Ngā Rū Whenua: Ngā Āhuatanga Taiao e Ru ai te Ao
Ko ngā rū whenua tētahi o ngā āhuatanga taiao tino kino rawa atu. Ahakoa he maha ngā wā ka puta mai me te kore whakatūpato taipitopito, ka taea e rātou te tino kino, ki te taiao me te oranga tangata. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e mātou he aha ngā rū whenua, me pēhea te puta, me ō rātou pānga ki te oranga, me ngā mahi whakaiti i te mōrearea.
He aha te rū whenua?
Ko te rū whenua he wiri, he rūrū rānei i puta mai i te tukunga ohorere o te pūngao i roto i te kirinuku o Papatūānuku. Mā tēnei pūngao ka puta ngā ngaru rū whenua e rūrū ai te mata o Papatūānuku. Ko te nuinga o ngā rū whenua ka puta i ngā rohe o ngā pereti tectonic, arā, te wāhi e tūtaki ai ēnei pereti.
Ngā Take o ngā Rū Whenua
1. Ngā Mahi Tekonika:
– Ko te nuinga o ngā rū whenua e puta mai ana i te nekehanga o ngā pereti tectonic e tukinga ana, e wehe ana, e paheke ana rānei tetahi i tetahi. Hei tauira, kei te "Mōwhiti Ahi" a Hapani me te Moana-nui-a-Kiwa e karapoti ana, e mōhiotia ana mō āna mahi rū whenua auau.
2. Ngā Mahi Puia:
– Ka taea hoki e ngā pahūtanga o te puia te whakaoho i ngā rū whenua. Ka taea e ngā puia hohe te whakaoho i ngā wiri whenua i te nekenga o te magma ki te mata.
3. Ngā Mahi Ruānuku Horihori:
– Ka taea hoki e ngā mahi a te tangata pēnei i te keri whenua, te whakamahi i ngā mea pahū, me ngā momo tūhuratanga pūngao te whakaputa i ngā rū whenua iti, iti rānei.
Te rahi o te rū whenua
Ka inehia ngā rū whenua i runga i te tauine e kiia nei ko te rahi. Ko ngā tauine e rua e tino kitea ana ko te Tauine Richter me te Tauine Rahi Ru. Hei tohutoro:
– Tauine Richter: He tauine logarithm mai i te 1 ki te 10 e ine ana i te kaha o ngā wiri.
– Te Rahi o te Rū Whenua: Arotahi ana ki te tatau i te pūngao i tukuna mai i te pūtake o te rū whenua.
Te Pānga o te Rū Whenua
He maha ngā pānga o ngā rū whenua:
1. Ngā Kino o te Hanganga:
– Ka taea te pakaru ngā whare, ngā rori, ngā piriti, me ngā hanganga rerekē. Ka taea e ngā rū whenua kaha te whakahoro i ngā whare, te kino i ngā rori, me te aukati i ngā huarahi kawe waka.
2. Ngā mate:
– Haunga te mate o te tangata nā te hinganga o ngā whare, ka taea e ngā rū whenua te whakaoho i ngā āhuatanga kino pērā i ngā ahi me ngā tsunami, ka nui ake ai te mōrearea ki te ora.
3. Pānga Ōhanga:
– He nui ngā utu whakatika mō ngā pakaru o ngā hanganga. He tino nui rawa ngā utu ōhanga mō ngā taonga ngaro, ngā whakararuraru ratonga, me te hekenga o te hua.
4. Ngā Pānga Hinengaro:
– Ka pāngia te hinengaro e ngā rū whenua nui e te mamae me te ahotea. Ka pāngia hoki te oranga hinengaro e te koretake o te mōhio mō ngā rū whenua i muri mai me te ngaronga o ngā taonga.
Te Whakaiti i te Mōrearea o te Rū Whenua
Hei whakaiti i ngā mōrearea me ngā mate e pā mai ana i ngā rū whenua, kua whakatinanahia ngā rautaki whakaiti i ngā āhuatanga:
1. Te Whakamahere me te Hoahoa Whare:
– Kua tere te whanaketanga o te mōhiotanga ki te hoahoa whare ātete rū whenua. Mā te whakamahi i ngā rauemi me ngā hangarau ngāwari pēnei i ngā pūnaha wehe turanga ka taea te whakaiti i ngā kino i te rū whenua.
2. Pūnaha Whakatūpato Moata:
– Ahakoa he uaua tonu te matapae tika i ngā rū whenua, ka taea e ngā hangarau o nāianei te whakamahi i ngā pūnaha whakatūpato wawe ka taea te whakarato i ētahi hēkona ki ngā meneti i mua i te pānga mai o te rū whenua. Mā tēnei ka whai wāhi ki te mahi ārai i mua tata tonu i te taenga mai o ngā rū whenua.
3. Mātauranga me te Whakangungu Hapori:
– He mea nui te mātauranga mō ngā tikanga haumaru mō te rū whenua. Mā ngā whakangungu whakawātea me ngā whakatauira rū whenua ka taea te whakarite i ngā hapori kia tere te urupare me te tika ina pā mai he āhuatanga kino.
4. Rangahau me te Hangarau:
– Mā te hangarau pai ake mō te kite i ngā mahi rū whenua me te rangahau pūtaiao hōhonu ake mō ngā nekehanga pereti ka āwhina i te whakamahere mōrearea mō te wā roa.
Hītori o ngā Rū Whenua Nui o te Ao
I roto i te hītori, kua waiho e ngā rū whenua nui ngā tohu nui. Hei tauira:
– Rū whenua o Valdivia, Chile (1960): Ko te kaha o te rū whenua he 9.5, ā, e kiia ana ko te rū whenua tino kaha rawa atu o ēnei rā. Nāna i hua ake he tsunami whakangaro i te takutai moana o Te Moana-nui-a-Kiwa.
– Rū whenua o Tangshan, Haina (1976): Neke atu i te 240 mano ngā matenga i pā mai, ā, i meinga a Tangshan hei kaiwhakaatu puku mō te mana o ngā rū whenua.
– Rū whenua me te Āniwaniwa o te Moana Inia (2004): I nui ngā kino i pā mai, ā, i mate hoki te tini o ngā tāngata i ngā whenua o Āhia ki te Tonga me te Tonga-mā-rāwhiti, tae atu ki Initonīhia.
Whakamutunga
He āhuatanga taiao kore e taea te karo i ngā rū whenua. Heoi, nā te whanaketanga tonu o te hangarau me te pūtaiao, ka taea e te tangata te whakarite pai ake mō ēnei āhuatanga. Mā te whakamahere tupato, te mātauranga tika, me te whakawhanake i ngā hanganga pai ake, ka taea te whakahaere i ngā mōrearea me ngā pānga kia pai ake te whakahaere. He mahi tā tātou katoa ki te whakarite kia whakaitihia te mōrearea me te whakarite mō ngā rū whenua kei te heke mai.
