Fa'ailoga o le talafaasolopito o Mayan

Fa'ailoga o le Talafaasolopito o Mayan

O tagata Maya o se tasi o malo sili ona mataʻina na olaola i Amerika. O le igoa "Maya" e masani ona faʻamanatu mai ai ni ata o ni piramiti maualuluga i totonu o le vaomatua, ni ata maa lavelave, ma le malamalama i mea tau fetu e foliga mai ua muamua atu i lona taimi. Peitaʻi, o le tala iā Maya e sili atu nai lo na o malumalu anamua ma mea lilo o "valoaga o le aso o le malaia" lauiloa i ala o faasalalauga. O lo latou talafaasolopito o se tala umi o le fausiaina o aai tetele, fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga, alualu i luma faasaienisi, taua i le va o malo, ma se malosi faʻaleaganuu na tumau i le taimi o le kolone. O le suʻesuʻeina o le talafaasolopito o tagata Maya o lona uiga o le malamalama i le auala na fausia ai e se malo se lalolagi tamaoaiga faʻaagafesootai ma faʻalemafaufau, ma tuʻua ai se talatuu o loʻo ola pea i le aso.

Teritori ma A'a o le Malo Maya

Sa manuia le aganu'u Maya i le itulagi o Mesoamerica, e aofia ai le mea ua ta'ua nei o Mekisiko i saute (aemaise lava le Penisula o Yucatán), Kuatemala, Belize, ma vaega o Honduras ma El Salvador. Sa eseese o latou siosiomaga faalenatura: o laufanua maulalo susū, o mauga lafulemu, ma oganuu i le talafatai lea na maua ai le avanoa e fefa'ataua'i ai. O lenei eseesega na fa'atulaga ai le olaga o tagata Maya. I nisi nofoaga, sa latou fetu'una'i i vaomatua mafiafia, ae o isi, sa latou fa'aaogaina laufanua maualuluga mo fa'ato'aga fa'amalosi.

E leʻi faafuaseʻi ona aliaʻe mai aʻa o le aganuʻu Maya. Na tupu aʻe mai se fegalegaleaiga umi i le va o vaega Mesoamerican, e aofia ai le faatosinaga o le aganuʻu muamua a Olmec. I le aluga o taimi, na alualu i luma ai nuʻu faifaatoʻaga i ni nofoaga tetele, faatasi ai ma ni fausaga faaagafesootai faigata ma ni sauniga faalelotu ua faateleina le faatulagaina.

Vaitaimi Muamua: Pre-Classic ma le Fanau Mai o le Aai

O le talafaasolopito umi o le Maya e masani ona vaevaeina i ni vaitaimi tetele se tele. I le vaitaimi o le Preclassic (pe tusa o le 2000 T.L.M–pe tusa o le 250 TA), na amata ai e le Maya ona fausia ni nuu tumau, atiina ae le totoina o sana, pi, ma maukeni, ma faataatia faavae faapolokiki ma faatufugaga ia na mulimuli ane manuia i le vaitaimi sili ona maualuga. O lenei vaitaimi na vaaia ai le tulaʻi mai o nofoaga tutotonu muamua ma fale tetele ma faiga faalelotu malolosi, ma faailogaina ai le fanau mai o aganuu i totonu o le taulaga.

O le atinaʻeina o taulaga sa lē gata ina faʻamalosia e faʻatoʻaga, ae faʻapea foʻi i le mafai ona faʻatulaga le aufaigaluega, pulea punaʻoa, ma faʻatuina le faʻamaoniga faʻapolokiki e ala i lotu ma faʻailoga o le pule. Na amata ona tuʻuina e taʻitaʻi i latou lava e avea ma tagata e fesoasoani i le va o tagata ma le lalolagi paia, o se manatu na mulimuli ane avea ma pule i malo Maya.

Vaitaimi Auro: Vaitaimi Fa'a-Klasika

O le Vaitaimi Masani (pe tusa o le 250–900 TA) e masani ona taʻua o le vaitaimi auro o le aganuʻu Maya. O le taimi lea na tulaʻi mai ai aai tetele e pei o Tikal, Palenque, Copán, Calakmul, ma le tele o isi. O nei aai e le o ni "malo" e pulea e se tupu e toʻatasi, ae o ni fesoʻotaʻiga o aai-setete tauva, aufaatasi, fefaʻatauaʻiga, ma taua. Sa i ai i aai taʻitasi se nofoaga tutotonu o sauniga ma se piramiti faasitepu, se maota, se malae tapolo, ma stelae—o faʻamanatuga maa o loʻo i ai tusitusiga o loʻo faʻamaumauina ai le soifuaga o le tupu, manumalo, ma mea taua na tutupu.

