Gagana ma Aganuu Taua
E sili atu le gagana nai lo na o se meafaigaluega e momoli atu ai savali. O se "nofoaga" e teu ai e se sosaiete ona auala e mafaufau ai, talitonuga, ma tulaga faatauaina e taua ia i latou. E ala i le gagana, e mafai ona tatou malamalama i le auala e vaai ai se nuu i le lalolagi: mea latou te faaaloalo i ai, mea latou te aloese mai ai, pe faapefea ona latou fausia ni mafutaga faaleagafesootai, ma pe faapefea ona latou faatauaina amioga ma amioga tatau. O le mea lea, o le talanoaina o le gagana o lona uiga foi o le talanoaina o le aganuu, aua o nei mea e lua e lua e faʻatulaga ma aʻafia ai le tasi ma le isi.
Gagana o se fa'ata o le aganu'u
O aganu'u ta'itasi e iai aafiaga fa'asolopito eseese, siosiomaga, ma fausaga fa'aagafesootai. O nei eseesega e manino lava i upu, fa'aupuga, ma mamanu o tautala. I sosaiete e fa'amamafa le autasi, mo se fa'ata'ita'iga, o le tele o fa'aupuga e fa'amamafa ai le galulue fa'atasi, feutana'i, ma le fealofani. O le gagana Initonesia e iloa le manatu o le "gotong royong," lea e faigata ona fa'aliliu sa'o i isi gagana aua e fa'aalia ai le uiga o le galulue fa'atasi, le lagona o le auai, ma le tiutetauave fa'aagafesootai.
E le gata i upu, ae mafai fo'i e le fausaga o gagana ona atagia ai tulaga faatauaina. O le tele o gagana fa'aitulagi i Initonesia e eseese tulaga o le tautala po'o filifiliga o upu e fa'atatau i le matua ma le tulaga fa'aagafesootai o le tagata o lo'o tautala i ai. I le gagana Javanese, mo se fa'ata'ita'iga, e iai le ngoko, krama, ma le krama inggil. O le filifiliga o le gagana e le na'o se mataupu o "tulafono fa'a-gagana," ae o se fa'aaliga o tulaga fa'aleaganuu: faaaloalo, faaaloalo, ma le iloa o tulaga fa'aagafesootai. E ala i le gagana, e fa'amamafa e le sosaiete e tatau ona fa'atumauina fegalegaleaiga fa'aletagata ma le amio lelei.
Tulaga fa'aleaganu'u i upu ma uiga
E masani ona fa'aofiina tulaga fa'aleaganuu i upu autu i aso uma. I le aganu'u a Initonesia, o le upu "maasiasi" e le o taimi uma e tutusa ma lagona o le fa'atauva'a; e feso'ota'i fo'i ma le pulea fa'aagafesootai: e tausia e se tagata amioga ina ia 'alo 'ese ai mai le fa'amaasiasiina o ia lava po'o lona aiga. E fa'apena fo'i, o upu "tata krama," "adat," po'o le "pantang" e fa'ailoa mai ai se seti o tulafono tau amio e tu'ufa'asolo mai i augatupulaga.
O fa'aupuga masani e pei o fa'ataoto, fa'aupuga masani, ma pantun e fa'ailoa mai ai fo'i tulaga fa'aleaganuu. O le fa'ataoto "o le vai e tafe ifo e fa'ailoa mai ai le le loloto" e a'oa'oina ai le lotomaulalo ma le le fa'aalia o le poto. "O le mama e tutusa ma le amoina, o le mamafa e tutusa ma le amoina" e fa'amamafa ai le lotogatasi. A fa'aaogaina nei fa'ataoto, e le gata ina fa'ailoa mai e le failauga se fe'au aogā ae fa'amalosia ai fo'i tulaga fa'atauaina ua manatu i ai le sosaiete e lelei atoatoa.
