Te Hiranga o te Whakapuakitanga Motuhake o Amerika
Ko te Whakapuakitanga Motuhake o Amerika, i whakapuakina i te 4 o Hūrae, 1776, tētahi o ngā tuhinga tino nui i roto i te hītori o te Hononga o Amerika me te ao. Ehara i te mea ko te whānautanga o tētahi iwi hou anake, engari i puta mai hoki he panonitanga nui ki te tirohanga a te ao ki te āhua o te herekoretanga, te kāwanatanga, me ngā tika tangata. Ka tirohia e tēnei tuhinga te hiranga o te Whakapuakitanga Motuhake o Amerika mai i ngā tirohanga maha: hītori, tōrangapū, pāpori, me te rapunga whakaaro.
Papamuri Hītori
I waenganui o te rautau 18, ka tīmata ngā koroni o Amerika i raro i te mana o Peretānia ki te pāngia e te koretake nui ki ngā kaupapa here a te kāwanatanga o Peretānia. I roto i ēnei kaupapa here ko te taake me te kore māngai, ngā here hokohoko, me ētahi atu tikanga pehi pērā i ngā Ture Haerenga me te Ture Tī. Nā tēnei koretake i ara ake ai he raupapa o ngā kaupapa, tae atu ki te Rōpū Tī o Boston i te tau 1773 me ngā pakanga tōmua o te Pakanga Hurihuri o Amerika , i tīmata i te tau 1775.
Kāore i ngāwari te whakatau ki te whakapuaki i te mana motuhake e ngā rangatira koroni. Nā te roa o te tautohetohe i roto i te Runanga Tuarua o te Whenua i hua ake ai te whakatūnga o tētahi komiti hei tuhi i tētahi whakapuakitanga mana. I whiriwhiria a Thomas Jefferson hei kaituhi matua, me ngā takoha mai i ētahi atu pērā i a John Adams, Benjamin Franklin, Roger Sherman, me Robert R. Livingston.
Ngā Ihirangi me te Karere o te Whakapuakitanga
He maha ngā wāhanga matua o te Whakapuakitanga o te Mana Motuhake. E kī ana te kupu whakataki, ina hiahia tētahi iwi ki te wehe me te tū motuhake, he mea maori kia whakamāramahia e rātou ōna take. Ko te wāhanga tuarua, e kiia ana ko te kaupapa matua o te tuhinga, e whakatakoto ana i te ariā o ngā tika tangata me te kāwanatanga i runga i te whakaae a te iwi. Ko te rerenga rongonui o tēnei wāhanga e kī ana:
> “E mārama ana mātou ki ēnei pono, he ōrite te hanganga o ngā tāngata katoa, ā, kua whakawhiwhia rātou e tō rātou Kaihanga ki ētahi tika e kore e taea te tango, ā, ko ētahi o ēnei ko te ora, te herekoretanga me te whai i te harikoa.”
I roto i te Whakapuakitanga i whakatakotoria he rārangi roa o ngā amuamu, ngā "whakapae" rānei mō Kīngi Hōri III, i kiia ko ia te tino take o te wehenga o ngā koroni mai i Peretānia. Ko te whāinga o tēnei rārangi he whakaatu he mahi tika, he mahi kore e taea te karo i te whakakeke nā te nekehanga o te mana whakahaere me te kore aro ki ngā tika o te koroni.
Te Awe me te Pānga Tika
Ko te hua matua o te Whakapuakitanga o te Mana Motuhake ko te whakamanatanga me te whakamanatanga o ngā koroni 13 o Amerika hei whenua motuhake, hei whenua kotahi. Nā tēnei mahi i whakarato te pūtake ture me te matatika mō ngā mahi hōia me ngā mahi tōrangapū a te Runanga Whenua i te pakanga ki a Peretānia.
I aro atu hoki ngā iwi o Ūropi ki tēnei whakapuakitanga, ā, i tautokona hoki rātou e ngā whenua o Ūropi, inā koa ko Wīwī, ā, i muri mai ka tukuna e rātou he āwhina hōia me te pūtea ki Amerika. Ko te hononga ki a Wīwī tētahi o ngā tino take i toa ai a Amerika i te Pakanga Hurihuri.