O se tasi o vaega sili ona mataʻina o le Maya Masani o la latou faiga tusitusi hieroglyphic ua matuā atinaʻeina. Na latou faʻamaumauina tala faasolopito o le malo, sauniga, ma le malamalama i fetu i papa maa ma codices (tusitusiga ua gaugau). O tusitusiga a Maya ua avea nei ma ki i le malamalama i a latou faiga faʻapolokiki ma le olaga faʻaagafesootai, aua e ala i nei tusitusiga e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona suʻeina gafa o tupu, aso na tutupu ai, ma e oʻo lava i sootaga i le va o malo.

Saienisi: Astronomi ma Kalena

Sa lauiloa tagata Maya i lo latou mataʻituina ma le faʻaeteete o le lagi. Sa latou suʻesuʻeina le taamilosaga o le La, Masina, ma paneta e pei o Venus, ma faʻafesoʻotaʻi nei mea i sauniga ma taimi saʻo. I le tele o aai Maya, o le faʻatulagaina o fale sa faʻatulagaina ma mea faʻapitoa o le vateatea, e pei o le oso aʻe o le la i le solstice. O lenei mea e faʻaalia ai le fesoʻotaʻiga vavalalata o le fausaga o fale, lotu, ma le saienisi.

Sa atiina ae foi e le au Maya se faiga kalena faigata. Sa latou faaaogaina ni kalena se tele i le taimi e tasi, e aofia ai le Tzolk'in (o se kalena masani e 260 aso) ma le Haab' (o se kalena la e 365 aso). O le sili ona lauiloa o nei mea o le Long Count, o se faiga mo le fuafuaina o le taimi i vaitaimi uumi, e mafai ai ona faamauina sa'o le aso o mea na tutupu i totonu o le faitau afe o tausaga. E taua le malamalama o le kalena a Maya e le o se "valoaga o le aso o le malaia," ae o se auala faatulagaina o le faamaumauina ma le faatulagaina o le taimi i totonu o la latou faavae faanatura.

Fa'atulagaga Lautele, Tamaoaiga, ma le Olaga i Aso Taitasi

I lalo o le matagofie o piramiti ma maota, o le sosaiete Maya sa aofia ai le tele o vaega. I le pito i luga sa i ai tupu ma alii, sosoo ai ma faitaulaga, taitai, ma tagata faatauoloa taua. I lalo ifo sa i ai tufuga, faifaatoaga, ma tagata faigaluega sa lagolagoina aai e ala i le gaosiga o meaai ma oloa. O faatoaga o le ivitu lea o le tamaoaiga. Sa taua le sana e le gata o se meaai autu ae o se faailoga faalelotu taua foi.

O fefaʻatauaʻiga na fesoʻotaʻi ai aai ma oʻo atu i vaega mamao. O oloa e pei o le obsidian (o se tioata mauga mu e faʻaaogaina mo meafaigaluega), jade, masima, koko, fulufulu manu ese, ma omea na avea ma oloa taua tele. O nei auala fefaʻatauaʻiga na faʻafaigofieina ai foʻi le fesuiaʻiga o manatu, sitaili faʻa-tusiata, ma faiga faʻatino.

I le taimi nei, o le olaga i aso faisoo mo tagata Maya sa tumu i galuega faifaatoaga, galuega taulima, maketi, ma sauniga. E le gata i tagata maualuluga tausamiga ma sauniga; e tele foi gaoioiga faalelotu na aafia ai le olaga faalenuu. O taaloga polo a Mesoamerica, mo se faataitaiga, o gaoioiga e iai itu faaagafesootai ma faatusa, e masani ona fesootai ma tala tuu ma tulafono faapolokiki.

Fa'alavelave ma Suiga: O Le Pa'ū o Tusitusiga Fa'asolopito

I le seneturi lona 9, e tele aai tetele i le itu i saute o le eleele maulalo na pa'ū ma iu ai ina tu'ua. O lenei mea e masani ona ta'ua o le "pa'ū masani a Maya," e ui o le faaupuga "pa'ū" e le o lona uiga o le mou atu o le Maya. O faiga fa'apolokiki a nisi o aai tetele na pa'ū. E talitonuina o mafua'aga e lavelave ma feso'ota'i: o le mamafa o le faitau aofa'i, fa'aleagaina o le siosiomaga, lamala umi, feeseesea'iga i le va o malo, ma le fa'alavelaveina o feso'ota'iga tau fefa'ataua'iga.

Nai lo o se mala e tasi, o nei suiga e foliga mai o se faasologa o faalavelave na mafua ai ona le toe aoga nisi o nofoaga tutotonu o le pulega. Peitai, i isi itulagi, aemaise lava i le itu i matu o Yucatán, o nisi o aai na faaauau pea ona manuia i le vaitaimi na sosoo ai.

