O le Matafaioi a le Anthropology i Gagana i le Malamalama i le Sosaiete
O le antropologia fa'ale-gagana o se lala o le antropologia e su'esu'eina le gagana o se vaega o le aganu'u fa'aletagata ma le soifuaga fa'aagafesootai. O lona taula'iga e le gata i le kalama po'o upu, ae o le fa'aogaina o le gagana i ni tulaga fa'aagafesootai fa'apitoa: o ai e tautala i ai, o a tulaga, o a filifiliga o upu, ma mo a fa'amoemoega fa'aagafesootai. Mai lenei va'aiga, ua malamalama le gagana o se faiga fa'ale-aganu'u—o se meafaigaluega mo le fausiaina o mafutaga, fa'amaonia o le fa'asinomaga, fatuina o tuaoi fa'aagafesootai, ma e o'o lava i le fa'atumauina pe lu'itauina o le pule. O le mea lea, o le antropologia fa'ale-gagana e taua tele i le fesoasoani ia i tatou e malamalama atili ai i sosaiete, e le gata i mea latou te fai mai ai, ae fa'apea fo'i i le auala latou te fai mai ai ma uiga fa'aagafesootai e o fa'atasi ma ia.
Gagana o se Fa'ata o Aganu'u ma Va'aiga
O se tasi o sao taua o le suʻesuʻega faʻa-gagana o le faʻaalia lea o le gagana e atagia ai le vaʻaiga a le sosaiete i le lalolagi. O nuʻu uma lava e iai vaega faʻaleaganuʻu ua faʻapipiʻiina i lana gagana i aso faisoo. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le auala e faʻaigoaina ai e se sosaiete aiga (tuagane, uso, tuagane, uso) e masani ona faʻaalia ai faʻamatalaga e uiga i le fausaga o aiga, gafa, ma tulaga taua ua iloa. I nisi aganuʻu, o faʻaupuga eseese mo tuagane o le tamā ma le tinā e faʻaalia ai o le mafutaga e le gata i le natura, ae faʻapea foʻi i le va fealoaʻi ma faiga faʻapolokiki.
E le gata i lea, e mafai foʻi e le gagana ona faʻaalia ai tulaga taua e uiga i le taimi, avanoa, poʻo le faaaloalo. I nisi gagana, e manaʻomia e failauga ona faʻailoa manino fegalegaleaiga faʻaagafesootai pe a tautala, mo se faʻataʻitaʻiga e ala i ituaiga o faʻaupuga, suiupu, poʻo tulaga o le tautala. O lenei mea e faʻaalia ai o loʻo faʻamamafa tele e le sosaiete le faʻatulagaga, vavalalata, ma le faaaloalo. O le mea lea, o le aʻoaʻoina o se gagana o lona uiga o le faitauina o se "faʻafanua faʻaleaganuu" e faʻaalia i fegalegaleaiga i aso uma.
Malamalama i le Faasinomaga Lautele ma le Auai
E fesoasoani le suʻesuʻega faʻa-gagana e faʻamatalaina ai le auala e fausia ai ma faʻatalanoaina ai le faasinomaga e ala i le gagana. E lē tumau le faasinomaga, ae e faʻaauau pea ona faʻatulagaina e ala i faiga faʻaagafesootai, e aofia ai faiga faʻa-gagana. E mafai e se tagata ona faʻaalia se faasinomaga faapitoa—o se tagata talavou, o se tagata aʻoaʻoina, o se sui o se vaega faʻale-aganuʻu faapitoa, poʻo se vaega o se nuʻu faʻapolofesa—e ala i la latou filifiliga o upu, faaleoga, sitaili o le tautala, ma e oʻo lava i la latou gagana ua filifilia (mo se faʻataʻitaʻiga, fesuiaʻi i le va o le gagana Initonesia ma se gagana faʻaitulagi).
O le mea ua tupu i le fesuiaʻiga o gagana (code-switching) o se faʻataʻitaʻiga e masani ona suʻesuʻeina. I le tele o vaega o Initonesia, e fesuiaʻi tagata i le va o gagana Initonesia ma a latou gagana faʻaitulagi, pe faʻafeagai foʻi, e fuafua i le tulaga. O lenei fesuiaʻiga e le gata o se mataupu o le tomai e lua gagana, ae o se fuafuaga faʻaagafesootai foʻi: e faʻailoa ai le masani, faʻamaonia le faasinomaga i le lotoifale, tausia le faaaloalo, pe faʻaalia le mamao. I le iloiloina o le taimi ma le mafuaʻaga e tupu ai le fesuiaʻiga o gagana, e tatala ai e le aganuʻu faʻa-linguistic anthropology ni malamalamaaga i le faʻagasologa o le faasinomaga, le lotogatasi, ma tuaoi o le nuʻu.
