O le taua o le Folafolaga Tutoatasi a Amerika

O le Taua o le Folafolaga Tutoatasi a Amerika

O le Folafolaga o le Tutoatasi a le Iunaite Setete, lea na fofogaina i le aso 4 o Iulai, 1776, o se tasi lea o pepa faapolokiki sili ona tāua i le talafaasolopito o ona po nei. E sili atu nai lo na o se faasilasilaga o le vavae ese o kolone e 13 mai Peretania, ae o se faamatalaga o mataupu faavae e faatatau i aia tatau faavae a tagata, punaoa o le pule a le malo, ma tapulaa o le pule a le setete. O le tāua o le Folafolaga o le Tutoatasi a Amerika e mafai ona vaaia i lona aafiaga i le fanau mai o se malo fou, le atinaeina o manatu faatemokalasi, ma lona faatosinaga i tua atu o Amerika, e musuia ai le saolotoga ma gaioiga mo aia tatau a tagata i le lalolagi atoa.

Tala'aga fa'asolopito ma le anotusi

I le ogatotonu o le seneturi lona 18, ua faʻateleina le faigata o le va i le va o kolone Peretania i Amerika i Matu ma le malo o Peretania. I le maeʻa ai o le Taua e Fitu Tausaga, ua tele aitalafu a Peretania ma ua amata ona siʻitia lafoga ma faʻatinoina ni fuafuaga eseese tau tamaoaiga e totogi ai tau o taua. O fuafuaga e pei o le Stamp Act (1765), le Townshend Acts (1767), ma le Tea Act (1773) na mafua ai le ita, aua na lagona e tagata kolone o loʻo totogiina lafoga e aunoa ma se sui faʻapolokiki i le Palemene a Peretania—o se faitioga na lauiloa o le faʻaupuga "leai se lafoga e aunoa ma se sui."

Na faateteleina feeseeseaiga ma avea ai ma feeseeseaiga tatala i le 1775, ina ua pa le Taua o Lexington ma Concord, ma faailogaina ai le amataga o le Fouvalega a Amerika. I le taimi lea, o nisi o taitai kolone muamua sa faamoemoe pea mo se toe faaleleiga. Peitai, o le talitonuga e faapea o le vavae ese e le maalofia na faamalosia atili. O le Folafolaga o le Tutoatasi na fanau mai o se tali faaupufai: e le gata ina mananao kolone i le tutoatasi ae na faamalamalama atu foi i le lalolagi mafuaaga tau amio ma filosofia i tua atu o la latou faaiuga.

Faavae fa'a-manatu: aia tatau fa'alenatura ma le pule silisili ese a le lautele

O se tasi o mafuaʻaga autū e tāua ai le Tautinoga o le Tutoʻatasi, ona o le faʻatulagaina lea o mataupu faavae lautele ma faʻapolokiki. I lona palakalafa amata lauiloa, o loʻo taʻua i le pepa e faʻapea "ua foafoaina tutusa tagata uma" ma ua faʻaeaina i "ni aia tatau e le mafai ona aveeseina," e aofia ai le "ola, saolotoga, ma le sailia o le fiafia." O lenei manatu sa matuā aʻafia e mafaufauga o le Malamalama, aemaise lava John Locke, o lē na faʻamamafaina aia tatau faʻalenatura ma le konekarate faʻaagafesootai: o loʻo iai le malo e puipuia aia tatau a ona tagatanuu, ma afai e le manuia, e iai le aia tatau a tagata e toe teuteu pe sui ai.

FAITAU FOI  O le sao o Galileo Galilei i le fouvalega faasaienisi

O le mea lea, e le gata ina motusia e le Folafolaga sootaga ma Peretania ae faʻamatalaina ai foʻi le malo faʻatulafonoina: e maua e le malo lona pule mai le maliega a tagata. O lenei manatu sa fou mo lona taimi, ma luʻitauina ai le faʻatulafonoina o le pulega faʻale-tupu ma le manatu o le "aia tatau paia a tupu." I le tuʻuina o tagata o le puna o le pule silisili ese, na avea ai le Folafolaga ma se tasi o tusitusiga faʻavae na fesoasoani e faʻatulaga le agaifanua faʻatemokalasi faʻaonaponei.

