, e aʻafia e le gagana le mafaufau, le gauai atu, ma le manatua—e le o se mea e fuafua atoatoa ai. E maua mai i le gagana ni uiga patino mo le faʻavasegaina o aafiaga, o lea e ono sili atu ona matauina e ē tautala nisi o vaega nai lo isi.

O le suʻesuʻega faʻaonaponei o gagana e masani ona tuʻuina lenei manatu i se faʻamatalaga faʻatatau, ma faʻamamafa ai le fegalegaleaiga o le gagana ma isi mea e pei o le tulaga lautele, faiga faʻaleaganuʻu, aʻoaʻoga, ma tulaga faʻafesoʻotaʻi.

Gagana o se faiga o le fa'avasegaga fa'aleaganuu

O se tasi o sao taua o le manatu o Sapir-Whorf o lona fa'amamafa lea i le matafaioi a le gagana i le fa'avasegaina. E tofu lava gagana ma lana auala e vaevaeina ai le lalolagi i ni vaega taua. E le tutusa nei vaega i taimi uma i aganu'u eseese. Mo se fa'ata'ita'iga, o nisi gagana e sili atu ona sa'o le fa'avasegaina o ituaiga o mafutaga fa'ale-aiga nai lo isi. O nisi gagana e eseese a latou fa'aupuga mo le "tuagane o le tina" ma le "tuagane o le tama," ae o isi e tu'ufa'atasia i le upu e tasi, "tuagane." O nei eseesega e le na'o se mataupu o upu; e feso'ota'i ma le auala e fa'afanua ai, manatua, ma va'aia ai fegalegaleaiga fa'aagafesootai o ni mea taua.

I le suʻesuʻega faʻa-gagana, o faiga faʻale-aiga, faʻaupuga o tulaga faʻaagafesootai, faʻailoga mamalu, ma e oʻo lava i faʻaaliga faʻalagona e masani ona suʻesuʻeina o ni faʻamalama i tulaga faʻale-aganuʻu. O le manatu o Sapir-Whorf e fesoasoani e faʻamatalaina pe aisea e atiina ae ai le tamaoaiga o upu a se gagana i nisi o vaega: aua o na vaega e talafeagai ma le soifuaga faʻaagafesootai o lona nuʻu tautala.

Faʻataʻitaʻiga e masani ona talanoaina

E tele faʻataʻitaʻiga masani e masani ona aliaʻe mai i talanoaga e uiga i le manatu o Sapir-Whorf, e ui lava e tatau ona maitauina o nisi o faʻataʻitaʻiga lauiloa ua faʻafaigofieina i ala o faasalalauga lautele.

Muamua, o le tulaga lea o gagana e eseese faiga o igoa lanu. Afai e fa'ailoa e se gagana le tele o vaega lanu, e ono vave ona iloa e ona failauga ni eseesega o lanu. E le fa'apea ai o tagata e tautala i isi gagana e "leai se malamalama i lanu," ae o le gauai atu ma le fa'ailogaina e mafai ona a'afia ai le saoasaoa o le fa'agasologa ma le fa'avasegaina.

FAITAU FOI  Fa'afoma'i fa'afoma'i ma faiga tau soifua maloloina

Lua, o le suʻesuʻega a Whorf i le gagana Hopi e masani ona taʻua o se mea e fesoʻotaʻi ma le manatu o le taimi. Fai mai Whorf e le o taulimaina e Hopi le taimi o se faasologa o mea "e mafai ona faitauina", e pei o gagana Europa, ae o se faagasologa po o se mea na tupu. O lenei tagi ua mafua ai le tele o finauga ma faasaʻoga, ae o le talanoaga ua faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le auala e mafai ai e vaega faʻale-kalama ona faʻatulagaina ai masaniga faʻa-gagana ma le auala tatou te faʻamatala ai aafiaga.

Tolu, o nisi gagana e iai faiga fa'ale-kalama e mana'omia ai le au failauga e ta'u mai ni fa'amatalaga patino, e pei o le puna o le malamalama (fa'amaoniga): pe na va'aia lava e le failauga, pe fa'alogo i ai mai se isi tagata, pe na ia fa'auigaina. Afai e mana'omia e se gagana le au failauga e fa'ailoa mai le puna o fa'amatalaga, e ono sili atu ona a'oa'oina le au failauga e ua'i toto'a atu i le amataga o le malamalama i talanoaga i aso uma. Mai se va'aiga fa'ale-aganu'u fa'ale-gagana, e talafeagai lenei mea i faiga fa'aagafesootai e pei o le fa'atuina o le talitonuga, pule, ma le tiutetauave mo fa'amatalaga.

