O le Oti Uliuli i Europa
O le Oti Uliuli, poʻo le "Mala Uliuli," o se tasi o faʻalavelave tau soifua maloloina sili ona mataʻutia i le talafaasolopito o tagata. Na aʻafia ai Europa i le ogatotonu o le seneturi lona 14 ma lūlūina toetoe lava o vaega uma o le olaga: faʻamaumauga o tagata, tamaoaiga, aganuʻu, lotu, ma e oʻo lava i le atinaʻeina o le saienisi. I ni nai tausaga, e faitau miliona na maliliu, na faʻagata ai aai, na faʻalavelaveina fefaʻatauaʻiga, ma na matua suia le faʻatulagaga lautele. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le amataga, le salalau atu, le aʻafiaga, ma le talatuu faasolopito o le Oti Uliuli i Europa.
Amataga ma le talaaga o le tulaʻi mai
E talitonu le toʻatele o tusitala o talafaasolopito o le māfuaʻaga autū o le Oti Uliuli o le siama Yersinia pestis, lea e salalau e ala i u o utufiti e ola i isumu, aemaise lava isumu uliuli (Rattus rattus). E ui o loʻo i ai finauga e uiga i le lavelave o le pipisi—pe na o le pipisi mai isumu i utufiti pe na o le pipisi mai tagata i tagata i se ituaiga o le niumonia—o le manatu lautele o le faʻamaʻi bubonic o le mea autū lea.
E manatu na afua mai le faʻamaʻi pipisi i Asia Tutotonu, lea na manuia ai auala fefaʻatauaʻiga faʻavaomalo. I le seneturi lona 14, na faʻafesoʻotaʻi ai e le Silk Road ia aai fefaʻatauaʻiga mai Saina i le Metitirani. O le tele o femalagaaʻiga a tagata ma oloa, faʻatasi ai ma le le lelei o le tumama i aai tumutumu, na fausia ai se eleele lafulemu mo le salalau o faʻamaʻi pipisi.
E iai fo‘i se tala lauiloa e uiga i le osofa‘iga o le taulaga o Kaffa (o Feodosiya i Crimea i le taimi nei) e ‘autau a Mongol i le 1346. O nisi tala e fa‘apea mai o tino maliu o ē na a‘afia i fa‘ama‘i pipisi na lafoina i totonu o le ‘a‘ai o se ituaiga muamua o le “taua fa‘aola.” E tusa lava po o le a le sa‘o o fa‘amatalaga auiliili, e masani ona va‘aia Kaffa o se so‘otaga autū e feso‘ota‘i ai le salalau o le fa‘ama‘i pipisi mai Asia i Europa e ala i va‘a fa‘atau‘oa.
Ulufale atu i Europa ma mamanu o le salalau atu
Na ulufale atu le Fa'ama'i Uliuli i Europa pe tusa o le 1347, ina ua taunuu va'a mai le itulagi o le Sami Uliuli i uafu Metitirani e pei o Messina (Sicily), Genoa, ma Venice. O le auvaa ma'i, isumu i luga o le va'a, ma utufiti na feavea'i i a latou uta na avea ma fa'asologa muamua o le pipisi.
Mai nei uafu, na vave ona salalau atu le faʻamaʻi i auala fefaʻatauaʻiga i le laueleele ma le sami. I totonu o se taimi puupuu, na salalau atu ai i Falani, Sepania, Potukale, ma e oʻo lava i Egelani. O le tausaga 1348 o se vaitaimi mataʻutia tele mo le tele o Europa i Sisifo, ae i le 1349–1351 na salalau atu ai le faʻamaʻi i Europa i Matu ma Sasaʻe.
O le saoasaoa o le salalau e mafua mai i le tele o mea:
1. Ua faʻateleina le faitau aofaʻi o tagata i taulaga talu mai le seneturi talu ai, ona o le tuputupu aʻe o fefaʻatauaʻiga.
2. Tulaga leaga o le tumama, ma e masani ona lafoa'i otaota i auala po'o vaitafe.
3. Le lava o meaʻai ma le vaivai o le soifua maloloina lautele, ona o le leaga o faatoaga ma le tau e leʻi mautinoa i le amataga o le seneturi lona 14.
