O le Matafaioi a Gandhi i le Tutoatasi o Initia
O Mahatma Gandhi o se tasi o tagata e sili ona tāua i le talafaasolopito o Initia i ona po nei. O lona igoa e lē gata ina tutusa ma le tauiviga mo le tuto’atasi ae fa’apea fo’i ma lana metotia tulaga ese o le tauiviga: le lē fa’asauā. O le matafaioi a Gandhi i le tuto’atasi o Initia e lē gata i lana taitaiga fa’apolokiki, ae fa’apea fo’i i lona mafai ona liua le tauiviga a tagata i se gaioiga tele e fa’avae i luga o amioga mama, amio pulea, ma le lotogatasi i le va o vasega. E ala i ana fuafuaga o le satyagraha (le mana o le upu moni) ma le ahimsa (le lē fa’asauā), na fesoasoani ai Gandhi e fa’ata’atia fa’avae o le gaioiga fa’aleatunuu lea na iu ai ina tuto’atasi Initia mai Peretania i le 1947.
Talaaga o le pulega faakolone a Peretania i Initia
A o le’i tuto’atasi, sa i lalo o le pulega a Peretania Initia e ala i le East India Company ona sosoo ai lea ma le pulea sa’o e le Malo o Peretania. O le pulega faakolone na mafua ai le le tutusa tele: sa fa’aaogaina lelei punaoa a Initia, sa fa’avaivaia pisinisi i le lotoifale, ma o faiga fa’avae tau lafoga e masani ona fa’amalosia ai tagata matitiva. E le gata i lea, sa fa’atupuina e Peretania se faiga fa’avae e vaevaeina ma pulea e ala i le fa’aaogaina o eseesega fa’alelotu, fa’avasegaga, ma fa’aleaganuu, ma fa’aleagaina ai le lotogatasi i le va o vaega. I lalo o nei tulaga, o le tauiviga mo le tuto’atasi sa mana’omia ai se tagata e fa’atasia ma se fuafuaga e mafai ona fa’atasia ai le to’atele—ma o i’inei na tula’i mai ai Gandhi.
Gandhi ma le fa'avaeina o fuafuaga tau
E leʻi vave tulaʻi mai Gandhi o se taʻitaʻi o le atunuʻu o Initia. Na ia faʻaleleia ona manatu ma metotia o tauiviga aʻo iai i Aferika i Saute, e puipuia ai aia tatau a nuʻu Initia ua faʻailogaina. O lenei aafiaga na faʻavaeina ai lona talitonuga e le tatau ona faia ni faiga sauā le teteʻe. Ina ua toe foʻi atu i Initia i le 1915, na aʻafia ai Gandhi i mataupu tau le atunuʻu ma vave ona maua le lagolago, aʻo ia tuʻuina atu mafatiaga o tagata i le totonugalemu o lana tauiviga.
O le fuafuaga a Gandhi na fa’amamafa ai mea e tolu: o le upu moni, o le amio pulea, ma le gaioiga fa’atasi. Na ia a’oa’oina e tatau ona aofia ai i le tauiviga le naunau e faia ni osigataulaga—e o’o lava i le taliaina o le falepuipui—e aunoa ma le tali atu i faiga sauā i faiga sauā. O lea la, o faiga fa’asauā a le malo kolone e mafai ona maua ai le alofa o le lautele ma fa’avaivaia ai le fa’aaloalogia o Peretania i mata o le lalolagi.
Suia o se gaioiga fa'apitoa i se gaioiga tele
O se tasi o sao sili a Gandhi o le liua lea o le tauiviga mo le tutoatasi, lea na pulea muamua e le au faipule, i se gaioiga a tagata. O le Indian National Congress i le taimi muamua na aofia ai le tele o tagata atamamai ma tagata o le vasega ogatotonu i totonu o le taulaga. Na aumaia e Gandhi se auala e sili atu ona lauiloa: na malaga o ia i nuu, ofuina ni lavalava faigofie e pei o tagata masani, ma faaaoga faailoga i le lotoifale o se meafaigaluega e tuufaatasi ai.