Aia tatau fa'apolokiki mo le tuto'atasi

I le Fouvalega a Amerika, o le taua faasaga ia Peretania e le gata ina manaʻomia ai auupega ma fuafuaga, ae faapea foi le aloaia—i mata o tagata lava ia ma isi atunuu. O le Folafolaga o le Tutoatasi na avea o se pepa tuufaatasi mo sini faaupufai a kolone, ma tuuina atu ai se tala aloaia pe aisea e manaomia ai le tutoatasi. O le pepa na faamatala auiliili ai se lisi o faitioga faasaga ia Tupu George III, ma faamatala ai se mamanu o le "faaaogaina sese o le pule" lea na manatu e faamaonia ai le teteʻa ese.

O lenei lisi o faitioga e taua tele auā o loʻo faʻaalia ai o le tutoʻatasi e leʻi o se gaioiga faʻafuaseʻi, ae o se faʻaiʻuga na mafaufauina e tali atu ai i faiga le tonu faʻasolosolo. I le faʻaaogaina o gagana faʻaletulafono ma amio mama, na faʻamaonia ai e le Tautinoga o loʻo galulue kolone mo ni mafuaʻaga talafeagai. O lenei mea na faʻamalosia ai le lagolago i totonu, aemaise lava i vaega sa masalosalo muamua, aʻo tuʻuina atu ai foʻi se faʻavae mo finauga e mafai e le lautele ona malamalama i ai.

Faiga fa'ava-o-malo ma le lagolago mai fafo

Sa i ai fo‘i se sao taua a le Folafolaga i faiga fa‘ava-o-malo. Ina ia manumalo i le taua, sa mana‘omia e kolone le fesoasoani mai isi malo tetele o Europa, e pei o Falani ma Sepania, o ē sa i ai ni tauvaga fa‘asolopito ma Peretania. Peita‘i, o nei atunu‘u o le a lē lagolagoina vave le fouvalega e aunoa ma le manino o lo‘o fa‘avaeina moni e kolone se fa‘alapotopotoga fa‘apolokiki fou.

FAITAU FOI  O talitonuga o le mea na tupu i le Titanic

I le faalauiloaina o i latou lava o ni “malo tutoatasi ma pule aoao,” na tautino atu ai e taitai o le kolone lo latou aia tatau e fausia ni feagaiga, fefaatauaiga, ma auai i fegalegaleaiga faavaomalo. O le Folafolaga na auina atu ai se faailoilo malosi i le lalolagi e faapea o Amerika e le na o se fouvalega faalotoifale, ae o se galuega faatino o le fausiaina o se atunuu. O le lagolago a Farani na sosoo ai—ae maise lava ina ua mavae le 1778—o se mea taua tele lea i le manumalo o Amerika. I lenei tulaga, o le Folafolaga o se laasaga taua i le sauniaina o le ala mo le aloaia faavaomalo.

Aafiaga i le faavae o Amerika ma le aganuu faaupufai

E ui o le Tautinoga o le Tutoatasi e le o se faavae ma e le o faamaoti mai ai le fausaga o le malo, ae na fesoasoani e faatuina ai tulaga faatauaina autu na mulimuli ane faatosinaina ai le faatuina o le Faavae o le Iunaite Setete (1787) ma le Pili o Aia Tatau (1791). O manatu o aia tatau, saolotoga, ma le malo e faavae i luga o le maliega a le toatele na avea ma vaega o le "gagana faaupufai" a Amerika ma o loo faaauau pea ona ola i finauga faitele.

I le talafaasolopito atoa o Amerika na sosoo ai, o le Folafolaga sa masani ona faaaogaina o se faasinomaga tau amio mo manaoga mo aia tatau lautele ma le tutusa. Mai tagata e tetee i le faapologaina o le seneturi lona 19 i tagata e tetee i aia tatau a tagata lautele i le seneturi lona 20, ma e oo lava i le gaioiga tau aia tatau a tagata lautele i aso nei, o le fuaitau "ua foafoaina tutusa tagata uma" sa masani ona ta'ua o se tapasa tau amio. O lenei mea e faaalia ai e le'i muta le taua o le Folafolaga i le 1776 ae o loo faaauau pea ona avea o se tulaga faatonuina lelei e lu'itauina ai faiga faaagafesootai ma faaupufai ina ia sili atu le tonu.