Post-Classical: Aai Fou ma Faiga Fa'apolokiki

I le vaitaimi o le Postclassic (pe tusa o le 900–1500 TA), na suia ai nofoaga autu o le pulega. O Chichén Itzá ma mulimuli ane o Mayapán na avea ma aai taua i le Yucatán. Sa faaauau pea ona suia le aganuu a Maya, ma mitiia ai faatosinaga mai isi vaega o Mesoamerican ma faatuina ai se faatulagaga faaupufai e ese mai le vaitaimi o le Classic. O fefaatauaiga i le gataifale i le talafatai na faasolo ina lauiloa, ma faaalia ai e le o tuua toatasi le sosaiete Maya ae o se vaega o se lalolagi faaitulagi felanulanuai.

E ui ina sa faaauau pea ona fausia e nisi o aai ni faamanatuga, ae sa suia lava sitaili o fausaga ma mamanu o le pulega. Sa le toe pulea malo e ni fa’amanatu tetele e pei ona sa i ai muamua, ae sa tumau pea le malosi o le soifuaga fa’aagafesootai ma sauniga. O le talatuu o Maya o lenei vaitaimi ua faaalia ai le maualuga o le fetuutuunai—o se uiga taua mo le malamalama i le tumau pea o le faasinomaga Maya.

Le Taunuuga o le Sipaniolo ma le Teteega

Ina ua taunuu le au Sipaniolo i le seneturi lona 16, o le lalolagi o Maya e le o se malo malosi e tasi e mafai ona faatoilaloina i se taua e tasi. Sa aofia ai le tele o malo ma nuu ua salalau solo, e tofu ma ona lava manaoga ma fuafuaga faaupufai. O le faagasologa o le kolone sa umi ma tumu i teteega. O nisi teritori na vave ona pa'ū, ae o isi na tumau mo se taimi umi. O le faatoilaloina mulimuli o le malo Maya o Tayasal (Nojpetén) i Kuatemala, mo se faataitaiga, e lei tupu seia oo i le 1697—e silia ma le seneturi ma le afa talu ona taunuu muamua le au Sipaniolo.

O le pulega faakolone na aumaia ai ni faatafunaga tetele: o faamai fou, o galuega faamalosi, o le faa-Kerisianoina, ma le susunuina o le tele o tusitusiga. O le iʻuga, na leiloloa ai le tele o tusitusiga Maya. Peitaʻi, o loo i ai nisi o pepa taua o loo totoe, o loo i ai i le tulaga o tusi sa totoe ma faamaumauga faakolone o loo i ai tu ma aga tuugutu a Maya.

O se Tofi Ola

E lē gata mai fa'ailoga o le talafaasolopito o Maya i toega o le malumalu. E faitau miliona tagata Maya o lo'o nonofo pea i aso nei, aemaise lava i Kuatemala ma Mekisiko, fa'apea fo'i i Belize, Honduras, ma El Salvador. Latou te fa'atumauina pea a latou gagana, tū ma agaifanua, ie, faatufugaga, ma faiga fa'aleaganu'u na fa'avaeina i aso ua mavae, e ui lava i suiga. O le fa'asinomaga fa'aonaponei o Maya o se fa'amaoniga lea e le'i "fa'aumatia" lenei aganu'u, ae o lo'o fa'aauau pea i ni foliga eseese.

I le taimi nei, o suʻesuʻega o mea anamua ma epigraphic (le suʻesuʻega o tusitusiga) o loʻo faʻaauau pea ona faʻaalia ni tala fou. O tekinolosi e pei o le LiDAR scanning ua oʻo lava ina maua ai ni mamanu o nofoaga ma atinaʻe o loʻo natia i lalo o le vaomatua, ma faʻaalia ai atonu sa sili atu ona tetele ma sili atu ona fesoʻotaʻi aai Maya nai lo le mea na mafaufauina muamua. O suʻesuʻega fou taʻitasi e faʻalolotoina ai lo tatou malamalama i lo latou lavelave: o lo latou gafatia e pulea ai le vai, fausia ni faʻatoʻaga faʻatoʻaga, faʻatulaga faiga faʻapolokiki, ma tausia se vateatea lea na maua ai le uiga o le olaga.

Fa'ato'a

O le talatuu faasolopito o le Maya o se tala o le fatufatuga o tagata i le feagai ai ma le siosiomaga, fausiaina o le faatulagaga lautele, ma le sailia o le uiga e ala i le malamalama ma sauniga. Mai nuu faatoaga o le Pre-Classic i aai matagofie o le vaitaimi Classic, mai faalavelave faapolokiki i fetuunaiga Post-Classic, i le tetee atu i le faakoloneina, ua faaalia ai e le Maya le malosi tele. O lo latou talatuu e le gata ina manino i malumalu maa matagofie ae faapea foi i la latou gagana ma aganuu ua suia. O le malamalama i le Maya o le vaai lea i se aganuʻu o se mea ola—e suia, tumau, ma faaauau pea ona tuua lona faailoga i le lalolagi faʻaonaponei.

Taofi faamatalaga