Tutoatasi o Initia mai Peretania
O le tutoatasi o Initia mai le pulega a Peretania o se tasi lea o mea na tutupu sili ona taua i le talafaasolopito o le seneturi lona 20. O se faagasologa umi ma tumu i feeseeseaiga e aofia ai le faitau miliona o tagata mai ituaiga eseese, tapuaiga, ma talaaga faaleagafesootai. E lei ausia e Initia le tutoatasi e ala i se mea e tasi, ae e ala i se faasologa o gaioiga faaupufai, faaaliga faalauaitele, feutagaiga, ma suiga o tulaga faalelalolagi na iu ai ina faamalosia Peretania e faamuta le pulega faakolone i le konetineta Initia. I le aso 15 o Aokuso, 1947, na aloaia ai le tutoatasi o Initia, ae o lenei tutoatasi na aumaia ai foi ma le vaeluaina o Pakisitana, ma tuua ai ni manu'a tumau faaleagafesootai ma faaupufai.
Talaaga o le Pulega Peretania i Initia
Na amata le pulega a Peretania i Initia i gaoioiga tau fefaʻatauaʻiga a le East India Company (EIC) i le seneturi lona 17. Na muamua sailia e le kamupani ni tupe maua tau tamaoaiga e ala i fefaʻatauaʻiga o mea manogi, ie, ma isi oloa. Peitaʻi, a o vaivai malo i le lotoifale ma tuputupu aʻe le malosi faamiliteli a le EIC, na amata ai ona faalavelave le kamupani i faiga faapolotiki ma oo lava ina faoa faamalosi le puleaina o teritori autu. O le manumalo o le EIC i le Taua o Plassey i le 1757 e masani ona manatu i ai o se suiga tele lea na faamalosia ai le pule a Peretania i Bengal ma saunia ai le ala mo le pulea lautele.
I le ogatotonu o le seneturi lona 19, ua matuā malosi le malosiaga o le East India Company, ae na mafua ai foʻi le lē fiafia o tagata lautele. O faiga faʻavae mamafa o lafoga, faʻamalosia o suiga faʻaagafesootai, ma gaioiga na manatu e faʻaleagaina ai tū ma agaifanua a le lotoifale na faʻaosofia ai le ita. Na iʻu i le Fouvalega a Initia i le 1857—e masani ona taʻua o le "Sepoy Mutiny"—lea na aofia ai fitafita Initia i lalo o le pulega a Peretania ma vaega eseese o le nuʻu. Ina ua maeʻa ona soloia le fouvalega, na faʻataʻapeʻapeina e Peretania le East India Company ma pulea tuʻusaʻo. Mai le 1858, sa i lalo o le pulega a Peretania Initia.
A'afiaga o le Kolone: Tamaoaiga, Agafesootai, ma Faiga Faapolokiki
Na aumaia e le pulega faakolone a Peretania ni suiga tetele i le fausaga tau tamaoaiga o Initia. Na fausia e Peretania ni atinae tetele e pei o nofoaafi, laina telekalafi, ma se faiga faʻaonaponei. Peitaʻi, o nei atinaʻe na faʻatatau muamua lava i manaʻoga faakolone: faʻafaigofieina o felauaiga o mea mata ma oloa faʻatoʻaga i uafu mo le auina atu i Peretania, aʻo faʻalauteleina maketi mo oloa tau alamanuia a Peretania i Initia.
O le iʻuga, na faʻaitiitia ai le tele o pisinisi masani a Initia, aemaise lava ie. O faiga faʻavae tau tamaoaiga a le pulega faʻakolone na faʻateleina ai foʻi le mativa ma le vaivai i le oge. E tele oge tetele na tutupu i le vaitaimi o pulega faʻakolone, ma e ui ina lavelave o latou mafuaʻaga, ae talitonu le toʻatele o tusitala o talafaasolopito o faiga faʻavae tau lafoga, le le lelei o le tufatufaina atu o meaʻai, ma se tamaoaiga e faʻatatau i le auina atu i fafo na faʻateteleina ai le mafatiaga o tagata.