Feteena'iga ma faitioga: tutusa le tutusa

E ui o le Folafolaga sa i ai mataupu faavae lautele, ae o le mea moni o le taimi sa matua ese lava mai le tutusa. Sa faaauau pea le faapologaina, sa faafitia aia tatau faapolokiki a tamaitai, ma sa oo i tagata Amerika Moni le faoa faamalosi o fanua ma le sauā. O lenei feteenai ua laga ai faitioga: e faapefea ona tuuina atu se pepa o loo folafola atu ai le tutusa e se sosaiete o loo faatumauina pea faiga o sauaga?

Ae o iinei o loo taoto ai se isi itu taua: o le Folafolaga na faavaeina ai se tulaga faatonuina tau amio e mafai ona faaaogaina e faitioina ma faasa’o ai le amioletonu. O le tele o gaioiga toe fuata’i i le talafaasolopito o Amerika na faaaogaina mataupu faavae o le Folafolaga e talosagaina ai suiga. I se isi faaupuga, e ui lava i lona faatinoga e le atoatoa, ae na saunia e le pepa le gagana ma le faamaoniga tau amio e tuleia ai le alualu i luma.

FAITAU FOI  O le Taua mo le Tutoatasi o Amerika ma ona fuainumera

Musumusuga mo le lalolagi: o le tulagavae i le lalolagi atoa o le Folafolaga

O le faatosinaga a le Folafolaga Tutoatasi a Amerika na sopoia ai tuaoi faaleatunuu. Na musuia ai le Fouvalega Farani (1789) ma le tele o gaioiga faasaoloto i Europa ma Amerika Latina. O mataupu faavae o le pule silisili ese a tagata lautele ma aia tatau faalenatura na avea ma vaega o se tafega lautele o mafaufauga faaupufai i le lalolagi atoa. I le seneturi lona 19 ma le 20, o le tele o folafolaga o le tutoatasi ma pepa faavae i atunuu eseese na toe faaalia ai manatu faapena: e tatau i le malo ona auauna atu i tagata, ma e tatau i tagata ona i ai se leo i lo latou lava taunuuga.

I le tulaga faʻaonaponei, sa fesoasoani le Folafolaga i le atinaʻeina o le manatu o aia tatau a tagata. E ui lava ina leʻi faʻaaogaina le faaupuga "aia tatau a tagata" i le 1776, o lona agaga—o aia tatau a tagata soifua—sa fesoasoani e fausia ai le faavae tau amio mo pepa faavaomalo e pei o le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata (1948). O le mea lea, na avea ai le Folafolaga ma amataga taua i le malaga umi agai i le faaaloalo lautele mo le mamalu o tagata.

I'uga

O le tāua o le Tautinoga Tutoatasi a Amerika o loʻo taoto i lona matafaioi o se pepa aloaia na suia ai le ala o le talafaasolopito. Na faʻamaonia ai le fanau mai o se malo fou, faʻatulagaina mataupu faavae o aia tatau faʻalenatura ma le pule silisili ese a tagata lautele, ma saunia ai le ala mo le lagolago faavaomalo i le tauiviga mo le tutoatasi. E le gata i lea, o le Tautinoga na faʻatulagaina ai le aganuʻu faʻapolokiki a Amerika ma saunia ai se tulaga faʻatonuina tau amio e faʻaauau pea ona faʻaaogaina i le taua mo le tutusa ma le faʻamasinotonu. E ui ina fanau mai i se tulaga e tumu i feteenaʻiga, o le mana o le Tautinoga e mafua mai i ona manatu lautele, lea e sili atu i le taimi ma musuia ai le lalolagi. E ala i lenei pepa aloaia, o le tutoatasi e malamalama i ai e le gata o le saolotoga mai le pulega faʻakolone ae faʻapea foi o se tautinoga i aia tatau, saolotoga, ma le malo e tali atu i tagata.

Taofi faamatalaga