Talafaasolopito o le Malumalu o Borobudur ma le aganuu a Javanese

Talafaasolopito o le Malumalu o Borobudur ma le Aganuu a Javanese

O le Malumalu o Borobudur o se tasi o galuega taulima sili ona tāua i le fausaga ma le faaleagaga i Initonesia, ma le lalolagi atoa. O loʻo i Magelang, Java Tutotonu, o Borobudur e sili atu nai lo na o se fale maa matagofie, ae o se talatuu faasolopito o loʻo faʻamaumauina ai le gaioiga o faiga faʻapolokiki, lotu, faatufugaga, ma manatu o le sosaiete Javanese i le tele o tausaga. E ala i ona ata faʻalava, stupas, ma le faʻatulagaga faʻatusa, o Borobudur e atagia ai le loloto o le aganuʻu Javanese, e mafai ona mitiia, faʻagasolo, ma faʻaolaina ai faatosinaga eseese e fatu ai se faasinomaga tulaga ese.

Amataga ma Talaaga Faasolopito o le Atinaʻe

Na fausia Borobudur i le taimi o le pulega a Syailendra, pe tusa o le seneturi lona 8 i le 9 TA, a o manuia le lotu Mahayana Buddhism i Java. I le taimi lea, na avea ai Java ma totonugalemu o se malo manuia i le gataifale ma faatoaga, faatasi ai ma fefaatauaiga tetele ma fesootaiga faalemafaufau ma Initia, Sri Lanka, ma Asia i Sautesasae. E talitonuina na fausia Borobudur i le taimi o le nofoaiga a le Tupu o Samaratungga, faatasi ai ma tagata lauiloa e pei o Gunadharma e masani ona ta'ua i tu ma agaifanua a le lotoifale, e ui lava o loo finauina pea faamaoniga o talafaasolopito.

O le fausiaina o lenei malumalu tele ua faaalia ai se tulaga mataʻina o le faʻatulagaina, tekinolosi, ma le tomai e tele ai galuega. O maʻa andesite na vaneina ma faʻataʻatia e aunoa ma le sima, e faʻalagolago i metotia autu ma le mamafa o maʻa. E leʻi tupu fua le nofoaga: O Borobudur o loʻo tu i se itulagi o loʻo siʻomia e mauga ma e lata ane i vaitafe taua. I le vateatea a Javanese, o ia laufanua e masani ona vaʻaia o ni mea paia, o se nofoaga e feiloaʻi ai le lalolagi masani ma le lalolagi faaleagaga.

O le Uiga o le Fausaga: Mandala ma le Ala o le Malamalama

I le fausaga o fale, e foliga tutusa Borobudur ma se mandala—o se faafanua o le atulaulau i tu ma aga faa-Buddha—lea e taiala ai tagata malaga i la latou malaga faaleagaga agai atu i le malamalama. O le fausaga o Borobudur e aofia ai ni vaega e tofu ma lona taua faafilosofia. E savavali tagata malaga i le itu taumatau i auala o vaega taitasi (pradaksina), a o "faitau" ni ata vali o loo faaalia ai aoaoga, amioga, ma le malaga i le olaga o le Buddha.

FAITAU FOI  Fa'ailoga o le talafaasolopito o Mayan

O le manatu o malo e tolu i le lotu Puta ua atagia manino mai. O le eleele e faatusa i le Kamadhatu (le lalolagi o manaoga), o le ogatotonu e faatusa i le Rupadhatu (le lalolagi o foliga), ma o le pito i luga e faatusa i le Arupadhatu (le lalolagi e leai se foliga). O le tumutumu, o se stupa tutotonu, e foliga mai o loo faamamafaina ai le sini autu: filemu, poto, ma le lotogatasi i totonu. Mo le aganuu a Javanese, e masani i faailoga ma faiga faaleagaga, o lenei malaga faatulagaina e ogatasi ma le manatu o lelaku—o le faagasologa o le atiina ae o le tagata lava ia e ala i le amio pulea ma le malamalama.

