Ngā Tauira Pātai me te Kōrero mō te Tipu me te Whanaketanga o te Tangata
Ko te tipu me te whanaketanga o te tangata he tukanga nui, he tukanga e hono tahi ana i roto i te oranga o te tangata. Ko te tipu e pā ana ki te pikinga o te rahi tinana o te mea ora, ko te whanaketanga ia e pā ana ki ngā huringa o te kounga, te mahi, me te hanganga o ngā pūnaha o te tinana. I roto i tēnei tuhinga, ka matapakihia e mātou ngā tauira raruraru e pā ana ki te tipu me te whanaketanga o te tangata, me ō rātou whakamārama.
Tauira Pātai 1: Te Tipu Tinana
Pātai:
E 140 henimita te teitei o te tamaiti 10-tau te pakeke. I roto i te tau kotahi, ka tipu ia ki te 145 henimita te teitei. He aha te tere tipu toharite o ia marama mō tēnei tamaiti?
Kōrero:
Te tipu teitei i roto i te tau = 145 cm – 140 cm = 5 cm.
Hei kimi i te tipu toharite o ia marama:
\[ \text{Te tipu toharite ia marama} = \frac{\text{Te tipu ia tau}}{12} = \frac{5 \text{ cm}}{12} \approx 0,42 \text{ cm/marama} \]
Ko te toharite o te tipu o te tamaiti he 0,42 henemita ia marama.
Tauira Pātai 2: Te Whanaketanga Pūkaha
Pātai:
I tehea tau ka tīmata te ngokingoki o ngā tamariki, ā, he aha te mea e pā ana ki te whanaketanga o tēnei pūkenga?
Kōrero:
Ko te tikanga ka tīmata ngā tamariki ki te ngokingoki i waenga i te 7 me te 10 marama te pakeke. Heoi, ka rerekē pea tēnei i runga i ētahi āhuatanga pēnei i te ira, te whakaohooho taiao, me te hauora tinana.
Ko te whanaketanga o ngā pūkenga nekeneke pēnei i te ngokingoki e pā ana ki te kaha o ngā uaua, te taunga nekeneke, me ngā whai wāhitanga mō te whakaharatau me te tūhura. Mā te taiao tautoko, e wātea ana he wāhi haumaru mō ngā tamariki, ā, he nui te wā hei tākaro i runga i te papa, ka taea te whakatere i te whanaketanga ngokingoki.
Tauira Pātai 3: Te Whanaketanga Hinengaro
Pātai:
Whakamāramahia ngā wāhanga o te whanaketanga hinengaro e ai ki a Piaget e pā ana ki ngā tamariki 7 tau te pakeke.
Kōrero:
E ai ki te ariā whanaketanga hinengaro a Jean Piaget, kei roto ngā tamariki 7-tau te pakeke i te wāhanga "Whakahaere Tūturu". E 7 ki te 11 tau te pakeke o tēnei wāhanga. I tēnei wāhanga, ka tīmata ngā tamariki ki te mārama ki ngā ariā arorau mena ka whakamahia ki ngā mea tūturu, ā-ringa.
Ka taea e rātou te mahi i ngā mahi hinengaro pēnei i te raupapa me te whakarōpū i ngā mea, te mārama ki te ariā o te tiaki taiao (ka noho tonu te rahinga ahakoa ka huri te āhua), ā, ka tīmata ki te whakaaro whaitake me te whai whakaaro tika e pā ana ki ngā mea tūturu.
Tauira Pātai 4: Ngā Huringa ā-tinana i te Wā Puāwaitanga
Pātai:
Whakahuatia ētahi huringa ā-tinana e pā ana ki ngā tama i te wā e pakeke haere ana.
Kōrero:
Ko te pakeketanga o ngā tama tāne ka tīmata i waenga i te 9 me te 14 tau te pakeke, ā, he maha ngā huringa ā-tinana e tohuhia ana, tae atu ki:
– Te tere o te tipu o te teitei me te taumaha
– Te rahi haere o ngā poro me te ure
– Te āhua o ngā huruhuru o te kiri o te tinana, o te tuara, ā, i ētahi wā ko te mata
– Ka hohonu ake ngā panonitanga o te reo nā te tipu o ngā taura reo
– Te nui haere o te papatipu uaua
– Te whakaputanga me te whakaputanga o te parāoa
– Ngā panonitanga kiri, tae atu ki te nui haere o te hinu e puta ai te hakihaki
Ko te take o ēnei huringa ko te pikinga ake o te hanga o te homoni testosterone.
Tauira Pātai 5: Te Hiahia mō te Kai Totika i te Tipu me te Whakawhanaketanga
Pātai:
He aha te hiranga o te kai tika mō te tipu me te whanaketanga o ngā tamariki?
