Te Kaha Aukume
Pengantar
Ko te kaha aukume tētahi whakaaturanga o ngā taunekeneke aukume e puta ana ina neke ngā matūriki kua utua i roto i tētahi papa aukume. Ko tēnei kaha te pūtake o ngā āhuatanga taiao me ngā āhuatanga hangarau maha, mai i ngā kāpehu māmā ki ngā motuka hiko uaua. Ka arotakehia e tēnei tuhinga te ariā taketake i muri i te kaha aukume, ngā ture e whakahaere ana i a ia, me ōna tono mahi maha.
Ariā Taketake
Te Ture a Lorentz
Ko te kaha aukume i runga i tētahi matūriki utu e neke ana i roto i tētahi papa aukume e whakaahuatia ana e te Ture a Lorentz. E kī ana tēnei ture ko te kaha \( \mathbf{F} \) e pā ana ki tētahi matūriki utu \( q \) me te tere \( \mathbf{v} \) i roto i tētahi papa aukume \( \mathbf{B} \) ko:
\[ \mathbf{F} = q (\mathbf{v} \times \mathbf{B}) \]
Kei hea:
– Ko te kaha aukume te \( \mathbf{F} \)
– Ko te utu matūriki te \( q \),
– Ko te tere o te matūriki te \( \mathbf{v} \)
– Ko te papa aukume te \( \mathbf{B} \)
– Ko te \( \times \) te mahi whakawhiti hua i waenga i ngā whārite e rua.
He poutū tonu tēnei kaha aukume ki te ahunga o te nekehanga matūriki me te ahunga o te papa aukume, ka hua ake he ara piko mō ngā matūriki e neke ana i roto i te papa aukume.
Te Kaha Aukume i runga i te Waea Kawe-Au
Haunga ngā matūriki kua utua, ka pā anō ngā kaha aukume ki ngā waea e kawe ana i te iahiko hiko i roto i te papa aukume. Mō tētahi wāhanga waea poto \( d\mathbf{l} \) e kawe ana i te iahiko \( I \) i roto i te papa aukume \( \mathbf{B} \), ka taea te whakaatu i te kaha aukume \( d\mathbf{F} \) penei:
\[ d\mathbf{F} = I (d\mathbf{l} \times \mathbf{B}) \]
Mō tētahi waea o tētahi roa kua whakaritea, ka taea te tatau i te kaha katoa mā te whakauru i tēnei whārite i te roa o te waea.
Te Ture a Ampère me te Kaha Aukume
He mea nui anō hoki te ture a Ampère ki te mārama ki ngā kaha aukume, inā koa i roto i te horopaki o ngā papa aukume i puta mai i ngā iahiko hiko. E ai ki te kōrero i mua ake nei, e kī ana te ture a Ampère ka taea te tatau i te papa aukume e karapoti ana i te iahiko hiko mā te whakauru i te iahiko ki runga i tētahi ara kati. Ka āwhina tēnei ture ki te tatau i te tohatoha o ngā papa aukume, e whakatau ana i te kaha aukume e pā ana ki tētahi waea utu, waea kawe iahiko rānei.
Ngā Whakamahinga o te Kaha Aukume
1. Mōta Hiko
Ko ngā motuka hiko tētahi o ngā whakamahinga tino noa o te kaha aukume. Ka mahi ngā motuka hiko i runga i te kaupapa, arā, ka pāngia te au hiko i roto i te papa aukume e te kaha e puta ai te nekehanga. I roto i te motuka DC (aukume tika), ka whakanohoia he koiri kawe-aukume ki roto i te papa aukume i hangaia e te aukume tuturu, e te aukume hiko rānei. Ina rere te au i roto i te koiri, ka huri te koiri i te kaha aukume e puta ai, ka puta ai te nekehanga miihini. Ka whakamahia tēnei kaupapa i roto i ngā momo taputapu, mai i ngā taonga takaro noa ki ngā mīhini ahumahi.
2. Kaihanga
He rerekē te kaupapa o te mahi a ngā whakaputa hiko i ngā miihini hiko. I roto i te whakaputa hiko, ka whakamahia te nekehanga ā-pūkaha hei neke i te koiri i roto i te papa aukume, ka puta he iahiko hiko. I te nekenga o te koiri i roto i te papa aukume, ka puta he iahiko hiko i roto i te koiri nā te huringa o te rerenga aukume e ai ki te ture a Faraday mō te whakapūngao hikohiko. Ko ngā whakaputa hiko te pūtake matua o te whakaputa hiko i roto i ngā momo tono, mai i ngā tipu hiko nui ki ngā whakaputa hiko kawe.