O le Faatagata o se "Tusi o Ma'a" ma se Faaata o le Soifuaga Anamua a Java

O se tasi o malosiaga o Borobudur o ona ata e faitau afe o loo i ai. O nei ata e le gata ina faaalia ai tala faa-Buddha e pei o Lalitavistara, Jataka, ma Avadana, ae faaalia ai foi faamatalaga auiliili o le olaga anamua a tagata Java: fale e fai i luga o pou, vaa, maketi, lavalava, teuga, faatufugaga, ma e oo lava i fausaga faaleagafesootai. Mo lenei mafuaaga, e masani ona ta’ua Borobudur o se tusi vaaia o le aganu’u masani a Java.

Mai ata fa'alava, e mafai ona tatou iloa ai o tagata i lena vaitaimi sa masani i le fuafuaina o taulaga, folauga, fa'ato'aga, ma se olaga fa'alelotu faigata. O nei vaaiga e fa'amalosia ai le manatu o le aganu'u Javanese sa matala ma fatufatua'i talu mai le amataga. E moni lava e malosi faatosinaga a Initia i lotu ma fa'ailoga, ae o lo latou fa'aogaina e le'i fa'atauva'a. O lo'o fa'aalia e Borobudur se faiga o le "Javaneseization," po'o le fa'agasologa fa'alotoifale: o a'oa'oga ma fa'ailoga mai fafo sa taliaina ae tu'ufa'atasia ma foliga vaaia Javanese, natura, ma tulaga fa'atauaina.

Taimi ua Galo ma le Toe Mauaina

Ina ua mavae lona taimi sili ona lauiloa, sa faasolosolo malie ona galo ia Borobudur. E tele mea e masalomia: o le siitia o le ogatotonu faaupufai i East Java, suiga o le malosi o le pulega, ma le tulaʻi mai o tu ma aga faa-Hindu ona sosoo ai lea ma tu ma aga faa-Isalama i Java. E le gata i lea, o gaioiga o mauga mu ma le palapala sa i ai foi se sao i le ufitia o le fausaga mo le tele o seneturi. E lei mou atu Borobudur mai le fogaeleele, ae na "mou ese" mai le malamalama lautele o le lautele.

FAITAU FOI  O le matafaioi a Bung Karno i le vaitaimi o le tutoatasi

I le amataga o le seneturi lona 19, i le taimi o le nofoia e Peretania o Java, na faatonuina ai e Thomas Stamford Raffles se suʻesuʻega o nofoaga anamua. Na mulimuli ane faamamaina ma suʻesuʻeina Borobudur i se auala sili atu ona faatulagaina. Peitaʻi, o galuega toe faaleleia tetele na leʻi amataina seia oo i le seneturi lona 20, aemaise lava e ala i se galuega toe faaleleia e aofia ai le malo o Initonesia ma le UNESCO i le vaitau o le 1970 ma le 1980. O lenei toe faaleleia na faailogaina ai se laasaga taua, o le toe faafouina o Borobudur o se nofoaga faaleaganuu mo tupulaga o le lumanai e fiafia ai ma aoao mai ai.

Borobudur i le Aganuu Javanese: Fa'atasiga ma Fa'atinoga Fa'aleagaga

Ua lauiloa le aganuʻu a Java i ona uiga faʻafefiloi: o le mafai lea ona tuʻufaʻatasia elemene eseese i le lotogatasi. O Borobudur o se faʻailoga taua o lenei uiga. E ui o se faʻamanatuga faa-Buddha, ae o Borobudur e olaola i se sosaiete Java ua oo i ai suiga i lotu ma talitonuga i le aluga o taimi. I nisi o tū ma aga, o nofoaga anamua e masani ona vaʻaia o ni nofoaga o le mana faʻaleagaga. E le o taimi uma e fesoʻotaʻi tuusaʻo ai lenei mea ma sauniga faʻa-Buddha aloaia, ae o le faʻaaloalo mo le "kawruh" (poto), tuaa, ma le paia o le natura.

