Gagana ma Tulaga Masani Fa'aagafesootai
O le gagana o se tasi o fa'ailoga sili ona manino o le soifuaga o le tagata o ni tagata lautele. E ala i le gagana, e le gata ina fa'ailoa atu e tagata fa'amatalaga ae fa'atupuina ai fo'i mafutaga, feutaga'i i fa'asinomaga, fa'aalia uiga, ma fa'atonutonu le vāvāmamao fa'aagafesootai. I talanoaga uma, o le filifiliga o upu, le fa'aleoga, ma le auala e va'ai ai le tasi i le isi tagata e masani ona sili atu ona anoa nai lo le anotusi o le fuaiupu lava ia. O iinei e fetaui ai le gagana ma tu ma aga fa'aagafesootai: o se seti o tulafono e le'i tusia e ta'ita'ia ai le auala e tatau ona amio ai se tasi i le sosaiete.
Gagana o se fa'ata ma se fa'ata'ita'iga o tu ma agaifanua
O tu ma aga masani fa'aagafesootai e aofia ai tū ma aga masani, fa'atauaina, ma fa'amoemoega o lo'o iai i totonu o se nu'u. O tu ma aga masani e ta'ita'ia tagata ta'ito'atasi ina ia ogatasi a latou gaioiga ma le fiafia fa'atasi: faaaloalo, amioga lelei, faaaloalo i tagata matutua, ma e o'o lava i tapula'a e uiga i mea e manatu e talafeagai ma le le talafeagai e tautala ai. E lua le matafaioi a le gagana i tu ma aga masani. Muamua, e avea le gagana ma fa'ata o tu ma aga masani aua o le auala e tautala ai tagata e atagia ai tulaga fa'atauaina latou te tausisia. Lua, e fesoasoani fo'i le gagana i le fa'atulagaina o tu ma aga masani aua o mamanu o tautala faifai pea e avea ma masaniga fa'aagafesootai lea e iu lava ina manatu o se "masani."
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻafeiloaʻi o se tasi pe a feiloaʻi pe amata se talanoaga e lē na o se faiga masani, ae o se faʻailoga o le faʻailoaina o le i ai o le isi tagata. I le tele o aganuʻu a Initonesia, o le lē faʻafeiloaʻi o se tasi e mafai ona manatu i ai o se mea e malulu, faʻamaualuga, pe lē faaaloalo. O loʻo faʻaalia ai o tu ma aga faʻaagafesootai ua faʻapipiʻiina i le gagana, e oʻo lava i se mea faigofie e pei o le faʻafeiloaʻi.
Amio lelei ma le faatulagaga fa'ale-agafesootai
O se tasi o sootaga sili ona malolosi i le va o le gagana ma tu ma aga fa'aagafesootai e manino lava i le manatu o le faaaloalo. O le faaaloalo o se fuafuaga mo le tausia o lagona, mamalu, ma le mafanafana o le tagata o lo'o e talanoa i ai. I siosiomaga e fa'atauaina ai tulaga fa'atulagaina—e fa'avae i luga o tausaga, tulaga, po'o tulaga fa'aagafesootai—e avea le faaaloalo ma meafaigaluega e fa'aalia ai le faaaloalo.
I Initonesia, e masani ona faʻaalia le faaaloalo e ala i le filifilia o le tuatusi, e pei o le "Sir/Madam," "Mas/Mbak," "Sis," "Mr. RT," poʻo le "Mrs. Doctor." O nei tagata e talosaga i ai e faʻailoa mai ai le tulaga faʻaagafesootai ma le mamao o fegalegaleaiga. E masani ona faʻamalūlūina poloaiga i ni talosaga: nai lo le "Tapuni le faitotoʻa," e masani ona faʻamalūlūina i le "E mafai ona e tapuni le faitotoʻa faʻamolemole?" poʻo le "Faʻamolemole, e mafai ona ou tapuni le faitotoʻa?" O le tulaga masani o loʻo galue iinei o le faaaloalo i le tutoʻatasi o isi: o le tele o le mamao faʻaagafesootai poʻo le eseesega o tulaga, o le tele foi lea o le manaʻomia ona faʻamalūlūina le tautala.
