Gagana o se meafaigaluega o fesootaʻiga faʻaagafesootai

Gagana o se Meafaigaluega mo Fesootaiga Lautele

O le gagana o se tasi o mea aupito sili ona tāua na faia i le soifuaga o tagata. A aunoa ma lea, o le a faigata i tagata ona faʻaalia o latou manatu, fausia le galulue faʻatasi, pe faʻatulaga foʻi le aganuʻu. E sili atu nai lo na o se faʻaputuga o upu ma tulafono faʻale-kalama, o le gagana o se meafaigaluega fesoʻotaʻiga faʻaagafesootai e mafai ai e tagata taʻitoʻatasi ona fesoʻotaʻi, feutagaʻi, ma fatuina se uiga faʻasoa i le olaga faʻale-nuʻu. I se tulaga faʻaagafesootai, e le tu toʻatasi lava le gagana; e iai pea i tafatafa o le failauga, le tagata e talanoa, le faʻamoemoega o le fesoʻotaʻiga, ma tulaga o loʻo siomia ai.

I le avea ai ma meafaigaluega mo fesootaʻiga faʻaagafesootai, e faʻaaogaina le gagana e faʻailoa atu ai faʻamatalaga, faʻaalia ai lagona, ma faʻaosofia ai isi. A faʻasoa atu e se tasi se aafiaga, o loʻo latou faʻaliliuina atu faʻamatalaga mai o latou mafaufau i isi e ala i faʻailoga leo poʻo tusitusiga. A faʻaalia e se tasi le agaga faʻafetai, faʻatoese, pe faʻamalo, e avea le gagana ma alalaupapa faʻalagona e fusifusia ai mafutaga. I le taimi nei, i lauga, faʻasalalauga, poʻo tauvaga, e masani ona faʻaaogaina le gagana e faʻatauanau ai, faʻatonu ai manatu, ma e oʻo lava i le faʻamalosia o gaioiga faʻatasi. Mai lenei mea, ua tatou malamalama ai o le galuega faʻaagafesootai a le gagana e matua lautele lava: e aofia ai le tagata lava ia, vaega, ma faʻalapotopotoga.

E galue foʻi le gagana o se meafaigaluega mo le fausiaina o mafutaga faʻaagafesootai. I fegalegaleaiga i aso uma, o le filifiliga o upu, le leo o le leo, ma le faiga e fuafua ai le auala e fausia ai mafutaga. O faʻaupuga e pei o le "Sir," "Ma'am," "Sis," poʻo le "Bung" e le gata ina faʻailoa ai le tagata o loʻo latou talanoa i ai ae faʻaalia ai foʻi le vāvāmamao faʻaagafesootai, faaaloalo, ma le masani. E oʻo lava i le faʻaaogaina o suiupu "Aʻu-oe" nai lo le "aʻu-oe" e mafai ona suia le leo o se talanoaga mai le aloaʻia i le vavalalata. O le mea lea, o le gagana e le na o se auala e le faaituau, ae o se meafaigaluega e faʻatonutonu ai fegalegaleaiga faʻaagafesootai: o ai o loʻo tautala i ai, i le a le tulaga, ma le a le faʻamoemoega.

FAITAU FOI  O le suʻesuʻeina o fualaau faasaina ma mea e fai ma vaisu i le anthropology

I sosaiete eseese, e avea le gagana ma fa'ailoga o le fa'asinomaga ma le avea ma sui auai fa'aagafesootai. O gagana fa'aitulagi, fa'aleoga, po'o upu tulaga ese e masani ona fa'ailoaina ai se vaega fa'apitoa. E mafai ona iloa se tagata e sau mai se itulagi fa'apitoa e ala i la latou faaleoga. I se tulaga lautele, o le gagana a le atunu'u e avea o se fa'ailoga e autasi ai le atunu'u. I Initonesia, e iai le matafaioi taua fa'asolopito ma fa'apolokiki a Bahasa Indonesia i le avea ai ma malosiaga e autasi ai ituaiga eseese ma gagana fa'aitulagi. Peita'i, e iai fo'i le matafaioi a gagana fa'aitulagi o se auala e fa'ailoa ai le fa'asinomaga i le lotoifale, e puipuia ai le tofi fa'aleaganuu. O le mea lea, o se olaga fa'aagafesootai maloloina e maua ai le avanoa mo mea uma e lua: o le gagana a le atunu'u o se so'otaga i le va o vaega ma gagana fa'aitulagi o ni puna o le tamaoaiga fa'aleaganuu.

O le gagana o se auala e fesootaʻi ai ma tagata lautele e fesoʻotaʻi vavalalata foʻi ma tu ma aga masani. O sosaiete uma lava e iai tulafono e leʻi tusia e uiga i mea e manatu i ai e faaaloalo pe le faaaloalo. I tulaga aloaia e pei o fonotaga, faatalanoaga mo galuega, poʻo potuaoga, o le gagana e faʻaaogaina e masani ona sili atu ona faʻatulagaina ma faʻamoemoeina. I se isi itu, i tulaga masani e pei o faʻapotopotoga ma uo, e mafai ona sili atu le saʻoloto o le gagana, faʻaaogaina o upu faʻasolo, faʻapuʻupuʻuga, poʻo tala malie i totonu. O lenei tomai e fetuʻunaʻi ai le faʻaaogaina o le gagana i le tulaga e masani ona taʻua o le pragmatic competence: o le tomai o le malamalama i le taimi e tautala ai, pe faʻapefea ona tautala, ma le mea e talafeagai i se tulaga tuʻuina atu. O tagata e mafai ona faʻaaogaina le gagana i se auala talafeagai e masani ona faigofie ona taliaina i fegalegaleaiga faʻaagafesootai.