4. Tele o femalagaaiga a tagata faioloa, fitafita ma tagata malaga.
Faailoga o faʻamaʻi ma le fefe i tagata lautele
O le Oti Uliuli na mafua ai ni faʻailoga mataʻutia e masani ona faʻamatalaina i tala o le vaitaimi anamua. I le ituaiga bubonic, na oo i tagata na aʻafia le fiva maualuga, le malulu, le vaivai tele, ma le atinaʻeina o ni fulafula tetele ma tiga (buboes) i ogāvae, ua, poʻo le vaega o le vae. E mafai ona uliuli le paʻu ona o le toto i lalo o le paʻu poʻo ni aano ua mate—o se tasi o mafuaʻaga na taʻua ai o le "Black Plague." I le ituaiga pulmonary, na aʻafia ai mama e le faʻamaʻi ma sosolo atu i ni mataua, ma mafua ai le tale toto ma vave ai ona oti.
O le le iloa o togafitiga faafomaʻi i le taimi lea na mafua ai ona faʻapea tagata o mala na mafua mai i ni faʻamatalaga eseese: toʻasā o le Atua, faatosinaga o fetu, ea leaga (miasma), poʻo le "mea oona" o loʻo salalau i le siosiomaga. I taimi o le fefe, e faigofie ona tulaʻi mai tala taufaaleaga ma le sailiga mo ē e faasalaina. O vaega toʻaitiiti, aemaise lava nuʻu Iutaia, sa masani ona tuʻuaʻia i le faʻaʻonaina o vaieli ma avea ma taulaʻiga o sauāga i le tele o aai o Europa.
Tali atu a le nu'u ma taumafaiga e taulimaina
Sa eseese ma e masani ona vevesi tali atu i le Oti Uliuli. E toatele tagata na sosola ese mai aai na aafia, e aunoa ma le iloaina o le siitia ese e mafai ona faasalalauina ai le faamai. O nisi vaega sa auai foi i faiga faalelotu matuia, e pei o le flagellants—o tagata na faatigaina i latou lava e fai ma ituaiga o salamo tele, ma le faamoemoe e taofi le faamai.
Peita’i, mai lenei fa’alavelave mata’utia, na amata ai ona alia’e mai nisi o fuafuaga “fa’aonaponei”. Ona fa’atupuina lea e taulaga o uafu e pei o Venice ni faiga fa’a-karantina. O le manatu o le karantina (mai le upu Italia quaranta, o lona uiga e 40) na fa’atatau i se vaitaimi e tusa ma le 40 aso o le vavae’eseina mo va’a po’o tagata malaga a’o le’i fa’atagaina i latou e ulufale. E ui lava ina sa leai se malamalamaga o lenei faiga fa’avae i siama, ae na fa’aalia ai se malamalamaga aoga e fa’apea, o le fa’atapula’aina o fesoota’iga e mafai ona fa’aitiitia ai le pipisi.
Sa amata foʻi e malo o aai ona faʻatino tulafono o le tumama, mataʻituina o maketi, ma faʻatapulaʻaina o femalagaaiga. E ui e le o taimi uma e aoga ai, ae o nei fuafuaga na avea ma taʻimua i faiga faʻavae o le soifua maloloina lautele i Europa.
A'afiaga fa'ale-tagata: le leiloa o se tupulaga i se taimi pu'upu'u
O le aafiaga sili ona manino o le Black Death o le matuā faaitiitia lea o le faitau aofaʻi. E eseese fua faatatau o le aofaʻi o tagata na aafia, ae e toatele tusitala o talafaasolopito e fuafua e tusa ma le 30–50% o le faitau aofaʻi o Europa na maliliu i totonu o ni nai tausaga. I nisi aai, e sili atu le maualuga o le fua faatatau o le oti. Na leiloloa pe tuulafoaiina nuu ona o le tele o le leiloa o le faitau aofaʻi.
O nei maliu tetele na mafua ai le le lava o tagata faigaluega, faʻalavelaveina ai fausaga o aiga, ma motusia ai le tele o sootaga tau tamaoaiga i le lotoifale. Na faʻateleina le taatele o tuugamau tetele ona ua sili atu le aofaʻi o tagata na maliliu nai lo le gafatia o fanuatanu masani.
