Su'esu'ega Fa'aletagata o Tu ma Agaifanua ma Tulafono
Pendahuluan
O le Anthropology o se lala o le saienisi lautele e suʻesuʻeina ai tagata soifua ma vaega o latou aganuʻu, e pei o le gagana, tū ma agaifanua, talitonuga, ma faatufugaga. O se tasi o vaega taua e suʻesuʻeina i le anthropology o tu ma aga masani ia e faʻaaogaina i totonu o se sosaiete. O nei tu ma aga masani e iai se sao taua i le faʻatulagaina, faʻatonutonuina, ma le puleaina o amioga a tagata taʻitoʻatasi ma vaega i totonu o se aganuʻu tuʻufaʻatasia. O suʻesuʻega anthropology i tu ma aga masani e faʻamoemoe e maua se malamalamaga loloto i le auala e faʻatulaga ai e sosaiete i latou lava ma le auala e faʻavaeina ma tausia ai fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
Malamalama i Tulaga Masani ma Tulafono Fa'aleaganu'u
Norma
O tu ma aga masani o tulafono po'o tulaga fa'atonuina o amioga e fa'amoemoeina i totonu o se vaega po'o se sosaiete. O tu ma aga masani e fesoasoani e paleni ai fegalegaleaiga fa'aagafesootai ma fa'aitiitia ai feeseeseaiga i totonu o se alalafaga. E lua ituaiga o tu ma aga masani: tulaga aloaia ma tulaga le aloaia. O tu ma aga masani aloaia e aofia ai tulafono tusitusia ma fa'amaumauina, e pei o tulafono po'o tulafono a le malo. I le taimi nei, o tu ma aga masani e aofia ai tulafono e le tusitusia, e pei o aganu'u, amioga mama, ma tulaga fa'aleaganuu.
Tulafono fa'aleaganu'u
O tulafono fa'aleaganuu o se seti o tulafono ua malilie fa'atasi i ai se nu'u fa'apitoa ma taliaina o se auala e fa'atonutonu ai gaioiga ma fegalegaleaiga i le va o tagata ta'ito'atasi i totonu o lena nu'u. O tulafono fa'aleaganuu e le tusia e pei o tulafono aloa'ia, ae e tutusa lona mana e fa'atosina ma fa'atonutonu ai amioga a tagata ta'ito'atasi. I itulagi eseese o Initonesia, e fa'atinoina tulafono fa'aleaganuu i ituaiga eseese, mo se fa'ata'ita'iga i le fo'ia o feeseesea'iga i fanua, tū ma aga fa'aipoipoga, sauniga fa'alelotu, ma isi mea fa'apena.
Galuega a Tulaga Masani ma Tulafono Fa'aleaganu'u
Fa'atulagaga Fa'aagafesootai
O tu ma agaifanua ma tulafono e avea ma meafaigaluega e faʻatonutonu ma pulea ai amioga a tagata taʻitoʻatasi i totonu o le sosaiete. O le iai o tulafono e talia faʻatasi e fesoasoani e fausia ai se faʻatulagaga faʻaagafesootai faʻatulagaina ma fealofani. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le nuʻu o Minangkabau, o tu ma aga faʻale-matai e faʻatonutonuina ai le tufatufaina o le tamaoaiga ma le pule e ala i le gafa o tina, ma tausia ai le paleni faʻaagafesootai ma le tamaoaiga i totonu o le alalafaga.
Pule Fa'aagafesootai
I le fa’aopoopoga i le fa’atonutonuina o amioga, o tu ma agaifanua ma tulafono e avea fo’i ma auala e pulea ai le sosaiete. A solia e se tasi se tu ma agaifanua po’o se tulafono fa’aleaganu’u, e iai auala fa’apitoa a le alalafaga e taulima ai le soliga, e pei o fa’asalaga fa’aagafesootai po’o sauniga fa’aleaganu’u . O lenei pulea fa’aagafesootai e taua tele ina ia mautinoa o lo’o tausisia e tagata ta’ito’atasi tulafono ua malilie i ai.
Fausiaina o le Faasinomaga
E taua tele fo'i le sao o tū ma agaifanua ma tulafono i le fa'atulagaina o le fa'asinomaga fa'aagafesootai o se vaega . O tū ma agaifanua ma tulafono e tulaga ese i se nu'u e maua ai uiga tulaga ese ma fa'amalosia ai le lagona o le autasi ma le fa'asinomaga fa'atasi. Mo se fa'ata'ita'iga, o le sauniga Ngaben i Bali e le gata ina fa'aaloalogia ai tuaa ae fa'amalosia ai fo'i le fa'asinomaga fa'aleaganu'u o tagata Bali.
