Aganuu Anamua a Aikupito ma Piramiti
O Aikupito Anamua o se tasi o malo sili ona mataʻina i le talafaasolopito o tagata. O loʻo i tafatafa o le Vaitafe o le Naila, na atiina ae ai e tagata Aikupito anamua tū ma aga masani, faiga o pulega, talitonuga, ma e oʻo lava i galuega taulima o fale o loʻo lagonaina pea lona faatosinaga mo le faitau afe o tausaga a sau. O nisi o talatuu sili ona lauiloa o lenei malo o piramiti—o fale mataʻina e le gata o se mea ofoofogia o le inisinia ae o loʻo tumu foʻi i le taua faʻalelotu, faʻapolokiki, ma faʻaleaganuʻu. Ina ia malamalama atoatoa i piramiti, e manaʻomia ona tatou vaʻai i ai o se vaega o le aganuʻu anamua a Aikupito i lona atoaga: o latou vaʻaiga i le olaga, oti, ma le faʻatulagaga o le vateatea.
O le Vaitafe o le Naila o le ola lea o le sosaiete
Sa olaola Aikupito anamua i le Vaitafe o le Naila. O lologa faaletausaga a le Naila na aumaia ai le palapala lafulemu lea na mafai ai ona olaola faatoaga i le toafa. O lenei faatoaga na mafua ai ona tele meaai, ma mafai ai e le sosaiete ona fausia se fausaga lautele: faifaatoaga, tufuga, tusiupu, faitaulaga, ofisa, fitafita, ma tupu. E le gata o le Naila o se punavai vai, ae o se "auala" tau tamaoaiga, o se auala felauaiga, ma o se faailoga o le olaga. O kalena faatoaga, sauniga faalelotu, ma fefaatauaiga na faalagolago i le saoasaoa o le vaitafe.
O le iai o le Naila na fesoasoani e faʻatulaga ai le vaaiga a Aikupito i le lalolagi i le faʻatulagaga (maʻat), o se manatu faʻalelalolagi o le paleni, le upumoni, ma le fealofani. Na avea le Maʻat ma se tulaga faʻale-agafesootai ma faʻapolokiki. O le tupu—le Farao—sa nafa ma le tausia o le maʻat e taofia ai le lalolagi mai le paʻū ifo i le vevesi.
Fa'atulagaga fa'aagafesootai ma le matafaioi a le Farao
I le aganuʻu anamua a Aikupito, sa vaʻaia le farao o se soʻotaga i le va o le lalolagi o tagata ma le malo o atua. O lona pule faʻapolokiki e le gata i le pulega ae sa paia foʻi. Sa nafa o ia ma sauniga faʻalelotu, le puipuiga o le setete, ma le faʻaauauina o le lafulemu o le laueleele. O lenei talitonuga na mafua ai ona lagolagoina ma le naunautai galuega tetele e pei o le fausiaina o malumalu ma piramiti, auā sa vaʻaia o ni mea e fesoʻotaʻi tonu ma le mautu o le vateatea.
I lalo o le pulega a Farao, sa i ai se pulega malosi. Sa i ai se sao taua a le au tusiupu, aua o le mafai ona faitau ma tusitusi i hieroglyphs ma hieratic o se tomai faapitoa. O faamaumauga o lafoga, tufatufaina atu o meaai, galuega faufale, ma e oo lava i sauniga faalelotu sa manaomia ai pepa aloaia. O lenei aganuu tusitusia na mafai ai foi e Aikupito ona faatuina se pulega tele lea na lagolagoina le fausiaina o pyramids.
Lotu, oti, ma le olaga a sau
Sa lauiloa Aikupito anamua i lona talitonuga i le olaga a sau. Mo i latou, o le oti e le o le iuga, ae o se suiga. Peitai, o lenei suiga sa manaomia ai sauniuniga. Sa manaomia ona faasaoina le tino e ala i le mumification, ma sa tatau ona saunia le tuugamau mo le malaga i le olaga a sau: meaai, meatotino patino, faatagata, ma tusitusiga paia e pei o le "Pyramid Texts" po o le "Book of the Dead" mulimuli ane.