I le vaega fa'aagafesootai ma fa'apolokiki, na fa'alauiloa mai e Peretania a'oa'oga i Sisifo ma fa'atupuina avanoa mo le tula'i mai o se 'au maualuluga atamamai lea na mulimuli ane avea ma malosiaga autū o le gaioiga fa'aleatunuu. I le isi itu, o le faiga fa'avae o le "vaevae ma pule" e masani ona fa'ateteleina ai feeseeseaiga i le va o nu'u, aemaise lava i le va o tagata Hindu ma tagata Musalimi, lea na mulimuli ane avea ma se vaega tele i le vaeluaina o Initia.
Le Alia'e Mai o le Fa'aleatunuu Initia
I le faaiuga o le seneturi lona 19, na tulaʻi mai ai le gaioiga faaleatunuu faaonaponei i Initia. O se tasi o faalapotopotoga aupito taua o le Indian National Congress (INC), na faavaeina i le 1885. I le amataga, na taulaʻi le INC i ni toe fuataʻiga faifai malie ma manaʻomia ai le auai tele o tagata Initia i le pulega faakolone. Peitai, a o faagasolo taimi ma faateteleina le sauāina faakolone, na liua nei manaoga i ni valaau mo le tutoatasi atoatoa.
I le amataga o le seneturi lona 20, na tulaʻi mai ai ni teteega eseese, e aofia ai le Swadeshi (oloa faʻalotoifale) lea na atiaʻe ina ua maeʻa le vaeluaina o Bengal e Peretania i le 1905. O le vaeluaga na vaʻaia o se taumafaiga e vaeluaina ai le sosaiete ma faʻavaivaia ai le gaioiga faʻaleatunuu. Na faʻamalosia e Swadeshi le tetee i oloa a Peretania ma avea ma faʻailoga o le teteʻe tau tamaoaiga.
E ese mai i le INC, na faavaeina ai foi e le faalapotopotoga Musalimi se faalapotopotoga faaupufai e ta’ua o le All-India Muslim League i le 1906. O lenei pati na muai faamoemoe e puipuia manaoga faa-Musalimi i faiga faapolotiki a Initia, ae mulimuli ane na avea ma se lagolago o le manatu o se setete ese mo tagata Musalimi, o Pakisitani lea.
O le Matafaioi a Mahatma Gandhi ma le Fuafuaga o le Lē Faasauā
O le tagata sili ona lauiloa i le tauiviga a Initia mo le tutoatasi o Mohandas Karamchand Gandhi, e lauiloa foi o Mahatma Gandhi. Na atiina ae e Gandhi le manatu o le satyagraha, o le tetee e ala i le upumoni ma le le sauā. O lenei fuafuaga e leʻi faia ma le filemu, ae o se ituaiga o tetee malosi, e aofia ai teteega, tetee i malo, teteega filemu, ma le musu e galulue faatasi ma le malo kolone.
Na taitaia e Gandhi ni nai gaioiga tetele, e pei o le Non-Cooperation Movement (1920–1922), lea na uunaia ai tagata Initia e teena le galulue faatasi ma faalapotopotoga faakolone. Na ia taitaia foi le Salt March, po o le Dandi March (1930), o se faaaliga faafaatusa e faasaga i le pule a Peretania i le masima. O le savaliga umi i le talafatai e fai ai a latou lava masima na avea ma faailoga o le tetee lea na tosina mai ai le mafaufau o le lalolagi.
O gaioiga a Gandhi na faʻapotopotoina ai le toatele o tagata mai itu uma o le soifuaga: faifaatoʻaga, tagata faigaluega, tagata faʻatauʻoa, ma e oʻo lava i tagata aʻoaʻoina. Na ia faʻamamafa foʻi le autasi o lotu eseese ma teena le sauā i totonu o nuʻu. Peitaʻi, o le tausia o lenei autasi na faigata tele ona o le faʻateteleina o feeseeseaiga i le va o nuʻu.
Taua Lona Lua a le Lalolagi ma le Suiga o le Tulaga o le Lalolagi
O le Taua Lona Lua a le Lalolagi (1939–1945) na mafua ai se suiga tele i le faiga faakolone. Sa manaomia e Peretania le lagolago a ona kolone, e aofia ai Initia, e faafetaia’i ai Siamani ma Iapani. Peitai, e toatele taitai Initia na latou manaomia le tuuina atu o lenei lagolago faatasi ai ma le folafolaga o le tutoatasi. Ina ua le faataunuuina lenei manaoga, na faalauiloa ai e le INC le gaioiga o le Quit India (1942), ma valaau atu mo le alu ese vave o Peretania.
