O le Sao o le Tupu o Ashoka i Initia

O le Sao o le Tupu o Ashoka i Initia

O le Tupu o Ashoka (na pule pe tusa o le 268–232 T.L.M.) o se tasi o tagata sili ona tāua i le talafaasolopito o Initia. Sa auai o ia i le Mauryan Dynasty, o se malo tele lea, i lona vaitaimi, na tuufaatasia ai teritori tetele i le konetineta o Initia. E masani ona manatua le suafa o Ashoka e le gata i lona tomai faamiliteli, ae maise lava ona o lona suiga tau amio ma faiga faavae faaupufai ina ua maeʻa le Taua a Kalinga, lea na suia ai le itu o lana taitaiga mai le faatoilaloina i se malo e sili atu ona faamuamua tagata. O ana sao i Initia sa aofia ai vaega faaupufai, agafesootai, faalelotu, aganuu, ma pulega, o lona aafiaga sa lagonaina mo seneturi na sosoo ai.

1. Tuufaatasiga Faapolokiki ma le Mausali

O se tasi o sao muamua a Ashoka o le faʻamalosia lea o faavae o le Malo o Mauryan, lea na fausia e lona tamamatua, o Chandragupta Maurya, ma lona tama, o Bindusara. I le pulega a Ashoka, na aofia ai e le malo le tele o Initia, e aofia ai Afghanistan i aso nei ma vaega o Asia Tutotonu. O lenei tuufaatasiga sa taua tele aua na fausia ai se tulaga mautu faapolokiki e seasea tupu i Initia anamua, lea na vaeluaina muamua e malo laiti.

O lenei tulaga mautu e aʻafia ai le saogalemu o fefaʻatauaʻiga, le faʻatulagaga faʻapulega, ma le faʻaitiitia o feteʻenaʻiga i le va o itulagi. Faatasi ai ma se malo malosi tutotonu, e mafai e le setete ona faʻatinoina faiga faʻavae a le malo i se tulaga lautele—o se mea e faigata pe a faʻaauau pea ona vaeluaina itulagi.

2. O le Taua a Kalinga ma Suiga i le Taitaiga

O se taimi tāua tele i le olaga o Ashoka o le Taua a Kalinga (pe tusa o le 261 T.L.M.). O Kalinga (toetoe lava o le teritori o Odisha i aso nei) o se itulagi taua tele i le itu tau togafiti ma le tamaoaiga, aemaise lava ona o lona avanoa i fefaatauaiga i le sami. Peita’i, na matuā afaina ai tagata ona o le taua. E tusa ai ma tusitusiga a Ashoka lava ia, na mafua ai le oti, mafatiaga, ma le tele o tagata na tuliesea ona o le taua.

O le mea e tāua tele ai lenei mea na tupu, e lē gata i le manumalo faamiliteli, ae o le faanoanoa loloto o Ashoka ina ua molimauina ona aafiaga agaalofa. O iinei na ia suia ai le tulaga o lana malo. Na ia suia mai le faatoilaloina i le sauā i le manatu o le "faatoilaloina e ala i le dhamma"—o le faatoilaloina e ala i le amio lelei, amioga mama, ma le soifua manuia lautele. O lenei suiga ua avea ai Ashoka ma se faataitaiga tulaga ese i le talafaasolopito: o se pule sili na ia faailoa faalauaitele le faanoanoa ma avea ai ma faavae o le faiga faavae a le setete.

3. O le Manatu o le Dhamma: Amioga Mama o se Faiga Faavae Lautele

O le sao sili ona lauiloa a Ashoka o le faʻasalalauina lea o mataupu faavae o le dhamma. I le tulaga o Ashoka, e le na o se aʻoaʻoga faʻalelotu faapitoa le dhamma, ae o se seti o tulaga faatauaina tau amio lautele: onosaʻi, faaaloalo i matua ma faiaoga, agaalofa mo tagata uma, faamaoni, le sauā, ma se olaga faigofie.

Na faia e Ashoka le dhamma ma faavae o le malo. O se mea fou taua tele lenei: e le gata ina taula’i le setete i lafoga, tulafono, ma le militeri, ae faapea foi i le faatuina o se sosaiete ua faaleleia. Na ia faamalosiauina le fealofani faaleagafesootai, taofia nisi o faiga sauā, ma faalauiloa le onosai i tapuaiga eseese. I ana tusitusiga, na faamamafa soo ai e Ashoka le taua o le aloese mai le faatiga i talitonuga o isi.

4. Faiga Fa'avae mo le Soifua Manuia ma le Pulega e Fa'atatau i Tagata

Ua lauiloa Ashoka i le atiina ae o faiga faavae a le malo e sili atu ona gauai atu i manaoga o tagata. Na ia faatonuina le fausiaina o nofoaga faitele e pei o auala, vaieli, fale malolo, ma le totoina o laau i autafa o auala e saunia ai le paolo mo tagata femalagaaʻi. Na ia faamalosiauina foi le tausiga o le soifua maloloina, e aofia ai le faatuina o falemai mo tagata ma manu ma le sauniaina o laau faafomai.

