O le Malo o Umayyad ma le Salalauina o le Isalama
O le Malo o Umayyad (Bani Umayya) o se tasi o mataupu sili ona tāua i le talafaasolopito o le aganuʻu Isalama. Na tulaʻi mai lenei augātupu ina ua mavae le nofoaiga a le ʻau Kalifa Rashidun ma avea ma uluai malo Isalama na avea ma se malo tupu faʻale-tupu, e aofia ai se teritori tele. I lalo o le ʻau Umayyad, na atiina aʻe ai le Isalama e le gata o se lotu ae faʻapea foʻi o se faiga faʻapolokiki, pulega, tamaoaiga, ma aganuʻu na ufitia ai konetineta e tolu. O la latou matafaioi sili ona tāua, e masani ona faʻamamafaina, o lo latou faʻalauteleina manuia o teritori ma le faʻateleina o le salalau atu o le Isalama—e ala i le faatoilaloina, faiga faʻavae a le malo, ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai ma nuʻu i le lotoifale.
Talaaga o le Fa'avaeina o le Umayyad Dynasty
Na amata ona pule le aiga Umayyad i le 661 TA, ina ua tofia Mu'awiyah ibn Abi Sufyan e avea ma kalifa ina ua mae'a le feeseeseaiga i totonu lea na fa'ailogaina ai le i'uga o le nofoaiga a Ali ibn Abi Talib. Na siitia le laumua o le malo mai Medina i Tamaseko (Suria). O lenei gaioiga sa taua tele aua o Tamaseko sa i ai i se tulaga taua: e latalata i auala fefa'ataua'iga fa'ava-o-malo, fa'atasi ai ma le agaifanua fa'apulega a Byzantine, ma faigofie ona pulea le teritori o lo'o fa'alauteleina.
O le faaiuga e faatuina se malo fa'a-tupu na suia ai foi foliga o faiga fa'apolokiki faa-Isalama. E ui ina sa faamamafaina muamua e le filifiliga o kalifa le felafolafoa'iga, ae o le vaitaimi o Umayyad na vaaia ai se aga agai i le tofi. O lenei suiga na mafua ai faitioga mai nisi o vaega, ae na fausia ai foi se tulaga o le mautu fa'apolokiki lea na fesoasoani e fa'aleleia atili ai le fa'alauteleina ma le fa'amautuina o le itulagi.
Fa'alauteleina o le Teritori: Mai Sasa'e i Sisifo
O se tasi o uiga sili ona iloga o le vaitaimi o le Umayyad o lona faalauteleina tele o teritori. Na faalauteleina le pulega faa-Isalama i Aferika i Matu, le Penisula o Iberian (Sepania ma Potukale), Asia Tutotonu, ma e oo lava i tuaoi o Initia. Na ausia lenei faalauteleina e ala i taua malolosi a le militeri, ae o lo latou aafiaga i le salalau atu o le Isalama e le o taimi uma na "faamalosia" faalelotu. I le tele o tulaga, o le faatoilaloina o tagata o lona uiga o se suiga i le malosiaga faaupufai, ae o nuu i le lotoifale na faatagaina e faatino a latou faatuatuaga i lalo o nisi o tuutuuga.
I sisifo, o le faatoilaloina o Aferika i Matu na tatalaina ai le ala i Andalusia. I le 711 TA, o se autau na taitaia e Tariq ibn Ziyad na sopoia le Strait of Gibraltar ma faatoilaloina le tele o le malo o Visigothic. O le i ai o Isalama i Andalusia na mulimuli ane avea ma se tasi o nofoaga sili ona matagofie o aoaoga ma aganuu i le talafaasolopito o le lalolagi, ma mulimuli ane na aafia ai Europa i matata o le saienisi, filosofia, vailaau faafomai, ma le tusiata fale.
I sasaʻe, o le faʻalauteleina i Khorasan, Transoxiana (Asia Tutotonu), ma Sind (vaega o Initia-Pakistan) na faʻafesoʻotaʻi ai tagata Musalimi ma malo tetele e pei o Peresia ma Initia. O lenei fegalegaleaiga na faʻamauoaina ai le agaifanua faʻale-atamai faa-Isalama ma vave faʻalauteleina ai le alalafaga Musalimi e ala i faiga faʻaagafesootai faifai pea.
Auala o le Faasalalauina o le Isalama i le Vaitaimi o Umayyad
O le salalau atu o le Isalama i le vaitaimi o le Umayyad e leʻi faalagolago na o le malosi faamiliteli. E tele auala taua na fesoasoani i lona faateleina o le aloaia ma le taliaina i teritori fou.
1. Pulega ma le Mausali Faapolokiki
Sa atiina ae e le 'au Umayyad se faiga fa'apulega fa'atulagaina lelei. Sa latou tofia ni kovana i itumalo, fa'atuina se feso'ota'iga fa'apulega, ma tausia le saogalemu o auala fefa'ataua'iga. O lenei mautu sa fa'ateleina ai le feoa'i o tagata—o tagata fa'atau'oa, tagata atamamai, fitafita, ma tagata faigaluega—o ē na aumaia fo'i tulaga fa'a-Arapi ma Isalama i nofoaga fou.
