Gagana o se Faiga Fa'atusa
O le gagana o se tasi o tomai sili ona tulaga ese o tagata. E ala i le gagana, e mafai ai e tagata ona faʻaalia manatu, fausia ni mafutaga faʻaagafesootai, tuʻufaʻatasia le poto, ma atiina ae aganuʻu mai lea tupulaga i lea tupulaga. Peitaʻi, e sili atu le gagana nai lo na o se faʻaputuga o upu tautala pe tusitusia. E galue le gagana o se faiga faʻatusa: o se faiga o faʻailoga e fai ma sui o se mea i fafo, e faʻasoa e tagata o se sosaiete, ma e pulea e ni tulafono patino. O le malamalama i le gagana o se faiga faʻatusa e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai pe aisea e aoga ai le gagana, pe aisea e mafai ai ona mafua ai ni feeseeseaʻiga, ma pe aisea e suia pea le gagana e tusa ai ma agafesootai.
1. Malamalama i faʻailoga ma lo latou sootaga ma le gagana
O se fa'ailoga o se mea e fa'atusa i se isi mea. I le olaga i aso faisoo, ua tatou masani i fa'ailoga: o le moli mumu o lona uiga o le taofi, o le fatu o lona uiga o le alofa, po'o le fu'a o lona uiga o le fa'asinomaga fa'ale-atunu'u. E taua fa'ailoga ona o lo'o i ai se maliliega fa'aagafesootai e mafua ai ona malamalama tagata i ai i le auala lava e tasi.
I le gagana, o faʻailoga autū o upu (leo ma tusitusiga). Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻasologa o leo /a-ir/ poʻo le tusitusiga "vai" o loʻo faʻatusalia ai le manatu o se vai manino tatou te inuina ma faʻaaogaina i aso uma. O le upu lava ia e le o le vai; ua na o se faʻailoga. O le mea o loʻo faʻasino i ai lenei upu o se manatu poʻo se mea faitino i le lalolagi moni. O le uiga autū lea o le gagana o se faiga faʻailoga: o le sootaga i le va o le faʻatulagaga faʻa-gagana ma le uiga o se faʻatusa, ae le tutusa.
2. Fa'afuase'i: aisea e le "masani" ai fa'ailoga o le gagana
O se tasi o uiga tāua o faʻailoga i le gagana o lo latou natura faʻafuaseʻi. O lona uiga e leai se sootaga masani ma faʻamalosia i le va o se ituaiga leo ma se uiga faapitoa. Aiseā ua taʻua ai le vai tatou te inuina o le "ea" i le gagana Initonesia, "vai" i le gagana Peretania, ma le "eau" i le gagana Falani? E leai se mafuaʻaga masani e sili atu ai le saʻo o se tasi; e tulaʻi uma mai i le maliega faʻasolopito i totonu o le alalafaga o tagata e tautala.
O lenei natura fa'afuase'i e lua ona taunuuga tetele. Muamua, e mafai ona matuā eseese gagana. E mafai e nu'u ta'itasi ona fatuina ana lava fa'ailoga. Lua, e mafai ona suia le gagana: afai e malilie se nu'u e suia le fa'aaogaina o se upu fa'apitoa, e mafai ona suia le uiga po'o le foliga o lena fa'ailoga. Peita'i, e le o elemene uma o le gagana e matuā fa'afuase'i lava. E iai fo'i elemene fa'ailoga (e foliga tutusa) po'o onomatopoeic, e pei o le "cuckoo," "meong," po'o le "kring," e ui lava o lo'o a'afia pea nei mea e aganu'u a gagana ta'itasi.
3. Gagana o se faiga: e iai tulafono ma sootaga i le va o elemene
Ua ta'ua le gagana o se faiga fa'atusa auā e lē tu to'atasi ona fa'ailoga. E i ai a latou fausaga ma tulafono e pulea ai le fa'atulagaina o fa'ailoga e fa'atupu ai le uiga. O nei tulafono e aofia ai le tele o la'asaga.