Gagana, faasinomaga ma le auai
E fa'atupuina e le gagana le fa'asinomaga. O se tasi e tautala i se gagana fa'apitoa e masani ona iloa vave o ia mai se itulagi fa'apitoa, ma e masani ona fa'afaileleina ai se lagona o le fesoota'iga. O gagana fa'aitulagi e avea ma fa'ailoga o le nu'u ma le manatuaga fa'atasi: o tala fa'asolopito, pese fa'aleaganuu, ma tū ma agaifanua tu'ugutu e tu'ufa'asolo mai e ala i gagana. A fa'avaivaia gagana fa'aitulagi, e le gata ina leiloa upu, ae fa'apea fo'i ma auala tulaga ese e va'ai ai i le olaga.
I le isi itu, e taua tele le sao o le gagana Initonesia i le avea ai ma malosiaga e autasi ai. E mafai ai ona fesootaʻi i ituaiga eseese ma aganuʻu, faʻafailele ai le lagona o le lotonuu, ma faʻalauteleina ai avanoa i aʻoaʻoga. O le taua faʻaleaganuu e tulaʻi mai iinei o le agaga o le autasi i le eseesega. O le gagana Initonesia e fai ma alalaupapa: e le o le aveeseina o gagana faʻaitulagi, ae o le faʻafesoʻotaʻi o faʻasinomaga eseese i totonu o se avanoa lautele o le va fealoaʻi.
Le faaaloalo i le gagana o se taua fa'aagafesootai
E masani ona fa'amuamua e le aganu'u a Initonesia le faaaloalo o se taua autū. O lenei faaaloalo e iloa i le filifiliga o upu, le faaleoga, ma le auala e fa'aalia ai faitioga. E to'atele tagata e filifilia le gagana faaaloalo e 'alo 'ese ai mai le fa'atiga i a latou pa'aga talanoa. E manino lenei mea i le fa'aaogaina o upu e pei o le "fa'amolemole," "fa'amolemole," "fa'amolemole," po'o le "atonu" e fa'amalūlū ai fa'amatalaga. E tusa lava pe teena, e masani ona fa'aaogaina e le au tautala ni mafua'aga e le o tuusa'o tele e fa'asaoina ai lagona ma fegalegaleaiga fa'aagafesootai.
Peita'i, e mafai fo'i ona tula'i mai ni lu'itau i le faaaloalo. I nisi tulaga, o se sitaili tautala e soona lē tuusa'o e mafai ona o'o atu ai i le lē femalamalamaa'i, aemaise lava pe a fegalegaleai ma aganu'u e sili atu ona tuusa'o. O le mea lea, o le malamalama i le faaaloalo e mana'omia ai le malamalama i le tulaga o lo'o i ai: le fa'amoemoega o le fesoota'iga, o ai o lo'o talanoa i ai le tagata, ma tu ma aga masani o lo'o iai i le va fealoa'i.
Gagana, pule, ma suiga lautele
E lē o taimi uma e lē faaituau ai le gagana. E mafai ona avea ma meafaigaluega o le pule, mo se faataitaiga, pe a manatu se tasi gagana e "maualuga" nai lo le isi. I aso ua mavae, o le gagana a le vaega pule e masani ona sili atu ona lauiloa i aoga, ala o faasalalauga, ma le pulega, ae o gagana a tagata laiti ua tuueseeseina. O le iʻuga, e ono lagona e i latou e tautala i gagana a tagata laiti le faatauvaa pe faamalosia foi e lafoai a latou gagana moni ona o mafuaaga tau tamaoaiga ma agafesootai.
E aʻafia foʻi gagana i suiga faʻaagafesootai. O le faʻaonaponei, faʻatupuina o taulaga, ma atinaʻe faʻatekonolosi e mafua ai ona iai ni upu fou ma ni sitaili eseese o fesootaʻiga. E faʻavavevaveina e ala o faasalalauga faaagafesootai le salalau atu o gagana faʻasolo, faʻapuʻupuʻuga, ma le fefiloi o tusitusiga i le va o gagana Initonesia ma gagana ese. O lenei mea ua faʻaalia ai o loʻo ola pea le gagana ma e fetuʻunaʻi pea. O le luʻitau o le tausia lea o se paleni: taliaina o mea fou e aunoa ma le leiloa o aʻa faʻaleaganuʻu.