2. Fa'a-Arapi ma le Gagana Arapi
O se tasi o faiga faavae taua o le faa-Arapi o le pulega. I le taimi o le nofoaiga a le Caliph Abd al-Malik ibn Marwan (685–705 TA), na avea ai le gagana Arapi ma gagana aloaia o le malo, ma suitulaga ai le gagana Eleni i Suria ma le gagana Peresia i teritori muamua o Sassanid. O lenei faiga faavae na faafaigofieina ai fesootaiga faapolokiki ma siitia ai le tulaga o le gagana Arapi o se gagana o le malamalama, tulafono, ma tapuaiga. I le aluga o taimi, e toatele tagata o le atunuu na aʻoaʻoina le gagana Arapi mo faamoemoega tau tamaoaiga ma agafesootai, ma saunia ai le ala mo se malamalamaga loloto o le Quran ma aoaoga faa-Isalama.
3. Faiga Fa'avae Tau Tamaoaiga ma Tupe
Sa faʻatinoina foʻi e le ʻau Umayyad ni suiga tau tamaoaiga, e aofia ai le faia o a latou lava tupe faa-Isalama. O lenei mea na faʻamalosia ai le faasinomaga faʻapolokiki ma le tamaoaiga o le setete Isalama. O le faʻamalosia o fefaʻatauaʻiga ma le faʻasalalauina o tupe na fesoasoani e faʻafesoʻotaʻi ai aai tetele e pei o Tamaseko, Cairo, Kairouan, ma Cordoba. O nei auala fefaʻatauaʻiga na faia ai fegalegaleaiga faʻaleaganuu, ma salalau atu ai le Isalama e ala i fefaʻatauaʻiga, faaipoipoga, ma fesoʻotaʻiga lautele.
4. Talaiga a Ulama ma Fegalegaleaiga Lautele
E ui lava i le fiafia faapolokiki o le setete, ae o le talaiga faa-Isalama sa tele lava ina faatinoina e tagata atamamai faalelotu, faamasino, ma taitai o nuu na malaga atu i nofoaga fou. O nofoaga tutotonu o taulaga na avea ma nofoaga autu mo le atinaeina o faletapuai e fai ma faalapotopotoga o tapuaiga ma aoaoga. O fegalegaleaiga i aso taitasi i le va o tagata malaga mai Musalimi ma tagata o le nuu sa masani ona avea ma mea taua i le liliu atu o nuu i le lotu Isalama, aemaise lava pe a latou vaaia faamanuiaga faaleagafesootai, tau amio, ma faalenuu na faafaileleina e aoaoga faa-Isalama.
Luʻitau: Eseesega Faʻale-Atunuʻu ma Tulaga Faʻaagafesootai
E ui i lona manuia i le faalauteleina, ae na feagai le Umayyad Dynasty ma luitau faapolokiki ma agafesootai. O se tasi o nei mea o le feeseeseaiga i le va o Arapi ma tagata e le o ni Arapi ua liliu i le lotu Isalama (mawali). Mo nisi vaitaimi, sa manatu tagata mawali o ni "vasega lona lua" pe a faatusatusa i tagata Arapi Musalimi, mo se faataitaiga, i le mauaina o nisi o tulaga po o faiga faavae tau lafoga i nisi o itulagi. O lenei le fiafia na iu ai ina faavaivaia le Umayyads ma saunia ai le ala mo se gaioiga tetee na taitaia e le Abbasid.
E ui i lea, sa faaauau pea le faagasologa o le faa-Isalama. I le tele o itulagi, o le liliuina o tagata o le atunuu i le faa-Isalama sa faasolosolo malie lava ae le o le taimi e tasi. I nisi itulagi, sa vave ona o fefaatauaiga ma le vavalalata o aganuu, ae i isi itulagi, sa tele augatupulaga na alu ai ona o mea e pei o le gagana, agaifanua, ma fausaga faaagafesootai i le lotoifale.
Tofi Fa'aleaganuu ma le Malo
Sa tuua e le au Umayyad se talatuu malosi o le aganuʻu. I le fausaga o fale, sa latou fausia ni galuega mataʻina e pei o le Dome of the Rock i Ierusalema ma le Umayyad Mosque i Tamaseko. O nei fale e le gata ina faaalia ai le alualu i luma i faatufugaga ma inisinia ae sa faatusaina ai foi le i ai o le Isalama i se itulagi sa pulea muamua e isi malo tetele.
I Andalusia, sa faaauau pea le agaifanua a le Umayyad e tusa lava pe ua pa'ū le malo tutotonu i Tamaseko. O le tumau pea o le Isalama i Sepania i le tele o seneturi ua faaalia ai e le'i muta lona salalau atu i le taimi na faato'ilaloina muamua ai. Na atiina ae le Isalama i se faasinomaga lautele ma faaleaganuu ua mauaa, ma mafua ai ona i ai se sosaiete e tele aganuu na tuufaatasia ai Arapi, Berber, Roma, ma elemene i le lotoifale.
I'uga
Sa i ai se sao taua tele a le Malo o Umayyad i le salalau atu o le Isalama i le lalolagi atoa. E ala i le faalauteleina o teritori, le faavaeina o se pulega lelei, le faa-Arapi, le faamalosia o le tamaoaiga, ma le faigata o fegalegaleaiga faaagafesootai, na alualu i luma ai le Isalama mai se nuu i le Penisula Arapi i se malo faavaomalo. E ui i le feagai ai ma faitioga ma feeseeseaiga i totonu, ae na manuia le Umayyad i le faataatiaina o faavae faaupufai ma faaleaganuu na aafia ai le talafaasolopito faa-Isalama mulimuli ane. O le salalau atu o le Isalama i le taimi lea e le gata o le taunuuga o le faatoilaloina, ae faapea foi o le taunuuga o fegalegaleaiga faaagafesootai faasolosolo, fesoʻotaʻiga fefaatauaiga, ma suiga faaleaganuu—ma avea ai ma se tasi o vaitaimi sili ona taua i le talafaasolopito o le lalolagi.