Sa faigata foʻi le manatu o le agaga i Aikupito Anamua. Sa i ai le ka (malosi o le ola), le ba (le itu ola o le tagata), ma le akh (le mea "manuia" ua pasia le suega). O tuugamau ma sauniga o falelauasiga sa fuafuaina e faamautinoa ai le ola ma le toe tuufaatasia o nei vaega eseese. O iinei na taua ai piramiti: e le na o ni fausaga, ae o masini faaleagaga na fesoasoani i le tupu e ausia ai le ola pea.
Mai le mastaba i le piramiti
A o le’i iai ni piramiti ma’ai masani, o ali’i ma tupu anamua sa tanumia i ni fale maulalo ma faatafafā e ta’ua o mastabas. Na alualu i luma Mastabas mai ni fale faigofie i ni fale e sili atu ona lavelave. Na tupu se la’asaga tele i luma i le taimi o le nofoaiga a le Tupu o Djoser (Tolu o le Malo) faatasi ai ma le fausiaina o le Piramiti La’asaga i Saqqara, lea na mamanuina e Imhotep—o se tagata na mulimuli ane fa’aaloalogia o se tagata poto.
O le Piramiti o Djoser o se tuufaatasiga o ni mastabas se tele ua faaputu le tasi i luga o le isi, ma fausia ai se faasitepu i le lagi. I se tulaga faafaatusa, o lenei fausaga faasitepu e mafai ona faauigaina o le alu aʻe o Farao i le malo o atua.
O Piramiti o Kiza: o le tumutumuga o le mamalu
O le tumutumuga o le fausiaina o piramiti na tupu i le taimi o le Fa o Tupu, aemaise lava i le nofoaga o Giza, faatasi ai ma ona piramiti tetele e tolu: Khufu (Cheops), Khafre, ma Menkaure. O le Piramiti a Khufu o le piramiti aupito tele ma o loo tumau pea o se tasi o Mea Ofoofogia e Fitu o le Lalolagi Anamua. O le sa'o o lona fausiaina e ofoofogia: o lona fa'asinomaga sa'o i itu autu, le fetaui lelei o poloka maa, ma le tele o le galuega.
E le'i tu to'atasi nei piramiti. O fale piramiti e masani ona aofia ai malumalu i le vanu, auala tetele, malumalu o falelauasiga, piramiti laiti mo masiofo, ma tuugamau e si'omia ai le ituaiga mastaba mo ali'i ofisa. O lenei mea e fa'ailoa mai ai o piramiti sa taua tele i laufanua fa'alelotu, fa'apolokiki, ma agafesootai.
Metotia faufale ma le faʻatulagaina o galuega
E tele tala tuu e faatatau i le fausiaina o piramiti i pologa, ae o faamaoniga o mea anamua i aso nei e fautua mai ai o le aufaigaluega e foliga mai o tagata faigaluega tomai ma faifaatoaga na galulue i vaitau na lolovaia ai fanua. Sa latou maua meaai, fale, ma tausiga faafomai. E le faapea ai o le galuega sa faigofie—o le fausiaina o piramiti e manaomia pea le tele o galuega—ae o le ata o le "pologaina o le toatele" e le ogatusa atoatoa ma sailiiliga faasaienisi.
O auala e feaveaʻi ai maʻa e manatu na aofia ai ni sled i luga o le oneone susu e faʻaseʻe ai, ni ki, ma ni faiga faʻasolo o mamanu eseese. O poloka maʻa lime mo le tino o le piramiti na sau mai fale eli i le lotoifale, aʻo le granite mo potu faapitoa na aumai mai Aswan, e selau kilomita le mamao. O le mea moni na pulea nei mea faʻatino e faʻaalia ai le gafatia o le setete anamua o Aikupito mo le fuafuaina, tufatufaina atu o punaoa, ma le faʻamaopoopoina o galuega.
O le uiga faafaatusa o le piramiti
I le aganuu, e iai fa'atusa fa'aputuga o piramiti. O lo latou foliga fa'akonu e masani ona fa'afeso'ota'i ma le benben, o se ma'a paia e feso'ota'i ma tala fa'asolopito o le foafoaga. O le fogāeleele o le piramiti sa mua'i ufiufiina i le ma'a papa'e lamolemole lea e atagia mai ai le susulu o le la, ma foliga mai ai e pupula mai se mea mamao—e pei o se "fa'asitepu o le malamalama" e tau atu i le lagi. Sa i ai se sao taua o le la i le talitonuga fa'a-Aikupito, aemaise lava i le tapua'iga i le atua o Ra, o lea la e talafeagai ai le fesoota'iga i le va o piramiti ma le tapua'iga i le la.