Muamua o le phonology, o le faiga o leo o se gagana. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le gagana Initonesia, e mafai ona aliali mai le leo /ng/ i le faʻaiʻuga o upu e pei o le "kambing," ae i isi gagana e iai ni faʻatapulaʻaga eseese. O leo e sili atu nai lo na o leo; o faʻailoga ia e faʻavasega ai le uiga. O le "Batu" e iai le uiga ese mai le "baku" ona o le tasi le eseesega o le leo.
O le lona lua o le morphology, o le auala lea e fausia ai upu. E faʻaaogaina e le gagana Initonesia ni faʻaopoopoga e fatu ai ni uiga fou, e pei o le "tulis" e avea ma "menulis," "tulisan," poʻo le "penulisan." O faʻaopoopoga o faʻailoga faʻaopoopo ia e tuʻuina atu ai faʻamatalaga, mo se faʻataʻitaʻiga, e uiga i le tagata fai, faʻagasologa, poʻo le iʻuga.
Tolu o le fa'atulagaga o upu, o tulafono ia mo le fa'atulagaina o upu i ni fuaiupu. E ese le "Ou te 'ai araisa" mai le "E 'ai a'u e le araisa" auā o le fa'asologa e a'afia ai le uiga. E mafai e le fa'atulagaga ona fa'atagaina fa'ailoga laiti (upu) e fausia ai ni fa'ailoga tetele (fuaiupu) ma ni uiga e sili atu ona lavelave.
O lona fa o le semantics (uiga) ma le pragmatics (uiga i le anotusi). I le fa'auigaga, e ono manino se fuaiupu, ae i le fa'auigaga, e mafai ona i ai se uiga ese. O le fuaiupu "Ua matua vevela lava iinei" e mafai ona na'o se fa'amatalaga, pe mafai foi ona avea ma se talosaga e le tu'usa'o e tatala le fa'amalama.
4. E afua mai le uiga mai tu ma aga fa'aagafesootai ma fa'alapotopotoga fa'aleaganuu.
Talu ai o le gagana o se faiga o faʻailoga ua malilie i ai, o lona uiga e fesoʻotaʻi vavalalata ma tu ma aga faʻaagafesootai. O upu "oe" ma le "lau" e faʻasino uma i le tagata o loʻo e talanoa i ai, ae e eseese o laʻua uiga faʻaagafesootai: o le "oe" e foliga mai e sili atu le aloaʻia ma le faaaloalo. I itulagi poʻo nuʻu eseese, o le filifiliga o upu e mafai ona faʻaalia ai le vavalalata, tulaga, poʻo le uiga foʻi.
E le gata i lea, e fa'atulagaina le gagana e le aganu'u. O le tele o fa'ailoga fa'ale-gagana e aofia ai aafiaga fa'atasi a se sosaiete. Mo se fa'ata'ita'iga, o upu fa'ale-aiga i le gagana Initonesia (unclear, auntie, tuagane matua, tei la'itiiti) e fa'aalia ai le taua o mafutaga fa'aleaiga. I isi tulaga, e ono tele upu a se gagana e fa'apitoa i matā'upu fa'apitoa, e pei o fa'ato'aga, gataifale, po'o fa'atekonolosi, e fa'atatau i mana'oga o ē tautala.
5. Fa'ailoga o le gagana ma le ono iai o ni feeseesea'iga
Ona o fa'ailoga fa'alegagana e fa'afuase'i ma fa'alagolago i tu ma aga masani, e faigofie ona tula'i mai ni feeseesea'iga pe afai e le tutusa tu ma aga masani pe ese fo'i le uiga o le tala'aga. E mafai ona sili atu ma le tasi le uiga o se upu (polysemy). O le upu "ulu" e mafai ona fa'auigaina o se vaega o le tino, o se ta'ita'i ("pule a'oga"), po'o le pito i luma o se mea ("ulu o se mata'itusi"). A aunoa ma se tu'uga masani, e mafai ona le mautinoa le fa'ailoga.