Pānga Tōrangapū me te Pāpori
I tua atu i te mana o te ao me te wikitoria hōia, i nui atu tōna pānga. Nā te Whakapuakitanga o te Mana Motuhake i whakatakoto te turanga matatika me te turanga tōrangapū mō te whanaketanga o te kaupapa ture me te pūnaha kāwanatanga o te Hononga o Amerika . Ko ngā ariā mō te herekoretanga me ngā tika tangata i whakapuakina i roto i te Whakapuakitanga i noho hei mātāpono taketake i whakaurua i muri mai ki roto i te Kaupapa Ture o te Hononga o Amerika me te Pire o ngā Tika Tangata.
I te taha pāpori, i puta he panonitanga i roto i te tirohanga a te hapori ki ngā tika me ngā herekoretanga takitahi. Ahakoa kāore i tino whai mana ngā tika i roto i te Whakapuakitanga ki ngā tāngata katoa (tae atu ki ngā pononga me ngā tāngata whenua o Amerika), i whakawāteahia e ia te ara mō ngā whakahoutanga me ngā kaupapa mō ngā tika tangata i muri mai.
Te Pānga o te Whakaaro me te Ao Whānui
I te whānui ake pea, he nui te pānga o te Whakapuakitanga Motuhake o Amerika ki ngā whakaaro tōrangapū me ngā whakaaro rapunga whakaaro puta noa i te ao. Ko te mātāpono he mana motuhake tō te tangata katoa, ā, i werohia te tikanga feudal me te kingitanga tuturu i kitea tonu i te rautau 18.
Nā tēnei Whakapuakitanga i whakaaweawe i ngā kaupapa mana motuhake me ngā kaupapa tika tangata maha puta noa i te ao, mai i te Huringa Wīwī i whai ake i ētahi tekau tau i muri mai, tae atu ki ngā whakapuakitanga mana motuhake o ngā whenua i Amerika Latina me Āhia i ngā rautau 19 me 20. Ko ngā mātāpono i whakapuakina i roto i te Whakapuakitanga Mana Motuhake kua whakarato i tētahi anga whakaaro kaha mō ngā kaupapa e whawhai ana mō te mana motuhake me te tika puta noa i ngā iwi me ngā ahurea.
Te Whakahē me te Tautohe
Ahakoa ōna kaha maha me ōna awe pai, kāore i kore ngā whakahē me ngā tautohenga mō te Whakapuakitanga o te Mana Motuhake. Ko tētahi whakahē nui ko te koretake o te whakamahinga o te tuhinga ki te tangata katoa. Ko ngā kaituhi me te tokomaha o ngā kaihaina o te whakapuakitanga he rangatira pononga tonu, ā, kāore i arohia te take o te pononga i roto i te tuhinga. He tohu nui tēnei tautohenga hei mārama ki te horopaki pāpori me te tōrangapū uaua o taua wā.
Ko ētahi atu whakahē i ahu mai i ngā tirohanga o nāianei e ruku hohonu ana ki ngā take o te imperialism me te colonialism. Kei te noho tonu hei take tautohetohe te whānuitanga o te pānga o ngā ariā o te herekoretanga me ngā tika tangata i whakapuakina i roto i te Whakapuakitanga o te Mana Motuhake ki ngā tāngata whenua o Amerika me ētahi atu iwi tokoiti.
Whakamutunga
He tohu nui te Whakapuakitanga Motuhake o Amerika i roto i te hītori o te ao. Mā te whakapuakitanga i te herekoretanga mai i te mana o te koroni o Peretānia, ehara i te mea i whakamanahia e tēnei tuhinga te mana tōrangapū mō ngā koroni o Amerika engari i whakatairangahia hoki ngā whakaaro hurihuri mō ngā tika tangata, te herekoretanga, me te manapori e whakaohooho tonu ana i ngā kaupapa huri noa i te ao. Ahakoa kāore i te kore ōna whakahē me ōna ngoikoretanga, kei te kitea tonu te awe pai o te Whakapuakitanga i ēnei rā, ā, koinei tētahi o ngā tuhinga tino whai mana i roto i te hītori o te tangata.