Kōrero:
He mea nui te kai totika mō te tipu me te whanaketanga o ngā tamariki. Kai totika:
1. Tautoko i te Tipu Tinana: He mahi nui ngā matūkai pēnei i te pūmua, te konupūmā, me te huaora D ki te hanganga me te pupuri i ngā wheua me ngā uaua hauora.
2. Te Whanaketanga Hinengaro: He mea nui ngā matūkai pēnei i te waikawa ngako omega-3, te rino, me te iodine mō te whanaketanga o te roro me te mahi hinengaro. Ka pāngia te ako me te mahara e te korenga o ēnei matūkai.
3. Pūnaha Ārai Mate Kaha: He mahi nui tā te Huaora C, te Huaora A, me te Konutea hei pupuri i te pūnaha ārai mate, hei āwhina i te tinana ki te whawhai ki ngā mate urutā.
4. Pūngao me te Oranga: Ko ngā warowaihā me ngā ngako ngā pūtake matua o te pūngao e hiahiatia ana mō ngā mahi o ia rā.
5. Te Ārai i ngā Mate: Mā te kai hauora ka ārai i ngā mate pēnei i te momona, te toto iti, me te whakaroa i te tipu.
Tauira Pātai 6: Ngā Pānga Hapori o te Whanaketanga Hinengaro Hapori
Pātai:
E ai ki a Erikson, he aha te raruraru hinengaro-pāpori e pā ana ki ngā taiohi, ā, he aha ngā pānga pāpori o tēnei raruraru?
Kōrero:
E ai ki a Erik Erikson, ka pāngia ngā taiohi (12-18 tau te pakeke e te raruraru hinengaro-pāpori o te "Tuakiri vs. Pōhēhētanga Tuakiri." I tēnei wā, ka rapu ngā taiohi ki te kimi i tō rātou tuakiri, ki te tūhura i ngā tūranga rerekē, ā, ka tīmata ki te whakarite mō te heke mai.
Ko ngā pānga pāpori o tēnei raruraru ko:
– Te Rapu Tuakiri: Ka whakamātau ngā taiohi i ngā wheako maha, ka whakamātau hoki i ō rātou rohe ki te rapu i tētahi tuakiri pono, pumau hoki.
– Te Awe o ngā Hoa: Ka tino hira te hiranga o te rōpū hoa; ka pā nui te tautoko, te pēhanga rānei a ngā hoa ki ngā whakataunga ka mahia.
– Ngā Tūranga Hapori me ngā Tūranga Ira Tangata: Ka tīmata ngā taiohi ki te mārama, ā, i ētahi wā ka wero i ngā tūranga pāpori me ngā tūranga ira tangata tuku iho kua tohua e te hapori.
– Te Whakawhanaketanga Matatika me te Uara: Ka tīmata ngā taiohi ki te whakawhanake i tētahi pūnaha uara whaiaro e ōrite ana, e rerekē ana rānei i ō rātou mātua.
Tauira Pātai 7: Ngā Take e Pā Ana ki te Tipu
Pātai:
Whakahuatia, ā, whakamāramahia hoki ētahi āhuatanga e pā ana ki te tipu o ngā tamariki.
Kōrero:
He maha ngā āhuatanga e pāngia ai te tipu o te tamaiti, tae atu ki:
– Ngā ira: Ko ngā āhuatanga ira te mea e whakatau ana i te pūmanawa tipu mōrahi o te tamaiti. Ko ngā ira mai i ngā mātua te mea e awe ana i te teitei mōrahi me te tere tipu.
– Kai Totika: He mea nui te kai totika whānui, taurite hoki i te wā tamarikitanga hei tautoko i te tipu pai.
– Hauora Whānui: Ka pāngia te tipu e te mate mau tonu, e ngā mate urutā rānei mā te whakararuraru i te mimiti o ngā matūkai, mā te pā tika rānei ki te tipu.
– Taiao me te Whakaohooho: Ka tautoko te taiao whakaohooho i te whanaketanga o te uaua me te hinengaro. Ka āwhina te korikori tinana ki te whakapai ake i te tipu o te wheua me te uaua.
– Tūnga Ōhanga Hapori: Ko ngā tamariki nō ngā whānau rawakore he iti ake te kai totika ka whiwhi, ā, ka pāngia hoki e ngā arai ki te uru atu ki te tiaki hauora, ka pā pea tēnei ki tō rātou tipu.
Mā te mārama ki te tipu me te whanaketanga o te tangata, ka taea e tātou te tautoko ake i te haerenga o ia tangata i roto i ōna wāhanga rerekē. He mea nui te tautoko tika, tae atu ki te kai totika, te hauora, te mātauranga, me te tautoko pāpori, kia tino pai ai te tipu me te whanaketanga.