O le lalolagi atoa ma luʻitau o tulaga faatauaina faaleaganuu
I le vaitaimi o le lalolagi atoa, e tele upu mai gagana ese—aemaise lava le Igilisi—e faʻaaogaina i talanoaga i aso faisoo. E le o se mea leaga lea; o le nonōina o se vaega masani o le talafaasolopito o gagana. Peitaʻi, afai e avea le faʻaaogaina o se gagana ese ma faʻailoga soona fai o le tulaga lautele, e mafai ona suia tulaga faʻaleaganuu: o le gagana i le lotoifale e vaʻaia o se gagana tuai, ae o le gagana ese e vaʻaia o se gagana faʻaonaponei. I le lumanaʻi, e mafai ona faʻaitiitia ai le mitamita i le gagana a le tagata lava ia.
E feagai foʻi tulaga faʻatauaina faʻaleaganuu ma luʻitau mai le suia o auala e fegalegaleai ai. O aganuʻu faʻatekinolosi e faʻamalosia ai fesootaiga vave, puʻupuʻu, ma o nisi taimi e faigata. O faʻamatalaga i nofoaga faitele i luga ole laiga e masani ona le amanaʻia ai amioga tatau. Ae ui i lea, o le aganuʻu o le faaaloalo, lea e masani ona tausia e ala i le gagana, e manaʻomia ai le nofouta: faaaloalo i isi, aloese mai le tautala ita, ma le tauaveina o le tiutetauave mo upu a le tagata.
Fa'asaoina o gagana o se fa'asaoina o tulaga fa'atauaina
O le fa'asaoina o se gagana o lona uiga o le fa'asaoina lea o tulaga fa'aleaganuu. E le tatau ona fa'atulafonoina le fa'asaoina, ae e mafai ona amata i masaniga i aso uma: o matua e tautala i le gagana a le atunu'u i a latou fanau, o a'oga e saunia avanoa mo mataupu fa'alotoifale, ma nu'u e faia ni gaoioiga fa'atusitala tautala. E taua tele fo'i le fa'amaumauina o gagana, aemaise lava mo gagana fa'aitulagi o lo'o fa'aitiitia le aofa'i o tagata e tautala i ai. O lomifefiloi, fa'amaumauga o tala fa'asolopito, ma su'esu'ega fa'agagana e fesoasoani e fa'asaoina lenei tofi.
E mafai e faatufugaga ma ala o faasalalauga ona avea ma meafaigaluega aoga mo le faatumauina o gagana. O musika, ata tifaga, faletifaga, ma anotusi faatekinolosi i gagana faaitulagi e mafai ona fesoasoani i tupulaga talavou ia lagona o loo tumau pea le taua ma le talafeagai o gagana faalotoifale. A faaaogaina gagana i ni siosiomaga fatufatua’i, e faafaileleina ai foi tulaga faatauaina faaleaganuu: faaaloalo i agaifanua, nuu, ma faasinomaga faalotoifale.
Fa'ato'a
E lē mafai ona vavaeʻeseina le gagana ma tulaga faatauaina faaleaganuu. O le gagana e faʻamatalaina ai le auala e mafaufau ai, gaoioi ai, ma iloilo ai mea e se sosaiete. E ala i upu, faaupuga, ma tulafono o le tautala, e faʻasalalau atu ai e se alalafaga tulaga faatauaina e pei o le faaaloalo, faaaloalo i tagata matutua, lotogatasi, ma le autasi. I le lotolotoi o le lalolagi atoa ma suiga faatekinolosi, o loo faaauau pea ona alualu i luma le gagana, ae e tatau ona faasaoina ona aʻa faaleaganuu ina ia puipuia ai le leiloa. O le malamalama i le gagana, tatou te malamalama ai i le tagata soifua; o le faasaoina o le gagana, tatou te faasaoina ai tulaga faatauaina faaleaganuu e fausia ai lo tatou faasinomaga.