FAITAU FOI  O le aʻoaʻoga o le evolusione o le tagata e tusa ai ma le antropology

O atina'e fa'atekonolosi o lo'o fa'alauteleina pea galuega fa'aagafesootai o le gagana. O ala o faasalalauga fa'aagafesootai, polokalama fe'au vave, ma fa'avae vitio o lo'o fausia ai ni avanoa fou mo fesoota'iga. I le tasi itu, o tekinolosi e fa'afaigofie ai le fesuia'iga o fa'amatalaga ma fa'avavevave ai fegalegaleaiga i itulagi eseese. I le isi itu, o fesoota'iga fa'atekinolosi e iai ona lava lu'itau: e faigofie ona fa'auigaina sese savali ona e le o taimi uma e o fa'atasi ai ma foliga vaaia ma le fa'aleoga. O se taunuuga, o le gagana tusitusia i le avanoa fa'atekinolosi ua atia'e fa'atasi ai ma ni fuafuaga eseese, e pei o le fa'aaogaina o emoticons, nisi fa'ailoga fa'ailoga, mata'itusi tetele, po'o fa'apu'upu'uga, e sui ai elemene e le o tautala i fesoota'iga. E ui ina ua suia le fa'atulagaga, ae o lo'o tumau pea lona galuega fa'aagafesootai: fausiaina o le malamalama, tausia o mafutaga, ma le feutana'i i uiga.

E le gata i lea, o le gagana o se meafaigaluega taua tele i le fausiaina ma le tausia o fausaga fa'aagafesootai. I totonu o fa'alapotopotoga e pei o a'oga, ofisa, fa'alapotopotoga fa'aletulafono, ma le malo, e fa'aaogaina le gagana e fa'atulaga ai, tu'uina atu ai fa'atonuga, fa'atuina ai tulafono, ma fo'ia ai fete'ena'iga. O le gagana fa'aletulafono, mo se fa'ata'ita'iga, ua mamanuina ina ia manino ma sa'o, ma fa'aitiitia ai le le mautonu. O le gagana fa'apulega e fa'amamafa ai le manino ma le fa'atulagaina lelei. I se isi faaupuga, e ala i le gagana, e fa'atuina ai e le sosaiete le fa'atonuga e mafai ai ona sili atu le fa'atulagaina lelei o le olaga fa'atasi.

Peita’i, e mafai fo’i ona avea le gagana ma puna o fa’afitauli fa’aagafesootai pe a fa’aaogaina e pulea pe fa’ailoga tagata. O nisi filifiliga o upu e mafai ona i ai ni fa’ailoga tagata, fa’aleagaina nisi vaega, pe fa’amalosia ai le fa’ailoga tagata. O le tautala fa’a’ino’ino ma le fa’asauā i upu o ni fa’ata’ita’iga manino ia o le auala e mafai ai e le gagana ona fa’atiga. I le lautele, o tala na fausia e ala i le gagana e mafai ona fa’aosofia ai le va’aiga a le lautele i se vaega, i itu lelei ma itu leaga. O le mea lea, e taua tele le iloa o le gagana: e le gata ina tautala sa’o i le kalama, ae ia tautala fo’i ma le fa’aeteete i le va fealoa’i.

FAITAU FOI  O le talitonuga a Sapir Whorf i le antropology gagana

I le lotolotoi o nei faiga fesuisuia’i, e iai se sao taua o le a’oa’oina o gagana. E le gata ina tatau ona a’oa’oina tulafono o le sipelaga po’o le fausaga o fuaiupu i le a’oa’oina o gagana, ae fa’apea fo’i ma tomai fa’afeso’ota’i: fa’alogologo lelei, fa’aalia o manatu i finauga, talanoaina ma le faaaloalo, ma le fa’aaloalo i eseesega. O tomai faitau tusi—faitau faitio ma tusitusi lelei—e aofia ai fo’i i itu fa’aagafesootai o le gagana, aua e fesoasoani i tagata e fa’avasega fa’amatalaga, puipuia le salalau o tala pepelo, ma fa’afailele ai talanoaga lautele lelei.

I le iuga, o le gagana o se meafaigaluega mo fesootaʻiga faʻaagafesootai e lē mafai ona vavaeʻeseina mai le soifuaga o le tagata. E faʻatulaga e le gagana le auala tatou te malamalama ai i le lalolagi, feutagaʻi ma isi, ma tuʻu ai i tatou lava i totonu o vaega. E faʻafesoʻotaʻi e le gagana tagata taʻitoʻatasi i le sosaiete ma atagia ai tulaga faʻatauaina o loʻo i ai. O le mea lea, o le faʻasaoina o le gagana o lona uiga o le faʻasaoina o le lelei o fegalegaleaiga faʻaagafesootai. O le faʻaaogaina o le gagana ma le talafeagai, faaaloalo, ma le faʻaeteete, e le gata ina tatou faʻailoa atu ai feʻau ae faʻatupuina foʻi le faʻatuatuaga, faʻamalosia le lotogatasi, ma fatuina se avanoa e sili atu ona agaalofa ai tagata. I se sosaiete e suia pea, o tomai lelei i le gagana o le a avea pea ma ki i le nonofo faʻatasi ma le filemu ma le aoga.

Taofi faamatalaga