O le manatu faa-Iapani i le faaleagaga—faatasi ai ma lona faamamafa i le pulea o le tagata lava ia, le fealofani, ma le sailiga o le uiga—e tutusa ma le faaleagaga o loo tuuina mai e Borobudur. O le malaga i luga o tulaga e mafai ona malamalama i ai o se faatusa mo le "alu aʻe" o le lalolagi i totonu: mai le manao, i le manino o le foliga, i se avanoa e leai se foliga ma filemu. O le mea lea, ua talia faigofie Borobudur o se faailoga lautele, e le na o se meatotino a se vaega faalelotu e tasi.

Faatufugaga, Matagofie, ma le Faasinomaga Javanese

Sa fesoasoani foʻi Borobudur e faʻatulaga le vaʻaiga a tagata Java i faatufugaga: e le gata i teuteuga, ae o se auala e aʻoaʻo atu ai ma mafaufau loloto ai. O ona ata vali e tuʻufaʻatasia ai le matagofie ma le aoga faʻaleaʻoaʻoga. I tu ma aga a tagata Java, e masani ona fesoʻotaʻi faatufugaga ma le taʻitaʻiga o le olaga—e pei o le wayang (wayang) lea e faʻaalia ai aʻoaʻoga tau amio e ala i tala. E faʻatino e Borobudur se mataupu faʻavae faʻapena: e aʻoaʻo tagata e ala i le vaʻai, savali, ma le mafaufau loloto.

FAITAU FOI  O le fouvalega lanumeamata ma lona aafiaga i faatoaga

E le gata i lea, o tomai fa'atagata ma le fuafuaina o fausaga e fa'aalia ai se agaifanua malosi fa'a-tufuga. Ua alualu i luma le faatufugaga a Javanese i vaega eseese—Hindu-Buddhist, Isalama, kolone, ma fa'aonaponei—ae o lo'o tumau pea mea e tutusa ai: fa'amatalaga auiliili, fa'atusa, ma se sootaga vavalalata ma le natura ma le fa'aleagaga.

Borobudur i Aso Nei: Tofi, Tafafao Maimoa, ma Luʻitau

O aso nei, o Borobudur o se nofoaga Tofi o le Lalolagi a le UNESCO ma o se nofoaga autu mo turisi. O lona i ai e aumaia ai ni aogā tau tamaoaiga ma se lagona o le faasinomaga faaleatunuu, ae o loo i ai foi ni luitau: le puleaina o le toatele o turisi, le faasaoina o maa maaleale, ma le tausia o le paia o le nofoaga mo tapuaiga faa-Buddha, e pei o le taimi o le faamanatuina o le Vesak.

I le isi itu, e tele le gafatia o Borobudur e avea o se avanoa mo aoaoga faaleaganuu. E mafai e tupulaga talavou ona aoaoina le talafaasolopito o Javanese e le gata mai tusi, ae faapea foi mai "tusitusiga maa" ia na faasaoina ai tala o le olaga i seneturi ua mavae. O le ki autu o le paleni: E manaomia ona tausia Borobudur o se faamanatuga faaleagaga, o se galuega faatufugaga, ma o se punaoa o le poto.

Fa'ato'a

E lē mafai ona māvaeina le talafaasolopito o le Malumalu o Borobudur mai le talafaasolopito o le aganuʻu Javanese. Na aliaʻe mai le tumutumuga o le aganuʻu Javanese masani, faʻasaoina i le taimi, ona toe aliali mai lea o se molimau i le tele o tausaga. Ua aʻoaʻo mai Borobudur e manuia le aganuʻu Javanese e ala i le tatala, faʻatusa loloto, ma le mafai ona liua faatosinaga i galuega e sili atu i tapulaʻa faʻalelotu ma vaitaimi. I totonu o tootoo ma stupa taʻitasi o loʻo i ai se feʻau e uiga i le malaga a le tagata: faʻatulagaina o le tagata lava ia, malamalama i le olaga, ma le sailia o le poto. O Borobudur, i le iuga, e le na o se fale, ae o se ata o le aganuʻu Javanese o loʻo faʻaauau pea ona ola ma maua ai le uiga e oʻo mai i le aso.

Taofi faamatalaga