E le gata i lea, o piramiti o ni faʻamatalaga faʻapolokiki foʻi. I le fausiaina o faʻamanatuga tetele, na faʻaalia ai e Farao lo latou pulea o punaoa ma galuega, aʻo faʻamaonia ai foʻi lo latou faʻamaoni paia. O piramiti o ni faʻasalalauga maʻa: o ni feʻau e folafola atu ai o le a faʻaauau pea le pule a le tupu i le lalolagi i le olaga a sau.
Ata, tusitusiga, ma le olaga i aso faisoo e siomia ai le galuega faatino o le piramiti
O le galuega fa'atino o le piramiti na fa'aleleia atili ai le atina'eina o faatufugaga ma galuega taulima. Na faia e tufuga ni fa'atagata, ni ata fa'alava, ni teuga, ma ni mea fa'alelotu. E masani ona teuteuina puipui o tuugamau i ni vaaiga o le olaga i aso faisoo: fa'ato'aga, tulimanu, fefa'ataua'iga, sauniga, ma tausamiga. O nei vaaiga e le gata ina teuteu ae na talitonuina fo'i e "tu'uina atu" fa'ataulāitu nei gaioiga i le e ona le tuugamau i le olaga a sau.
O tusitusiga fa'a-Hieroglyphs ma tusitusiga fa'alelotu sa avea fo'i ma vaega taua o lenei aganu'u. I nisi o piramiti o se vaitaimi patino, sa vaneina ai tusitusiga paia i puipui o potu tanu e fesoasoani ai i le malaga a le agaga o le tupu. O lenei agaifanua o tusitusiga na mulimuli ane fa'atupula'ia ma salalau atu i tu'ugamau e lē o ni tu'ugamau tupu, ma fa'ailoa mai ai suiga fa'aagafesootai ma fa'alelotu.
Aiseā na faʻaitiitia ai le fausiaina o piramiti?
I le vaitaimi ina ua mavae le Malo Tuai, na faʻaitiitia ai le fausiaina o piramiti tetele. O le mafuaʻaga lea o le tele o mea: suiga faʻapolokiki, tulaga tau tamaoaiga, ma le atinaʻeina o isi faiga tanuga. I le Malo Fou, mo se faʻataʻitaʻiga, na sili atu i le au farao le tanumia i le Vanu o Tupu, faʻatasi ai ma tuugamau na natia i papa, atonu e faʻaitiitia ai le faoa. Peitaʻi, e ui i le suiga o foliga o tuugamau, o manatu o le ola pea, o sauniga o falelauasiga, ma le mafutaga a le tupu ma atua na tumau pea i le totonugalemu o le aganuʻu.
O le talatuu o Aikupito Anamua i le lalolagi
E sili atu piramiti nai lo na o nofoaga tafafao maimoa; o ni pepa faaleaganuu e faia i maa. Mai piramiti, tatou te aoao ai e uiga i le auala na faatulaga ai e Aikupito Anamua lona setete, atiina ae tekinolosi, atiina ae faatufugaga, ma malamalama i le olaga a sau. O aganuu anamua a Aikupito e faaalia ai le auala na faatulaga ai e talitonuga le fausaga o fale, le auala na tuufaatasia ai faiga faapolotiki ma lotu, ma le auala na mafai ai e se sosaiete ona fatuina ni galuega na sili atu nai lo lona taimi.
I le iuga, o piramiti e faamanatu mai ai ia i tatou e faapea, o malo tetele e le gata ina fuaina i lo latou malosi faamiliteli po o le lautele o le teritori, ae faapea foi i lo latou gafatia e fausia ai se uiga tutusa. O Aikupito anamua, faatasi ai ma ona piramiti o se faailoga autu, na tuua ai se savali o le finafinau, faatulagaga, ma le sailiga mo le faavavau—o se talatuu o loo faaauau pea ona tosina mai ai le fia iloa o tagata e oo mai i le aso.