Gagana eseese ma ituaiga gagana

Gagana eseese ma ituaiga eseese o gagana

O le gagana o se tasi o uiga tulaga ese e iloga ai tagata mai isi meaola. E ala i le gagana, e faʻaalia ai e tagata manatu, fausia ai mafutaga faʻaagafesootai, tuʻufaʻatasia aganuʻu, ma faʻatuina ai foʻi faʻasinomaga o vaega. Peitaʻi, e leai se gagana e tutusa atoatoa. I totonu o le gagana e tasi, e mafai ona tatou maua ai eseesega i le faaleoga, filifiliga o upu, ma le fausaga o fuaiupu. Ona iloa lea o nei eseesega e ala i manatu taua e lua i le gagana ma le sociolinguistics: o le dialect ma le eseesega o gagana. E masani ona faʻatusalia ia mea e lua, ae e eseese o latou faʻamamafa.

Fa'auigaga o le Gagana Fa'a-Igilisi

I se tulaga lautele, o se dialect o se eseesega o gagana e faʻaaogaina e se vaega faapitoa o tagata e tautala, e masani ona fesoʻotaʻi ma se itulagi faʻafanua poʻo se talaaga faʻaagafesootai. E tumau pea dialect i totonu o le faʻamamalu o le gagana e tasi, ae e iai uiga tulaga ese e faʻavasega ai mai isi dialect. O nei uiga e mafai ona vaʻaia i le faaleoga (phonology), filifiliga o upu (lexicon), ma o nisi taimi foʻi ma le kalama (morphology ma le syntax).

I Initonesia, e faigofie ona maua ni faʻataʻitaʻiga o gagana eseese ona o lona teritori lautele ma le eseese o ituaiga. O le gagana Initonesia e tautalagia i Jakarta e masani ona manatu o loʻo i ai se "gagana Jakarta," mo se faʻataʻitaʻiga, e ala i le faʻaaogaina o upu e pei o le "gue," "lu," "gak," ma le faaleoga e ese mai isi itulagi. Ae i Sumatra poʻo Sulawesi, e mafai ona eseese le faaleoga ma le faaleoga a Initonesia, e tusa lava pe ua malamalama lelei le tagata tautala i le gagana Initonesia masani.

E lē o ni "gagana sese" ia gagana eseese. O ni eseesega moni ma masani ia. I le tele o tulaga, e avea gagana eseese o ni faailoga o le faasinomaga faaleagafesootai. E mafai ona iloa le amataga o se tagata mai ni nai fuaiupu, ma e masani ona faafaileleina ai se lagona o le vavalalata po o le lotogatasi i le va o ē tautala i le gagana lava e tasi.

Ituaiga o Gagana Fa'a-Igilisi

E mafai ona iloa ituaiga gagana eseese e fa'avae i luga o ni nai vaega.

1. Gagana fa'afanua (fa'aitulagi)
O nei gagana e aʻafia i itulagi. Mo se faʻataʻitaʻiga, e eseese gagana Javanese i le va o le itulagi o Solo-Yogyakarta ma vaega o East Java. O nei eseesega e mafai ona aofia ai upu, faaleoga, poʻo ni sitaili tautala faapitoa.

FAITAU FOI  Fa'avaomaloina o gagana

2. Gagana fa'aagafesootai (sociolect)
E mafai fo'i ona tula'i mai gagana eseese mai eseesega i vaega fa'aagafesootai, mo se fa'ata'ita'iga o gagana e a'afia i galuega, tulaga a'oa'oga, po'o vasega fa'aagafesootai. O le gagana e fa'aaogaina e se nu'u fa'apitoa, e pei o le gagana a le autalavou, gagana maketi, po'o le gagana fa'apolofesa, e mafai ona manatu o se ituaiga o suiga fa'aagafesootai.

3. Gagana fa'avaitaimi (chronolect)
E iai fo'i suiga o gagana i le aluga o taimi. O le gagana Initonesia i le amataga o le tuto'atasi sa ese le sitaili nai lo le gagana Initonesia i aso nei, e le gata i le filifiliga o upu ae fa'apea fo'i ma le fa'atulagaina o fuaiupu. O nei suiga e fa'aalia ai le natura feliua'i o le gagana.

4. Idiolect
I le fa’aopoopoga i gagana fa’avaega, e tofu tagata ta’ito’atasi ma uiga tulaga ese o le gagana, e pei o filifiliga o upu e fiafia i ai, leo, po’o le sitaili tusitusi. O nei eseesega ta’ito’atasi e ta’ua o idiolects.