Sa talanoaina fo‘i e Gandhi mataupu e latalata i le olaga i aso faisoo, e pei o le mativa, lafoga, le tau o mea e mana‘omia, ma le tulaga pagatia o faifaato‘aga. O lenei mea na suia ai le vaaiga o le tauiviga mo le tuto‘atasi mai le avea ma se mataupu fa‘apolokiki i se matafaioi fa‘atasi. Faatasi ai ma le salalau o le fa‘apotopotoina, na fa‘ateleina ai le mamafa i luga o Peretania, a‘o feagai le malo kolone ma tete‘e e le faigofie ona faatoilaloina e ala i gaioiga fa‘amiliteli na o ia.
Faiga e Lē Galulue Faatasi ai
I le amataga o le vaitau o le 1920, na taitaia ai e Gandhi le Non-Cooperation Movement. O lona manatu autū o le teena lea o le galulue faatasi ma faalapotopotoga faakolone: tetee i aoga, faamasinoga, ma oloa a Peretania, ma faamalosiauina le faaaogaina o oloa i le lotoifale. O lenei gaioiga na faaalia ai o le pulega faakolone e faalagolago i le usiusitai o tagata. Afai e aveesea faatasi e tagata la latou lagolago, o le a faavaivaia le malosi o Peretania.
E ui ina taofia le gaioiga mo sina taimi ina ua maeʻa le faalavelave sauā i Chauri Chaura (1922), ae na faamaonia e le mea na tupu le tumau o Gandhi: na ia teena le saolotoga na maua e ala i le sauaga. Mo Gandhi, e le mafai ona vavaeese taunuuga mai auala. E tatau ona tulaʻi mai le saolotoga moni mai se sosaiete e mafai ona pulea le tagata lava ia ma lagolagoina tulaga faatauaina faaletagata.
Faailoga o Swadeshi ma le ie milo (Khadi)
Na faia e Gandhi le swadeshi—o le faamuamua o le gaosiga ma le faaaogaina i le lotoifale—o se poutū o le tetee. Na ia faalauiloa le ie khadi e lalaga i le fale. O le lalagaina o ie e le gata o se gaoioiga tau tamaoaiga, ae o se faailoga o le tutoatasi ma le tetee atu i le pule a le pisinisi ie Peretania, lea sa faaleagaina ai tufuga Initia.
Faatasi ai ma lenei faailoga faigofie, na tuufaatasia ai e Gandhi vaega eseese i le sosaiete. E mafai e e matitiva ona auai i le milo, ae o e mauoa e mafai ona faaalia le lotogatasi e ala i le lafoaia o lavalava mai fafo. I le itu faalemafaufau, o lenei gaioiga na faamalosia ai le mitamita faaleatunuu ma faatupuina ai le mautinoa e mafai e Initia ona tutu i ona lava vae.
Savaliga Masima ma tete'e fa'alemalo
O se tasi o taimi sili ona mataʻina i le tauiviga mo le tutoʻatasi o Initia o le Savali Masima i le 1930. Na faʻamalosia e Peretania le pule faʻatasi ma lafoga i le masima, e ui lava o se mea taua mo vaega uma o le sosaiete. Sa faʻaaogaina e Gandhi lenei mataupu aua sa faigofie ona malamalama i ai ma lagonaina e tagata uma.
Na ia taitaia se savaliga umi i le talafatai e fai ai lana lava masima o se faatinoga o le le usiusitai faalemalo. Sa foliga faigofie le gaioiga, ae sa loloto lona aafiaga: na mafua ai le tetee i le itulagi atoa, tosina mai ai le gauai a le aufaasālalau faavaomalo, ma faamaasiasia ai le malo kolone, lea na foliga mai na faasauaina tagata ona o le mataupu o le masima. O lenei mea ua faaalia ai le atamai o Gandhi i le filifilia o se mataupu "laiti" e tele lona malosiaga faafaatusa ma faaupufai.
Matafaioi i feutanaiga ma le mamafa faapolokiki
E le gata na taitaia e Gandhi teteega tetele ae sa ia faia foi se sao taua i le laulau o feutanaiga, faatasi ai ma le malo Peretania ma isi taitai faaupufai Initia. Sa ia malamalama o le tutoatasi e manaomia ai se tuufaatasiga o le mamafa mai lalo ma feutanaiga mai luga. I ni nai taimi, sa auai ai Gandhi i konafesi ma talanoaga e tuleia ai ni toe fuataiga ma faamanino ai manaoga mo le tutoatasi.