I le vaega o pulega, na faavaeina ai e Ashoka se faiga fa'apulega e sili atu ona fa'atulagaina. Na ia tofia ni ofisa fa'apitoa e ta'ua o dhamma-mahamattas, e tu'uina atu i ai le tiute e va'ava'aia le fa'atinoina o tulaga fa'atauaina o dhamma, pulea o le soifua manuia lautele, ma fa'alauiloa le fealofani fa'aagafesootai. O lenei mea e fa'aalia ai o mataupu fa'avae tau amio e le na'o ni fa'aupuga ae na fa'aliliuina i faiga fa'alemalo.

5. Tusitusiga a Ashoka: Talatuu o Epigrafia ma Fesootaiga Faaupufai

O le isi sao tele o le talatuu o tusitusiga a Ashoka o loʻo salalau solo i Initia. O nei tusitusiga na tusia i luga o papa tetele, poutū, ma puipui o ana, e faʻaaogaina ai se gagana ma se tusitusiga e mafai e tagata o le nuʻu ona malamalama i ai. O se tasi lea o mafuaʻaga e taua tele ai tusitusiga a Ashoka i le talafaasolopito: e tautala saʻo atu i tagata ma tupulaga o le lumanaʻi.

I le tusitusiga, o loʻo faʻamatalaina ai e Ashoka ana faiga faʻavae, faʻailoa atu ai savali tau amio, ma faʻamamafa ai mataupu faavae o le onosaʻi ma le tiutetauave a le malo i tagata. Mai le vaaiga o le talafaasolopito o fesootaʻiga faʻapolokiki, o se laʻasaga lea i luma: e leʻi faʻalagolago naʻo taʻitaʻi i tagata maualuluga ae sa taumafai e fesootaʻi lautele ma tagata.

6. Lagolago mo le lotu Puta ma lona salalau atu

E masani ona fesootaʻi Ashoka ma le lotu Puta auā o ia o le tagata e lagolagoina ma lagolagoina. Ina ua mavae le mea na tupu i Kalinga, na atili ai ona tosina atu o ia i aʻoaʻoga a le lotu Puta. Peitaʻi, e taua le maitauina o le lagolago a Ashoka i le lotu Puta e leʻi faʻapea ai o le taofia lea o isi lotu. Nai lo lena, na ia faʻamamafaina le onosaʻi ma le faaaloalo i le va o tū ma agaifanua.

E ui i lea, sa tāua tele lana lagolago i le lotu Puta: sa ia lagolagoina le fausiaina o stupa, monaseri, ma nofoaga autū o aʻoaʻoga. O le tū ma aga faa-Puta o loʻo taʻua ai foʻi sa i ai le sao o Ashoka i le faʻatulagaina o fono (fonotaga tetele) e faʻatatau i le faʻamalosia o aʻoaʻoga faa-Puta ma le faʻaitiitia o fevaevaeaʻiga i totonu.

O le mea e sili ona tāua, na auina atu e Ashoka ni misiona i tua atu o Initia, e aofia ai Sri Lanka ma isi vaega o Asia, ma mafai ai e le lotu Puta ona atiina ae se tapuaiga tele faavaomalo. I lenei auala, na faalauteleina ai le faatosinaga faaleaganuu a Initia, ma maua ai e Initia se tulaga taua i le talafaasolopito faalemafaufau ma faaleagaga o Asia.

7. Faailoga Faaleatunuu o Initia Faaonaponei

O le talatuu o Ashoka e sili atu nai lo aso anamua. I Initia i aso nei, o faailoga e fesoʻotaʻi ma ia ua toe faʻaolaolaina o ni faʻatusa o tulaga faatauaina faaleatunuu. O le Pou o Ashoka faatasi ai ma le "Laumua o le Leona o Ashoka" i Sarnath na taliaina o se Faʻailoga Faaleatunuu o Initia. E le gata i lea, o le Ashoka Chakra—o se uili e 24-laupapa—o loʻo faʻaalia i luga o le fuʻa faaleatunuu o Initia, o loʻo faʻatusalia ai le gaioiga, alualu i luma, ma mataupu faavae tau amio i le soifuaga faaleatunuu.

O lenei mea ua faaalia ai e le gata o Ashoka o se tupu ua mavae, ae o se puna o musumusuga mo amioga faapolokiki. O ia o se faailoga e mafai ona faaaogaina le pule ma se faamoemoega tau amio ma le popolega lautele.

I'uga

Sa tele ma tele ona vaega o sao o le Tupu o Ashoka i Initia. Na ia faamalosia le autasi faaupufai, suia le faatulagaga o le pule ina ua mavae le faalavelave i Kalinga, faalauiloa le manatu o le dhamma o se taiala i amioga lautele, atiaeina faiga faavae mo le soifua manuia lautele, ma tuua ai ni tusitusiga o loo avea ma se talatuu taua i le talafaasolopito. O le lagolago a Ashoka i le lotu Puta na fesoasoani e faalauteleina ai le faatosinaga faaleaganuu a Initia i tua atu o tuaoi o le lalolagi, ma o lona talatuu e oo lava i faailoga faaonaponei a Initia.

Na faʻaalia e Ashoka e le gata ina faʻamasinoina se pule i le telē o le teritori ua faoa, ae faʻapea foʻi i lona tomai e aumaia le faʻamasinoga tonu, le manuia, ma tulaga taua o tagata. O le mafuaʻaga lea, ua manatuaina ai o ia i aso nei o se tasi o taʻitaʻi e sili ona vaʻai mamao i le talafaʻasolopito o Initia.

Taofi faamatalaga