Malamalama i le Eseesega o Gagana

E le pei o gagana eseese, e masani ona fesootaʻi ma le "o ai" ma le "o fea" e sau ai le failauga, o ituaiga gagana eseese e masani ona fesootaʻi ma le "o le a" ma le "o a tulaga" e faʻaaogaina ai le gagana. I se isi faaupuga, o ituaiga gagana eseese o gagana e faʻavae i luga o le tulaga o le faʻaaogaina, faʻamoemoega, auala, ma le tulaga o le faʻatulagaina.

O se faʻataʻitaʻiga faigofie: atonu e faʻaaoga e se tasi le gagana Initonesia e matua aloaʻia lava pe a tuʻuina atu pe tusia se lipoti, ae faʻaaoga se gagana masani pe a talanoa ma ni uo mamae. E mafai e le tagata lava e tasi ona fesuiaʻi i le va o sitaili eseese e aunoa ma le fesuiaʻi o gagana. O lenei suiga e faʻaalia ai le fetuutuunaʻi i fesootaiga.

Eseese Gagana Eseese

E mafai ona fa'avasegaina ituaiga gagana i ni auala se tele.

1. Eseesega e faʻavae i luga o le tulaga o le faʻatulagaina
– Sitaili masani (aloaia): fa'aaogaina i tulaga aloa'ia e pei o lauga a le malo, tusi aloaia, pepa faasaienisi, po'o lipoti o tala fou. O lenei sitaili e mulimuli i tulafono o le kalama ma le sipelaga ua malilie i ai.
– Fa'aaogāga lē aloaia: fa'aaogā i talanoaga i aso faisoo. O lenei fa'aaogāga e sili atu ona fetu'una'i, e masani ona fa'aaogā fa'apu'upu'u, ma e lē mulimulita'i i tulafono masani i taimi uma.

FAITAU FOI  Su'esu'ega fa'aletulafono a tagata ma le fa'amalosia o le fa'amasinoga tonu

2. Eseesega e faʻavae i luga o ala o faasalalauga
– Gagana tautala: fa'aalia sa'o e ala i le leo, ma ua'i toto'a i le faaleoga, le popole, malologa, ma foliga vaaia. O gagana tautala e masani ona fa'afuase'i ona fai ma e mafai ai ona toe fai pe fa'asa'oina.
– Faiga tusitusia: fa'aalia e ala i le tusitusiga, fa'amamafa le fausaga o fuaiupu mama ma ogatasi aua e le mafai e le au faitau ona "fesili sa'o" i le tusitala mo se fa'amalamalamaga.

3. Eseesega e faʻavae i luga o le fanua poʻo le galuega (resitara)
O lenei eseesega e mafua mai i le manaʻomia o ni faaupuga ma ni sitaili faapitoa i totonu o se fanua. Mo se faʻataʻitaʻiga:
– ituaiga tulafono (faatasi ai ma faaupuga e pei o mataupu faavae, fuaiupu, faaiuga)
– ituaiga fomaʻi eseese (e pei o le suʻesuʻeina o faʻamaʻi, togafitiga, toe faʻaleleia)
– o tekinolosi eseese (e.g. 'au'aunaga, feso'ota'iga, faiga fa'aoga)

4. Eseesega e faʻavae i luga o le mafutaga i le va o le failauga ma le tagata e talanoa
A talanoa ma tagata matutua po'o i latou o lo'o i tulaga pule, e masani ona filifilia e le au tautala se gagana e sili atu ona faaaloalo. I se isi itu, a o fa'atusatusa i latou e masani i a latou tupulaga, e sili atu ona to'afilemu ma masani le gagana. I le aganu'u a Initonesia, o le filifiliga o le fa'aupuga, e pei o le Bapak/Ibu (Mr/Mrs), Mas/Mbak (Mas/Mbak), po'o le Kak (Uso), e fa'aalia ai fo'i le sitaili e sili ona fiafia i ai.