Gagana, Malosiaga, ma le Lē Tutusa
E lē faaituau le gagana. O le suʻesuʻega faʻa-gagana e faʻaalia ai o le gagana e masani lava o se malae o le pule. O ai e manatu o loʻo "tautala saʻo," o le fea gagana e manatu o le "aloaʻia," ma o le fea gagana e faʻailogaina o le "kampungan" o faʻamasinoga faʻaagafesootai ia e mafai ona i ai se aafiaga moni i avanoa faigaluega, aʻoaʻoga, ma le fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
I totonu o le tulaga o faiga faavae a le malo, mo se faataitaiga, o le pulea o se gagana aloaia e mafai ona aoga mo nisi vaega ae tuueseeseina ai tagata e tautala i gagana e le o ni tagata. O tamaiti e ola ae i le tautala i se gagana moni e ese mai le gagana o loo aoaoina ai i le aoga atonu e feagai ma faafitauli i le aoaoina e le ona o le leai o se atamai, ae ona o le le fetaui o gagana ma aganuu. O le suʻesuʻega faʻale-gagana e iai sona sao i le faʻaalia o nei mea le tutusa ma le saunia o se faavae mo aʻoaʻoga e sili atu ona aofia ai, mo se faataitaiga e ala i se auala e lua gagana poʻo le iloaina o ituaiga gagana i le lotoifale i totonu o le potuaoga.
E le gata i lea, e taua foʻi le suʻesuʻeina o talanoaga. O le auala e talanoa ai le aufaasālalau, o taitai, poʻo faʻalapotopotoga e uiga i nisi vaega e mafai ona faʻatupuina ai le faʻailoga tagata. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le filifilia o upu e pei o le "tagata malaga mai," "sauā," "tua i tua," poʻo le "faʻatupu faʻalavelave" e iai ni anotusi faʻavae e mafai ona aʻafia ai faiga faʻavae ma togafitiga faʻaagafesootai. O le anthropology gagana e fesoasoani e faʻaalia ai le auala e faʻafoliga ai e talanoaga le mea moni faʻaagafesootai ma le auala e mafai ai ona faʻaaogaina le gagana e faʻamaonia ai le pule.
Fa'amatalaina o Tulaga Masani, Amioga Mama, ma Amioga Fa'atino
E iai tulafono tusitusia a sosaiete e uiga i le taimi e mafai ai e tagata ona talanoa, o ai e talanoa i ai, o le a le leo, ma o a autu e talafeagai. E suʻesuʻeina e le anthropology gagana nei tu ma aga masani o fesootaiga o se vaega o amioga faʻaagafesootai. Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi o alalafaga, o le tautala saʻo ma le manino e ono manatu i ai o se mea e faʻamaoni ma aoga; i isi, e ono vaʻaia o se mea e le migao ma le le amanaʻiaina o le faaaloalo ma le fealofani.
O manatu e pei o le "amio lelei" e lē o ni mea e lautele; e fa'atulagaina e le aganu'u. E mafai e su'esu'ega fa'ale-aganu'u fa'ale-gagana ona fa'amatalaina pe aisea e masani ai ona tutupu ni feeseesea'iga i feso'ota'iga fa'ale-aganu'u eseese, e aofia ai nofoaga faigaluega fa'ale-aganu'u eseese, fegalegaleaiga a le aufaigaluega a le malo, po'o mafutaga fa'ale-tupulaga eseese. I le malamalama i tu ma aga masani—o uiga e alia'e mai i le fa'aaogaina—tatou te iloa atili ai o feeseeseaiga o feso'ota'iga e masani lava e lē o ni fa'amoemoega leaga, ae o eseesega i tulafono fa'ale-aganu'u o gagana.
Gagana o se Fa'atinoga Lautele i le Olaga i Aso Ta'itasi
E fa'amamafa fo'i e le anthropology gagana o le gagana o se gaioiga (speech act), e le na'o se fa'atusa. A faia e se tasi se folafolaga, fa'atoese, tu'uina atu se fa'atonuga, pe fa'aalia le lagolago, e le na'o le fa'ailoa atu o fa'amatalaga, ae o lo'o auai i se gaioiga fa'aagafesootai. Mo se fa'ata'ita'iga, o le fai atu "Fa'amolemole" e mafai ona toe fa'aleleia se mafutaga, ae o le tautala lava e tasi e aunoa ma le tala'aga talafeagai e ono manatu o se fa'aaloalo pe le fa'amaoni. I lenei tulaga, e su'esu'e e le anthropology gagana pe fa'apefea ona alia'e mai le uiga mai fegalegaleaiga, ae le na'o upu.