3. Kaiwhakawhitiwhiti
He taputapu te whakawhiti hiko e whakamahia ana hei whakarerekē i te ngaohiko i roto i tētahi pūnaha tohatoha hiko. Ka mahi ngā whakawhiti hiko i runga i ngā mātāpono o te whakaawe hikohiko me te kaha aukume. I roto i tētahi whakawhiti hiko, ka puta he papa aukume i roto i te koiri tuatahi e whakaoho ana i te aukume i roto i te koiri tuarua. Mā te whakarerekē i te maha o ngā hurihanga i roto i ngā koiri tuatahi me te tuarua, ka taea te whakanui ake, te whakaiti rānei i te ngaohiko i runga i te hiahia.
4. Ngā Aukume Hikohiko me te MRI
He taputapu te aukume hikohiko e whakamahi ana i te iahiko hei whakaputa i tētahi papa aukume. E whakamahia ana ēnei aukume i roto i ngā momo mahi, mai i ngā taputapu hiki aukume ahumahi ki ngā taputapu hauora pēnei i ngā mīhini MRI (Magnetic Resonance Imaging). I roto i te MRI, ka whakamahia he papa aukume kaha hei whakaputa whakaahua taipitopito o ngā hanganga o roto o te tinana tangata. Mā te kaha aukume i hangaia e tēnei papa ka taea te kimi me te tātari kiko taumira teitei.
5. Te Kāpehu me te Whakatere
He whakamahinga māmā engari he mea nui te kāpehu o te kaha aukume. Ka huri te ngira kāpehu, he aukume iti nei, kia rite ki te papa aukume o te Ao. Mā tēnei ka taea te whakatere tika i runga i te whenua me te moana. Kei te whakawhirinaki tonu ngā hangarau hou pēnei i ngā pūnaha whakatere GPS ki tēnei mātāpono taketake hei huarahi ki te whakatikatika me te whakapai ake i te tika o te whakatere.
Ngā Āhuatanga Ā-tinana e Pā Ana
1. Pānga Hōro
Ko te pānga Hall he āhuatanga e puta ai he rerekētanga ngaohiko (te ngaohiko Hall) puta noa i te kaiwhakahaere i runga i te papa aukume poutū ki te iahiko i roto i te kaiārahi. Ka whakamahia tēnei pānga i roto i ngā pūoko Hall e ine ana i te kaha o te papa aukume me ngā taputapu pēnei i ngā pana kore pa.
2. Te Kaha Lorentz me te Cyclotron
I roto i ngā whakatere matūriki pērā i ngā cyclotron, ka whakamahia te kaha Lorentz hei whakatere i ngā matūriki kua utua i roto i ngā ara porowhita. Mā ngā papa aukume kaha ka neke ngā matūriki kua utua i roto i ngā porowhita, ka taea ai e rātou te eke ki ngā pūngao teitei i mua i te whakamahinga i roto i ngā whakamātautau ahupūngao matūriki.
3. Te ātete aukume
Ko te ātete aukume te panonitanga o te ātete hiko o tētahi kaiārahi, rauemi haurua-ira rānei, i puta mai i tētahi papa aukume o waho. E whakamahia ana tēnei āhuatanga i roto i ngā hangarau rokiroki raraunga pēnei i ngā puku kōpae mārō me ngā pūoko aukume.
Whakamutunga
He ariā taketake te kaha aukume i roto i te ahupūngao e whakaahua ana i te taunekeneke i waenga i ngā papa aukume me ngā matūriki utu, ngā iahiko rānei. Mā te ture a Lorentz e whakarato he pūtake ariā mō te mārama ki te kaha aukume i runga i ngā matūriki utu, ko te ture a Ampère ia e āwhina ki te mārama ki te tohatoha o ngā papa aukume i puta mai i ngā iahiko. He whānuitia ngā tono a te kaha aukume, mai i ngā motuka hiko me ngā whakaputa hiko ki ngā hangarau hauora pēnei i ngā MRI me ngā taputapu rokiroki raraunga. Mā te mārama hohonu ake ki te kaha aukume me ngā ture e whakahaere ana i a ia, ka taea tonu e tātou te whakawhanake i ngā hangarau hou me te whakahōhonu ake i tō tātou mōhiotanga ki te ao ahupūngao.
Ko ngā āhuatanga e pā ana ki tēnei āhuatanga, pērā i te pānga Hall, te kaha Lorentz i roto i ngā whakaterenga matūriki, me te ātete-magnetiko e whakaatu ana i te awe whānui o ngā kaha aukume i roto i ngā momo mara o te pūtaiao me te hangarau. I te whanaketanga o te hangarau me te rangahau, ka whānui haere tonu tō tātou māramatanga ki ngā kaha aukume me ā rātou tono, ka huaki te kuaha ki ngā auahatanga matatau me te whai hua ake i te heke mai.