Faitioga ma le atinaʻeina o le saienisi

O le manatu o Sapir-Whorf, aemaise lava le faʻaliliuga malosi o le determinist, ua feagai ma faitioga malolosi. Ua finau tagata faitio e mafai lava e tagata ona malamalama i manatu fou e ala i faʻamatalaga, faʻataʻitaʻiga, aʻoaʻoina, poʻo le nonōina o upu. E le gata i lea, e fesuisuiaʻi le gagana: e mafai e le au tautala ona fatuina ni upu fou pe faʻaaoga upu tuai mo ni uiga fou.

O suʻesuʻega i le mafaufau faʻapitoa ma le neuroscience o loʻo fautua mai ai foʻi o nisi vaega o le vaʻaiga ma le mafaufau e iai faʻavae lautele, e pei o le tomai faʻavae e iloa ai lanu poʻo le iloa o mamanu. Peitaʻi, o suʻesuʻega i gagana eseese ua maua ai foʻi e mafai e le gagana ona faʻaosofia nisi o faiga faʻapitoa, aemaise lava i galuega e aofia ai le faʻavasegaina, manatua o upu, ma le gauai atu. O le mea lea, o talanoaga faʻaonaponei e masani ona sailia se tulaga ogatotonu: e iai elemene lautele i le mafaufau o le tagata, ae o le gagana e fesoasoani i le faʻatulagaina o masaniga mafaufau i ni auala faʻapitoa ma faʻatatau i totonu.

FAITAU FOI  Metotia fa'atekinolosi fa'atekinolosi i su'esu'ega fa'ale-tagata

Matafaioi i le antropology gagana i aso nei

I le suʻesuʻega faʻa-gagana i aso nei, o le manatu o Sapir-Whorf e lē na o se mafutaga "gagana → mafaufauga", ae o se vaega o se siʻosiʻomaga lautele o le sosaiete. O le gagana e malamalama i ai o se faiga masani, ae lē na o se fausaga. O le auala e tautala ai tagata, filifili ai upu, faʻaaoga ai resitala aloaia/lē aloaia, poʻo le fausiaina o tala e aʻafia i tu ma aga masani. O le mea lea, o le aʻafiaga o le gagana i auala e mafaufau ai e lē tu na o ia ae e fesoʻotaʻi ma faʻalapotopotoga, pule, aʻoaʻoga, ma talitonuga faʻa-gagana.

Mo se faʻataʻitaʻiga, i se sosaiete e tele gagana, e mafai e tagata taʻitoʻatasi ona fesuiaʻi gagana eseese e fuafua i le tulaga. O lenei fesuiaʻiga e le gata i le gagana, ae faʻapea foʻi i le faasinomaga: pe a manaʻo se tasi e faʻaalia le vavalalata, pe a latou manaʻo e faʻaalia le faaaloalo, pe a latou manaʻo e "aloa." I sea tulaga, e faʻalauteleina le fesili a Sapir-Whorf: e le gata i le "o a gagana e aʻafia ai mafaufauga," ae "o a faiga faʻa-gagana e faʻatulaga ai aafiaga faʻaagafesootai ma faasinomaga."

I'uga

O le manatu o Sapir-Whorf o loʻo tumau pea o se manatu autū i le aganuʻu faʻale-gagana auā e faʻamamafa mai ai o le gagana e fesoʻotaʻi vavalalata ma le aganuʻu ma le auala e malamalama ai tagata i le lalolagi. E ui ina ua teena lautele lona malosi o le faʻamaoniga, ae o ona ituaiga faʻatatauga faʻale-gagana e sili atu ona talafeagai e tumau pea lona tāua: o fausaga o gagana ma masaniga faʻa-gagana e mafai ona aʻafia ai le mafaufau, faʻavasegaga, ma le faʻamatalaina o le poto masani. I le iuga, o le taua autū o le manatu e lē o lona faʻamatalaga ogaoga e faʻapea o le gagana e "taofia" ai mafaufauga, ae o lona faʻamalosiauga e vaʻai i le gagana o se vaega olaola o le olaga faʻaagafesootai—o se tioata e faʻatulagaina ma faʻatulagaina e le moni o aganuʻu a tagata.

Taofi faamatalaga