E tulaʻi mai foʻi feeseeseaʻiga ona o eseesega i talaʻaga faʻaagafesootai ma aafiaga. O se fuaiupu e manatu e masani i le tasi vaega e ono manatu e lē migao pe lē faaaloalo i le isi vaega. I fesootaiga faatekinolosi, e faigata atili ai le faafitauli ona o le lē vaaia o le faaleoga ma foliga vaaia. O le mea lea, e masani ona faaopoopo e tagata faailoga, filifiliga faapitoa o upu, po o ni pepa faapipii e fesoasoani e faailoa atu ai ni uiga eseese. O lenei mea e faaalia ai o faailoga faalegagana e lē gata ina faailoa atu ai faamatalaga ae faapea foi lagona, uiga, ma sootaga.
6. Gagana o se faiga fa'ailoga e gaosia ma fatufatua'i
O le lelei o le gagana o se faiga fa'atusa o lona natura fua lea. E mafai e tagata ona fatuina ni fuaiupu fou e le'i tautalagia muamua, ae o lo'o malamalama pea i ai. E mafai ona tatou fai atu, "A taeao o le a ou faitauina le tusi na ou fa'ato'a fa'atauina mai i le faleoloa e lata ane i lo'u fale," ma o le a malamalama isi ona o lo'o tatou fa'aaogaina le faiga lava e tasi o fa'ailoga ma tulafono.
O lenei gaosiga e mafai ai ona fanau mai le fatufatuga: solo, tala fatu, tala malie, fuaitau, ma fa'ata'oto. O fa'ata'oto lava ia o se fa'amaoniga e sili atu le gagana nai lo uiga moni. O le fuaitau "o le taimi o tupe" e le fa'apea ai o le taimi o tupe moni lava, ae o se fa'ailoga e fa'ailoa atu ai le taua o le taimi ma e tatau ona fa'aaoga ma le poto.
7. Suiga o gagana: e fealua’i pea fa’ailoga
I le avea ai o se faiga fa'aagafesootai, o lo'o fa'aauau pea ona suia le gagana. E mafai ona suia uiga o upu. O le upu "viral," sa feso'ota'i muamua ma le biology, ua masani ona fa'aaogaina nei mo anotusi e salalau lautele i luga o le initaneti. E tula'i mai upu fou, e mou atu upu tuai, ma e suia sitaili o gagana e tusa ai ma tekinolosi ma aga masani o fesoota'iga.
O nei suiga e faʻaalia ai o loʻo ola faʻailoga faʻa-gagana i totonu o le sosaiete. A o suia le olaga, e fetuʻunaʻi le gagana ina ia mafai ona faʻatusalia mea moni fou. O faaupuga e pei o le "upload," "game," "selfie," poʻo le "daring" o ni faʻataʻitaʻiga ia o taumafaiga a le gagana e fausia ni faʻailoga fou e faʻafetaui ai manaʻoga o aso nei.
Fa'ato'a
O le vaʻai i le gagana o se faiga faʻatusa e mafai ai ona tatou malamalama o le gagana o le taunuuga lea o ni tu ma aga faʻaagafesootai faigata. O upu ma fuaiupu e lē na o ni faʻasologa o leo poʻo mataʻitusi, ae o ni faʻailoga e fai ma sui o manatu, meafaitino, lagona, ma fegalegaleaiga i le va o tagata. E aoga le gagana auā e iai ana tulafono, auā e faʻasoa, ma auā e faʻaaogaina i taimi uma i totonu o se tulaga faʻapitoa faʻaagafesootai ma faʻaleaganuu. I le taimi lava e tasi, o le natura faʻatusa o le gagana e faʻafaigofie ai, fatufatuaʻi, ma suia pea. O le malamalama i lenei itu faʻatusa, e mafai ai ona tatou fesoʻotaʻi lelei atili, ia sili atu ona nofouta i le tulaga, ma sili atu ona talisapaia le eseesega o gagana o se atagia o le eseesega o tagata lava ia.