Tulafono Fa'aleaganu'u i Itumalo Eseese
Sumatra i Sisifo (Minangkabau)
I le itulagi o Minangkabau, o tulafono faaleaganuu ma tu ma aga masani e tuufaasolo mai e faavae i luga o le mataupu faavae o le "Adat Basandi Syara', Syara' Basandi Kitabullah" (Aganu'u e Faavae i le Sharia, Sharia e Faavae i le Tusi a Allah). O se tasi o vaega taua o le tulafono faaleaganuu a Minangkabau o le faiga o le matrilineal, lea e tuufaasolo ai le gafa ma le umiaina o fanua e ala i le itu o le tina. O lenei mea e aafia ai le fausaga faaleagafesootai ma le tamaoaiga o le nuu o Minangkabau, lea e taua tele ai tamaitai i le olaga faaleaiga ma le nuu.
Bali
I Bali, o le tulafono faaleaganuu e lauiloa o le "desa adat" po o le "desa pakraman," lea e iai le pule e faatonutonu ai vaega eseese o le soifuaga lautele, e pei o sauniga faaleaganuu, tufatufaina o fanua, ma le foiaina o feeseeseaiga. O tulafono faaleaganuu i Bali e fesoʻotaʻi vavalalata ma le faa-Hindu a Bali, o lea e tele ai tulafono faaleaganuu e faavae i aoaoga a lenei lotu. O se tasi o faataitaiga moni o le sauniga Ngaben, o se sauniga e susunu ai tino maliu o se vaega taua o le olaga o tagata Bali.
Papua
I Papua, e eseese tulafono fa'aleaganu'u mai lea ituaiga i lea ituaiga, ae o lo'o i ai pea lona sao taua i le fa'atonutonuina o le soifuaga fa'aagafesootai. Mo se fa'ata'ita'iga, o feeseesea'iga i fanua e masani ona fo'ia e ala i felafolafoa'iga fa'aleaganu'u. O tulafono fa'aleaganu'u i Papua e feso'ota'i vavalalata fo'i ma talitonuga fa'aleaganu'u ma sauniga fa'alelotu na tu'ufa'asolo mai i lea tupulaga i lea tupulaga.
Suiga ma Luʻitau i le Vaitaimi Faʻaonaponei
Fa'avaomalo ma Fa'aonaponei
Ua i ai se aafiaga tele o le lalolagi atoa ma le faʻaonaponei i le faʻaauauina o tu ma agaifanua ma tulafono i nuʻu eseese. O nei aafiaga e mafai ona lelei ma leaga. I le isi itu, e mafai e le faʻaonaponei ona aumaia ni suiga e faʻavavevave ai le atinaʻeina o le tamaoaiga ma tekinolosi o nuʻu moni. I le isi itu, e mafai foʻi e le lalolagi atoa ona lamatia ai tu ma agaifanua ma tulafono ua manatu ua tuai pe ua le toe talafeagai ma atinaʻe o loʻo iai nei.
Fa'alavelave a le Malo
O le fa'alavelave a le malo, pe i le tulaga o tulafono po'o faiga fa'avae, e iai fo'i sona a'afiaga tele i tulafono ma tu ma aga masani. O nisi fa'alavelave e ono fa'amalosia ai tulafono fa'aleaganu'u, e pei o le fa'ailoaina o aia tatau fa'aleaganu'u i fanua po'o le lagolagoina o le fa'asaoina o aganu'u masani . Peita'i, e iai fo'i fa'alavelave e ono fa'avaivaia pe suia ai nei fausaga fa'aleaganu'u, e pei o tulafono fa'atonutonu e le amana'ia ai le poto fa'alotoifale.
Fetuunaiga ma le Onosa'i
E ui ina feagai ma luʻitau eseese, ae o le tele o nuʻu moni ua mafai ona fetuʻunaʻi i taimi fesuisuiaʻi aʻo faʻatumauina pea tulaga taua o a latou tulafono ma tu ma aga masani. O nei fetuʻunaʻiga e masani ona faia e aunoa ma le leiloa o le uiga autū o na tū ma aga masani. Mo se faʻataʻitaʻiga, o nisi o nuʻu moni ua faʻapipiʻiina tekinolosi faʻaonaponei i sauniga masani poʻo auala e foʻia ai feeseeseaiga.
I'uga
O le suʻesuʻega faʻaletagata o tu ma agaifanua ma tulafono e taua tele mo le malamalama i le eseesega o aganuʻu a Initonesia. O tu ma agaifanua ma tulafono e le gata ina avea ma faʻatonutonu ma pulea faʻaagafesootai, ae faʻapea foʻi ma faʻamoemoega o le faasinomaga ma le faʻatasia o nuʻu. I le vaitaimi o le lalolagi atoa ma le faʻaonaponei, e tulaʻi mai ai ni luʻitau fou mo le faʻaauauina o tu ma agaifanua ma tulafono, ae o nuʻu moni e malolosi e mafai ona fetuʻunaʻi i nei suiga e aunoa ma le leiloa o lo latou uiga faʻaleaganuu.
E ala i se auala fa'a-tagata, e mafai ona tatou maua se malamalamaga loloto i le lavelave ma le tulaga ese o tu ma agaifanua ma tulafono i itulagi eseese. O le faaaloalo i le poto fa'alotoifale, le fa'asaoina o aganu'u, ma le iloaina o aia tatau a tagata moni e taua tele i le fa'asaoina o le eseesega ma le tamaoaiga o aganu'u a le atunu'u.