I le isi itu, e mafai foʻi e le gagana ona faʻamamafa le vavalalata. I faigauo vavalalata, e masani ona faʻaaogaina e tagata ni gagana e sili atu ona toʻafilemu, puʻupuʻu, ma e oʻo lava i ni tala malie. Peitaʻi, e iai lava tapulaʻa e tatau ona faʻatumauina. O se tala malie e manatu masani i le tasi vaega e ono manatu leaga i le isi vaega. O lona uiga o tu ma aga faʻaagafesootai e faʻatatau i le tulaga—e faʻalagolago tele i le tagata o loʻo tautala i ai, o ai, o fea, ma o le a le tulaga.
Ituaiga gagana: aloaia, lē aloaia, ma faaitulagi
O sosaiete e tele gagana e pei o Initonesia ua faaalia ai le vavalalata o le fesootaʻiga o gagana ma tu ma aga faʻaagafesootai e ala i le eseesega o gagana. I tulaga aloaia—fonotaga, tusi aloaia, fesootaiga faʻalapotopotoga—e manaʻomia e tu ma aga le faʻaaogaina o le gagana Initonesia e sili atu ona aloaia. O le fausaga o fuaiupu, filifiliga o upu, ma le saʻo o faaupuga e taua tele mo le talitonuina ma le tomai faʻapitoa.
I se faatusatusaga, i tulaga masani, e sili atu ona taatele le tautala faasamasamanoa. O le fefiloi o gagana i le va o gagana Initonesia, gagana faaitumalo, ma gagana taufaasee e masani lava. O le faaaogaina o gagana Javanese, Sundanese, Minang, Bugis, ma isi gagana e le gata o se auala e fesootai ai ae o se faailoga foi o le faasinomaga ma le lotogatasi. A "sui" se tasi i se gagana faaitumalo i le ogatotonu o talanoaga, e masani lava o se fuafuaga faaleagafesootai: ia fausia se mafutaga vavalalata, faaali atu le amataga tutusa, pe fatuina se siosiomaga e sili atu ona patino.
Peita’i, e mafai fo’i e le ‘ese’esega o gagana ona fa’atupuina ai le fa’ailoga tagata. O lo’o iai tu ma aga masani e le’i tusia i nisi o vaega fa’aagafesootai e fa’amasinoina ai nisi o gagana e sili atu ona "fa’aleleia" pe sili atu ona "fa’alenu’u." O ia fa’amasinoga e fa’aalia ai e le o se gagana e le fa’aitu’au; ae ua tumu i mea fa’aagafesootai. O le mea lea, o le malamalama i tu ma aga fa’aagafesootai o lona uiga fo’i o le nofouta i fa’aitu’au e ono iai i le auala e iloilo ai e le sosaiete eseesega o gagana.
Fa'asā, fa'aupuga fa'aleufemē, ma tapula'a o le tautala
E pulea fo'i e tu ma aga fa'aagafesootai mea e taliaina ma mea e lē taliaina ona fai atu. O sosaiete uma lava e iai mataupu fa'asā, e pei o feusua'iga, soifua maloloina fa'aletino, maliu, po'o feeseesea'iga fa'aleaiga. A manatu se mataupu e ma'ale'ale, e saunia e le gagana ni auala e "puipuia" ai fesoota'iga, o se tasi o auala o le fa'aupuga fa'aleufemē: filifilia o se upu e sili atu ona malu pe le sa'o.
Mo se faʻataʻitaʻiga, nai lo le fai mai "ua maliu," e masani ona fai mai tagata "ua maliu," "ua maliu," poʻo le "ua le toe iai." Nai lo le "ua leai se galuega," e ono fai mai tagata "o loʻo sailia ni avanoa" poʻo le "le galue." O faʻaupuga faʻaopoopo e faʻaalia ai le auala e aʻafia ai e tu ma aga masani o le faaaloalo ma le agaalofa le filifiliga o upu. Peitaʻi, e mafai foʻi ona faʻaaogaina faʻaupuga faʻaopoopo e nanā ai le mea moni pe faʻalilolilo ai le tiutetauave, mo se faʻataʻitaʻiga i se gagana faʻapulega e tele naua upu. O iinei e taua tele ai le paleni i le va o le faaaloalo ma le manino.