O le suʻesuʻeina o talanoaga i aso faisoo—e pei o le auala e feauauai ai tagata e tautala, faʻalavelave, poʻo le tali atu—e maua ai ni malamalamaaga i fausaga faʻaagafesootai. O ai e masani ona avea ma totonugalemu o talanoaga? O faʻalavelave a ai e taliaina? O leo o ai e le amanaʻiaina? O nei fesili e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i sootaga o itupa, tausaga, tulaga, ma le pule i totonu o se nuʻu. I se isi faaupuga, o le sosaiete e "vaaia" i ana mamanu masani o fesootaʻiga.
Fa'asaoina o le Gagana ma le Tofi Fa'aleaganuu
O le isi matafaioi tāua o le faʻamaumauina ma le faʻasaoina o gagana, aemaise lava gagana o loʻo lamatia i le faʻaumatia. O gagana o loʻo i ai le malamalama faʻalotoifale: igoa o laʻau faʻafomaʻi, faiga faʻatoʻaga masani, tala tuʻugutu, ma e oʻo lava i manatu faʻaleagaga. Afai e leiloa se gagana, e le gata o upu e mou atu, ae faʻapea foʻi le auala tulaga ese a se nuʻu e malamalama ai i le natura ma le olaga.
E fesoasoani le suʻesuʻega faʻale-gagana i le va o tagata ma aganuu e ala i galuega faatino: o le faamaumauina o tala tuu, talanoaga, sauniga, pese, ma faaupuga faaleaganuu. O taunuuga e mafai ona avea o ni mea e aoao ai, faamaumauga a le nuu, po o ni punaoa mo le toe faaolaolaina o gagana. E le gata i lea, o taumafaiga e faasaoina e faatatau foi i aia tatau faaleaganuu: o le iloaina o loo i ai le aia tatau a nuu e faatumauina a latou gagana ma o latou faasinomaga i le lotolotoi o faigata o le faʻaonaponei ma le lalolagi atoa.
Taua i le Sosaiete Fa'aonaponei ma Fa'atekinolosi
I le vaitaimi o ala o faasalalauga faaagafesootai ma fesootaiga faatekinolosi, ua faateleina le taua o le suʻesuʻega o gagana. E vave ona suia le gagana: o gagana fou e pei o se gagana masani, o sitaili tusitusi faapitoa mo fausaga faatekinolosi, o memes, o faapuupuuga, ma le faateleina o le fefiloi o tusitusiga. E le na o ni aga masani nei, ae o loo faailoa mai ai se suiga i le auala e fausia ai e tagata le faasinomaga, le lotogatasi, ma le pule i le avanoa faatekinolosi.
E mafai e le suʻesuʻega faʻa-gagana ona fesoasoani ia i tatou e malamalama i mea e pei o le "gagana a tagata o loʻo nonofo i luga o le initaneti," aganuʻu o faʻamatalaga, poʻo le faʻatulagaina o talanoaga faʻapolokiki i luga ole laiga. E faʻapefea ona salalau atu mataupu i luga ole laiga? E faʻapefea ona salalau ma vaeluaina nisi o faʻailoga i le sosaiete? E faʻapefea ona faʻaaogaina tala malie ma tala faʻatauemu e faitioina ai le pule? O nei fesili e faʻaalia ai o le gagana o se laufanua faʻaagafesootai e fesuisuiaʻi pea, ma o le malamalama i ai o lona uiga o le malamalama i suiga o le sosaiete.
I'uga
E taua tele le sao o le anthropology gagana i le malamalama i le sosaiete auā e faʻafesoʻotaʻi ai le gagana ma le aganuʻu i faiga faʻaagafesootai moni. E ala i suʻesuʻega o uiga, talaaga, faasinomaga, tu ma aga masani o fesootaʻiga, pule, ma e oʻo lava i suiga o gagana i le vaitaimi numera, o lenei mataupu e fesoasoani ia i tatou e iloa ai o le gagana e le na o se meafaigaluega mo fesootaʻiga, ae o le faavae o le olaga faʻaagafesootai. O le malamalama i le auala e galue ai le gagana i le sosaiete, e mafai ai ona tatou nofouta atili i eseesega faʻaleaganuʻu, sili atu le faitioina o le le tutusa, ma sili atu le mafai ona fausia ni fesootaʻiga e aofia ai ma tutusa. I le iuga, o le suʻesuʻeina o le anthropology gagana o le suʻesuʻeina lea o le tagata lava ia—i le lavelave o ana fegalegaleaiga faʻaagafesootai.