Aafiaga tau tamaoaiga ma agafesootai: le pa'ū o le faatulagaga tuai
O le le lava o tagata faigaluega na suia ai le va fealoai i le va o tagata faigaluega ma ē e ona fanua. O tagata faigaluega faatoaga ma tagata faigaluega i le taulaga na maua se tulaga malosi i feutanaiga ao faasolo ina seasea tagata faigaluega. Sa masani ona siitia totogi, ma sa tulaʻi mai manaoga mo le faaleleia atili o tulaga faigaluega. I nisi o nofoaga, sa taumafai malo e faatapulaaina le siitia o totogi e ala i tulafono faatonutonu, ae o nei faiga faavae e masani ona mafua ai feeseeseaiga faaleagafesootai.
I le lumanaʻi umi, na faʻavavevaveina ai e le Oti Uliuli le paʻu o le pulega faʻafeudal i Europa i Sisifo. Na faʻaitiitia le faʻalagolago i tagata faigaluega i fanua, aʻo atiaʻe se tamaoaiga tau tupe ma se maketi o galuega malosi. E leʻi tupu faʻafuaseʻi nei suiga, ae o le faʻamaʻi na avea o se mea malosi na faʻavavevaveina ai le faagasologa o suiga tau tamaoaiga ma agafesootai.
Aafiaga fa'aleaganuu ma fa'alelotu: o le ata o le oti
I le itu faaleaganuu, na tuua ai e le Black Death se faailoga loloto i faatufugaga, tusitusiga, ma manatu o tagata i le olaga ma le oti. O le autu o le "memento mori" (manatua o le a e oti) na sili atu ona lauiloa, na atagia mai i atavali, solo, ma sauniga faalelotu. O le manatu o le "Danse Macabre," po o le "Siva o le Oti," o loʻo faʻaalia ai le oti o loʻo oʻo mai i tagata uma e tusa lava po o le a le tulaga, na atiina ae i Europa atoa.
Ua lūlūina fo‘i le fa‘atuatuaga i fa‘alapotopotoga fa‘alelotu. E to‘atele tagata e fesiligia pe aiseā ua lē taofia ai e tatalo ma sauniga le fa‘ama‘i. I le isi itu, o nisi tagata ua sili atu ona fa‘alelotu ma saili le fa‘aolataga fa‘aleagaga. O nei uiga e fa‘avasega ma e eseese e fa‘atatau i le itulagi ma aafiaga i le lotoifale.
O le Tofi o le Oti Uliuli mo Europa
E leʻi muta le Oti Uliuli i le na o le tasi le galu. Na toe foʻi mai le faʻamaʻi i galu na sosoo ai i le tele o seneturi, e ui lava e leʻi tutusa le mataʻutia ma le galu o le 1347–1351. Ae ui i lea, o lenei mea na tupu na faʻailogaina ai se suiga tele i le talafaasolopito o Europa.
O nisi o ana tofi taua e aofia ai:
1. Amataga vave o faiga faavae tau soifua maloloina lautele, e aofia ai le karantina ma le mataituina o le uafu.
2. Suiga i le fausaga o le tamaoaiga ma agafesootai, faatasi ai ma le faateleina o le tulaga tau fefaatauaiga a tagata faigaluega ma le faavaivaia o mamanu faafeudal i le tele o itulagi.
3. Suiga i aganuʻu ma mafaufauga, faʻailogaina i le popole faʻatasi, mafaufauga i le oti, ma faʻaaliga faʻa-tusiata pogisa.
4. Lesona e uiga i le vaivai o le lalolagi, a o salalau atu faʻamaʻi pipisi i fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga faavaomalo—o se mamanu e talafeagai ma ona po nei.
I'uga
O le Oti Uliuli i Europa o se faalavelave faaletagata lea na soloiesea ai le faitau miliona o tagata ma luluina ai faavae o le sosaiete anamua. Peitai, mai lenei faatafunaga na tulaʻi mai ai ni suiga tetele na faatulaga ai le ala o le talafaasolopito na sosoo ai: na amataina ai faiga faavae o le soifua maloloina lautele, suia fausaga tau tamaoaiga, ma suia ai aganuu a Europa. Na avea le Oti Uliuli ma faamanatu e faapea o mala e le gata o mea tau faafomai, ae faapea foi mea tau agafesootai, faaupufai, ma aganuu e mafai ona suia loloto ai le lalolagi.
Afai e te manaʻo ai, e mafai foʻi ona ou faia se lomiga e sili atu ona aʻoaʻoina o lenei tusiga (faʻatasi ai ma upusii mai punaoa) pe o se lomiga faigofie mo galuega faatino a le aʻoga.