Eseesega i le va o Gagana eseese ma Gagana eseese

E ui lava o ni eseesega uma ia o gagana, ae e mafai ona iloa le eseesega o gagana ma ituaiga gagana e ala i mea nei:

– Gagana eseese: eseesega ona o eseesega o tagata e tautala (itulagi, agafesootai, taimi). E pipii atu gagana eseese i le faasinomaga o se vaega ma e masani ona tauaveina faalenatura mai le laitiiti.
– Eseesega o gagana: eseesega ona o le eseesega o tulaga fa'aaogā (aloa'ia-lē aloa'ia, tautala-tusitusiga, matā'upu fa'apitoa). E mafai ona filifilia ma le loto i ai le eseesega e tusa ai ma mana'oga o fesoota'iga.

Atonu e iai se gagana faapitoa a se tagata, mo se faataitaiga, le gagana Medan, ae e mafai ona faaaogaina le tele o gagana: aloaia i fonotaga, masani i talanoaga, ma faapitoa i tulaga faalegaluega. O le mea lea e matua tamaoaiga ai fesootaiga faaletagata.

Gagana eseese, Eseesega o Gagana, ma le Faasinomaga

E masani ona avea gagana eseese ma fa'ailoga o le fa'asinomaga, le mitamita fa'aitulagi, ma le lotogatasi. I nisi tulaga, e mafai e gagana eseese ona fa'amalosia se lagona o le "tatou" i totonu o se nu'u. Peita'i, e mafai fo'i e gagana eseese ona mafua ai ni fa'ailoga fa'apitoa, e pei o le manatu o nisi gagana eseese e foliga leaga pe malie. O nei manatu e mafua mai i le fa'amasinoga fa'aagafesootai, ae le o le lelei o le gagana lava ia.

FAITAU FOI  Le sootaga o le antropology ma mataupu tau aia tatau a tagata

I le isi itu, o le faʻaaogaina o ituaiga gagana eseese e faʻaalia ai le agavaʻa faʻaagafesootai. O se tasi e mafai ona filifilia se ituaiga gagana talafeagai e manatu o loʻo i ai le agavaʻa lelei i gagana. E taua tele lenei mea i aʻoaʻoga, galuega, ma le lautele. O le mafai ona tusitusi i se ituaiga gagana masani, mo se faʻataʻitaʻiga, e fesoasoani i se tasi e faʻaalia manino manatu ma taliaina lautele.

Luʻitau ma Atinaʻe i le Vaitaimi Faatekinolosi

I le vaitaimi o ala o faasalalauga faaagafesootai, ua faateleina le iloa o le tuufaatasia o gagana eseese ma ituaiga eseese o gagana. E tusitusi tagata e pei ona latou tautala ai: puupuu, vave, tumu i faapuupuuga, ma o nisi taimi e tuufaatasia ai gagana faaitumalo, gagana Initonesia, ma gagana ese. O lenei mea e faatamaoaigaina ai le eseesega o gagana, ae o loo i ai foi luitau, e pei o le faatumauina o tomai masani o gagana mo le faaaogaina faaleaʻoaʻoga ma le faaaogaina aloaia.

E le gata i lea, ua faʻateleina ai le salalau atu o nisi o gagana eseese ona o le initaneti. O le gagana Jakarta, mo se faʻataʻitaʻiga, e masani ona aliali mai i polokalame faʻafiafiaga ma mea faʻatekinolosi, ma aʻafia ai le gagana a tupulaga talavou i isi itulagi. I le tasi itu, o loʻo faʻaalia ai le fesoʻotaʻiga i le va o itulagi; i le isi itu, e mafai ona tulaʻi mai ai popolega e uiga i le faʻatauvaʻaina o gagana eseese i le lotoifale.

Fa'ato'a

O gagana eseese ma ituaiga eseese o ni faʻamaoniga o loʻo ola faʻatasi le gagana ma ē tautala i ai. O gagana eseese e atagia mai ai le eseesega o faasinomaga, tupuaga, ma talafaasolopito o nuʻu, ae o ituaiga eseese o gagana e faʻaalia ai le fetuutuunaʻi o le gagana e faʻafetaui ai manaʻoga o fesootaʻiga i tulaga eseese. O le malamalama i nei mea uma e lua e fesoasoani ia i tatou e avea ai ma ni failauga e sili atu ona maaleale: talisapaia o eseesega o gagana eseese e aunoa ma le faʻamasinoina, ma le mafai ona filifili le ituaiga gagana saʻo e momoli atu ai savali ma le lelei. I le iuga, o le eseesega o gagana e le o se faʻalavelave, ae o se tamaoaiga faʻaleaganuu ma agafesootai e tatau ona faʻasaoina.

Taofi faamatalaga