Peita’i, sa ia iloa fo’i e le faigofie ona tu’ua e Peretania Initia. O le mea lea, o le mamafa fa’ale-amio ma fa’apolokiki e ala i gaioiga fa’asauā na avea ma meafaigaluega e fa’amalosia ai le tulaga o Initia i fefa’ataua’iga. O le fa’afalepuipuiina pea o Gandhi na fa’amalosia ai lona igoa o se ta’ita’i na ositaulaga mo tagata ma fa’ateleina ai le lagolago fa’avaomalo mo le tauiviga a Initia.
Tausia o le autasi ma luʻitauina le fevaevaeaʻiga
O se tasi o luʻitau sili ona tetele na tau atu i le tutoʻatasi o le faʻatupulaʻia lea o le feeseeseaʻiga i le va o nuʻu Hindu ma Musalimi. Sa taumafai Gandhi e faatumauina le autasi o le atunuʻu ma faʻalauiloa le onosaʻi. Sa ia teena faiga faʻapolokiki o le feitagai ma sa ia valaau pea lava pea mo le usoga faʻalelotu eseese. I le tele o vevesi i nuʻu, sa filifili Gandhi e alu saʻo i nofoaga o feeseeseaʻiga, anapogi, ma valaau mo le faʻamutaina o le vevesi.
Peita’i, o lo’o fa’aalia i le talafaasolopito e le’i atoatoa ona manuia ana taumafaiga i le taofia o le vaevaeina o le itulagi i Initia ma Pakisitani i le 1947. E ui i lea, o lo’o tumau pea le taua o le matafaioi a Gandhi auā o ia o se leo amio mama e teena le fa’asauā i nu’u ma fa’amamafa mai ai o le tuto’atasi e leai sona uiga pe afai e fefasia’i tagata.
O le talatuu a Gandhi mo le tutoatasi o Initia
Na ausia le tutoatasi o Initia e ala i se faagasologa umi e aofia ai le tele o tagata ma mea taua, e aofia ai suiga i le lalolagi atoa ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi. Ae o le matafaioi a Gandhi o loʻo tumau pea le taua ona sa ia saunia se "gagana" o tauiviga ua taliaina lautele: le le sauā, le lototele faalemalo, ma le faalagolago ia te ia lava. Na ia faatulagaina le uiga o le taumafaiga tutoatasi a Initia, e le gata ina taumafai e tuliese le pulega faakolone ae ia fausia foi se sosaiete e sili atu ona mamalu.
O le talatuu o Gandhi e sili atu nai lo Initia. O ana metotia o tauiviga na musuia ai aia tatau faalemalo ma gaioiga tetee i le pulega faakolone i le lalolagi atoa. Na ia faaalia e mafai ona mafua mai le malosi faaupufai mai amioga mama ma le amio pulea faatasi. I le tulaga o le tutoatasi o Initia, e le gata o Gandhi o se taitai, ae o se faailoga o le tetee, ma liua ai mafatiaga o tagata i se malosiaga mo le lotogatasi.
I'uga
E lē mafai ona vavaeese le matafaioi a Gandhi i le tutoatasi o Initia mai ona manatu ma metotia o tauiviga. Faatasi ai ma mataupu faavae o le ahimsa ma le satyagraha, na ia liua ai le tauiviga i se gaioiga tele faatulagaina, amio mama, ma aoga lea na faia ai se mamafa faaupufai ma faalemafaufau i tagata Peretania. E ui ina faailogaina le tutoatasi i fevaevaeaiga, ae o loo tumau pea le taua o le sao o Gandhi: na ia faatupuina le talitonuga e mafai ona ausia suiga tetele e aunoa ma le sauā, e ala i le lototele, upumoni, ma le lotogatasi o tagata lautele. Afai o le tutoatasi o le iuga lea o le pulega faakolone, o lona uiga o Gandhi o se tasi o mea taua e fuafua ai le auala umi e oo atu ai i lena taunuuga.