Gagana i le avanoa numera: tu ma aga masani fou, feeseeseaiga fou
O le tulaʻi mai o ala o faasalalauga faaagafesootai ua suia ai le tulaga o tu ma aga masani o gagana. I le lalolagi faatekinolosi, o fesootaiga e vave, puupuu, ma e masani ona leai ni faailoilo e le o ni upu e pei o foliga vaaia po o le faaleoina o leo. O le iʻuga, o se savali e le faaituau e mafai ona faitauina o se mea le migao. Ua alualu i luma foi tu ma aga faatekinolosi: o le faaaogaina o mataitusi tetele e mafai ona manatu i ai o se "alaga," o se tali puupuu tele e manatu i ai o se mea e le malulu, ma o le faatuai i le tali atu i se savali e mafai ona faauigaina o se le amanaiaina.
I le isi itu, o le lē iloa o le tagata i luga o le initaneti ua atili ai ona naunau nisi tagata e solia tu ma aga masani o le amio lelei. E faigofie ona fetaia’i ma le tautala ita, fa’asauā i luga o le initaneti, po’o ni fa’amatalaga fa’aleaga. O iinei e atiina ae ai e le sosaiete ni tu ma aga fou i le tulaga o "amioga fa’ainitaneti": le fa’asoa atu o fa’amatalaga patino, le tautala i upu masoā, le fa’amaonia o fa’amatalaga, ma le fa’aaloalo i eseesega. I le va fealoa’i, o nei tu ma aga fa’atekinolosi o lo’o fa’aauau pea ona feutana’i, aua e masani ona le manino le laina i le va o le sa’olotoga o le fa’aalia o manatu ma le tiutetauave fa’aagafesootai.
Gagana o se meafaigaluega o le aofia ai ma le fa'ate'aina
E mafai fo'i ona avea le gagana ma meafaigaluega mo le aofia ai po'o le fa'ate'aina. O fa'aupuga i totonu—o le gagana fa'a-nu'u, o le gagana fa'apolofesa, po'o ni fa'apu'upu'uga fa'apitoa—e mafai ona fa'atupuina ai se lagona o le lotogatasi i totonu o tagata o le vaega. Peita'i, mo tagata mai fafo, o ia ituaiga gagana e mafai ona avea ma fa'alavelave. I le tulaga o auaunaga a le malo, o le fa'aaogaina o fa'aupuga faigata fa'apitoa e mafai ona lagona ai e tagata le fa'atauva'a po'o le leai o se malosi. O le mea lea, o tu ma aga fa'apolofesa e mana'omia ai le fa'aaogaina o se gagana e faigofie ona malamalama i ai, aemaise lava pe a feutaga'i ma tagata lautele.
O le isi itu taua ua faʻateleina lona tāua o le gagana e aofia ai tagata uma: o se auala e tautala ai e lē faʻatauvaʻaina ai ni vaega faʻapitoa e faʻavae i luga o le itupa, faʻaletonu, lanu, tapuaiga, poʻo talaʻaga faʻaagafesootai. O tu ma aga faʻaagafesootai faʻaonaponei o loʻo suia agai i le tutusa sili atu. I le tele o nofoaga, o tala malie na manatu muamua e taliaina ua fesiligia nei o ni faʻataʻitaʻiga faʻapena. O lenei suiga e faʻaalia ai e lē tumau tu ma aga faʻaagafesootai; e suia aʻo suia le mafaufau faʻatasi.
Fa'ato'a
E fesoʻotaʻi vavalalata le gagana ma tu ma aga faʻaagafesootai. O le gagana o le auala autū lea mo tu ma aga: e ala i ai, e aʻoaʻo ai e le sosaiete amioga lelei, faʻamaonia le faʻatulagaga faʻavae, fausia le lotogatasi, ma faʻatulaga tuaoi o le talafeagai. I se isi itu, o tu ma aga faʻaagafesootai e faʻatulaga ai le gagana: fuafuaina o ituaiga eseese ua filifilia, o upu e manatu e talafeagai, ma auala faʻafesoʻotaʻi e faʻaaogaina i tulaga eseese. O le malamalama i lenei sootaga e fesoasoani ia i tatou e fesoʻotaʻi lelei ma sili atu le maaleale i le anotusi. I le iuga, o le gagana e le gata i le saʻo o le kalama, ae faʻapea foi i le talafeagai faʻaagafesootai—ma o le talafeagai faʻaagafesootai e faʻatumauina ai le fealofani i le olaga faʻale-nuʻu.