Sa tali atu Peretania i lenei gaioiga i le pueina faapagota o le toatele, e aofia ai Gandhi ma isi taitai o le INC. E ui ina taofia le gaioiga, ae sa tumau pea le agaga tetee. I le taimi nei, na faavaivaia ai foi e le taua le tamaoaiga o Peretania ma faateteleina ai faalavelave i itulagi eseese. Ina ua maeʻa le taua, sa feagai Peretania ma faigata tetele i le tausia o ona kolone, ma faateteleina ai foi e le faateleina o le mamafa faavaomalo mo le aveesea o le pulega faakolone.
Agai atu i le Tutoatasi ma le Vaevaeina o Initia
I le ogatotonu o le vaitau o le 1940, na faasolo ina faigata ai feutanaiga malolosi i le va o Peretania, le INC, ma le Muslim League. O Jawaharlal Nehru o se tagata autu i le INC, ae o Muhammad Ali Jinnah na taitaia le Muslim League. Na finau Jinnah e manaʻomia e tagata Musalimi se setete ese e faamautinoa ai o latou aia tatau ma le saogalemu, ae o le toatele o taitai o le INC na lagolagoina se Initia autasi.
Na faateteleina feeseeseaiga ma iu ai i le vevesi faale-nu'u i itulagi eseese. Na iu lava ina filifili Peretania e faanatinati le fesiitaiga o le pule. Na tusia se fuafuaga mo le vaevaeina o Initia, ma i le aso 15 o Aokuso, 1947, na fanau mai ai malo tutoatasi e lua: Initia ma Pakisitana (o le taimi lea e aofia ai Pakisitana i Sisifo ma Pakisitana i Sasa'e, lea na avea ma Bangladesh i le 1971).
O lenei vaeluaga na mafua ai se malaga tele: e faitau miliona tagata Hindu ma Sikh na siitia atu i Initia, a o faitau miliona tagata Musalimi na siitia atu i Pakisitani. O le faagasologa na o faatasi ma le sauaga, fasiotiga tagata, ma faalavelave faaletagata na mafua ai ona maliliu le toatele. O le tutoatasi, lea na tatau ona avea ma taimi o le manumalo, na liua i se taimi o le faanoanoa mo le tele o aiga.
O Le Uiga o le Tutoatasi o Initia
Sa i ai se taua tele i le lalolagi atoa i le tutoatasi o Initia. O Initia o se faailoga e mafai ona faatoilaloina malo kolone o Europa e ala i ni gaioiga faatulagaina, e aofia ai ni fuafuaga e le sauā. O le manuia o Initia na musuia ai le tele o atunuu i Asia ma Aferika e tau mo lo latou lava tutoatasi.
Mo Initia lava ia, o le tutoatasi na faailogaina ai le amataga o se tauiviga fou: fausiaina o se malo faatemokalasi, faatoilaloina o le mativa, tuufaatasia o se itulagi tele ma eseese, ma le faatumauina o le mautu i le lotolotoi o le feteenaiga faifai pea ma Pakisitani, aemaise lava i Kashmir. Peitai, na faaalia foi e Initia le maufetuuna’i faaupufai e ala i le faatumauina o lana faiga faatemokalasi ma le vave o le atinaeina i vaega eseese i le tele o tausaga na sosoo ai.
Fa'ato'a
O le tutoatasi o Initia mai Peretania o se tala o le lototoa, faatulagaga, ma le naunautai o se atunuu na musu e gauai atu i le pulega faakolone. O le malaga na agai atu i le aso 15 o Aokuso, 1947, na tumu i le ositaulaga, gaioiga faapolokiki faigata, ma suiga i le lalolagi atoa na faatelevaveina ai le aveesea o le pulega faakolone. E ui ina sa o faatasi le tutoatasi ma le faalavelave o le vaeluaga ma le sauaga faale-nu'u, ae na tula'i mai Initia o se malo tele ma se faatosinaga malosi i le lalolagi. O le talafaasolopito o le tutoatasi o Initia e faamanatu mai ai ia i tatou o le saolotoga e masani ona fanau mai i se tauiviga umi, ma o le fausiaina o le lotogatasi pe a uma le tutoatasi e taua tele e pei o le ausiaina o le tutoatasi lava ia.