O le Vaitaimi o le Toe Fuataʻiga a Initonesia i le 1998
O le Vaitaimi o le Toe Fuata’iga a Initonesia i le 1998 o se tasi lea o taimi sili ona tāua i le talafaasolopito fa’apolokiki o Initonesia i ona po nei. O lenei mea na tupu na fa’ailogaina ai le i’uga o le malo o Peresitene Suharto i le Fa’atonuga Fou mo le silia ma le tolusefulu tausaga, ma saunia ai le ala mo le fa’atemokalasi, le fa’amalosia o aia tatau a tagata, le sa’olotoga o le au tusitala, ma suiga tetele i le pulega a le setete. O le Toe Fuata’iga e le na’o se suiga o le taitaiga, ae o se suiga fa’ale-fa’avae na afua mai i le fa’aputuina o fa’alavelave tau tamaoaiga, le le fiafia o le lautele, ma mana’oga mo se pulega sili atu ona tonu ma manino.
Talaaga o le tulaʻi mai o le Toe Fuataʻiga
A o le’i oo i le 1998, sa i lalo o le pulega a le Poloaiga Fou (1966–1998), lea na faamamafaina ai le mautu faapolokiki ma le tuputupu a’e o le tamaoaiga. I le amataga, na manuia faiga faavae a le Poloaiga Fou i le faateleina o atinae o atinae tetele, taofiofia le taugata o tau, ma tuleia ai le tuputupu a’e o le tamaoaiga i se tulaga maualuga. Peitai, i le aluga o taimi, na tula’i mai ai ni faafitauli matuia: o le tuufaatasi o le pule, le vaivai o le pulea e le malo, faiga pi’opi’o, faiga faalilolilo, ma le faaituau (KKN), faatapulaaina o le saolotoga o le faaleoina o manatu, ma le pule a le militeri i le olaga faapolokiki.
Sa faʻatupulaʻia le le fiafia o le lautele aʻo faʻalauteleina le eseesega i le va fealoaʻi. O le tele o vaega tau tamaoaiga faʻapitoa sa pulea e ni vaega patino e latalata i le ogatotonu o le pule. I le taimi nei, sa feagai le lautele ma ni faʻatapulaʻaga eseese: sa mataʻituina faʻalapotopotoga a tamaiti aʻoga, sa taofia le aufaasālalau, ma o faitioga i le malo e masani ona iʻu ai i le faʻamataʻu. O nei tulaga na mafua ai ni feeseeseaʻiga na faʻaauau pea ona faʻatupulaʻia seʻia oʻo ina pa i le faʻaiuga o le 1990.
Fa'alavelave tau tupe o le 1997–1998: mafua'aga autū
O se tasi o mea autū na faatelevaveina ai le fanau mai o le Toe Fuata’iga o le fa’alavelave tau tupe a Asia i le 1997–1998. Na pa’ū ifo le tau o fesuiaiga o tupe a le rupiah, e tele kamupani na a’afia i aitalafu mai fafo na le totogiina a latou aitalafu, ma na oo i ai ni fa’alavelave matuia i le faiga o faletupe. Sa vave lava ona a’afia ai: na si’itia tau o mea taua, na si’itia le leai o ni galuega, ma fa’ateteleina le mativa.
O lenei faʻalavelave tau tamaoaiga e le gata ina aʻafia ai le malosi faʻatau ae faʻaleagaina ai foʻi le tulaga aloaia o le Poloaiga Fou. Sa manatu o faiga faʻavae a le malo e telegese ma le le aoga, aʻo faiga faʻapiʻopiʻo sa vaʻaia o se mea e faʻateteleina ai le tulaga, aua o fesoasoani ma avanoa tau tamaoaiga sa tele lava ina fiafia i ai le au maualuluga. A o faʻateteleina tulaga tau tamaoaiga, sa suia manaʻoga a le lautele mai le na o faitioga tau tamaoaiga i suiga faʻapolokiki.
Le galu o faʻaaliga ma le matafaioi a tamaiti aʻoga
Sa i ai se sao taua a tamaiti aʻoga i le gaioiga o le Toe Fuataʻiga. Na avea lotoa aʻoga ma nofoaga autū o le faʻamautuina o gaioiga, laga ai mataupu tau faatemokalasi, le faʻaumatia o faiga piʻopiʻo, faiga faʻapito, ma le faʻaituʻau (KKN), ma manaʻoga mo le toe fuataʻiga faʻapolokiki. Sa faia faʻaaliga i aai tetele e pei o Jakarta, Yogyakarta, Bandung, Surabaya, Medan, ma Makassar. O le faʻaupuga "Toe Fuataʻiga" na avea ma faʻailoga o le teteʻe atu i se faiga na manatu o se faiga faʻasauā.
Na matuā faateteleina le feeseesea’iga ina ua faateteleina fa’aaliga ia Me 1998. E to’atele tamaiti a’oga na latou talosagaina le faamavaega a Peresitene Suharto ma ni suiga tetele, e aofia ai faiga palota saoloto ma tonu. O lenei gaioiga na maua ai le lagolago lautele a le lautele, e aofia ai tagata atamamai, tagata fa’atino, ma nisi o tagata fa’apolokiki na amata ona latou fa’aalia o latou manatu.
Trisakti mala ma Me 1998 vevesi
O se tasi o mea na tutupu na avea ma taimi e suia ai le talafaasolopito o le faalavelave matautia i Trisakti i le aso 12 o Me, 1998. I lena taimi, o se teteega a tamaiti aoga i le Iunivesite o Trisakti i Jakarta na mafua ai se fanafanaga lea na fasiotia ai tamaiti aoga e toafa: Elang Mulia Lesmana, Hafidin Royan, Hendriawan Sie, ma Heri Hertanto. O lenei mea na tupu na mafua ai le ita o le lautele ma faateleina ai le mamafa i le malo.
E le’i pine ae tula’i mai ni vevesi tetele i le aso 13–15 o Me, 1998, i Jakarta ma isi vaega o le atunu’u. O nei vevesi na fa’ailogaina i le faoa faamalosi, susunuina o fale, ma le fa’asauā, ma i’u ai ina maliliu ai tagata ma fa’aleagaina ai le tele o mea. O nei mea na tutupu na tu’ua ai se ma’ila loloto i le tala fa’asolopito ma fa’atupuina ai se fa’alavelave fa’apolokiki. O le fa’aletonu o le tulaga o le saogalemu na fa’avaivaia atili ai le lagolago mo Suharto, e o’o lava ia i latou na avea muamua ma poutū o lona malosi.
Ua faamavae Suharto, ua amata le Toe Fuata’iga
I le aso 21 o Me, 1998, na faasilasila ai e Peresitene Soeharto lona faamavaega. Ona tofia lea o le Sui Peresitene B.J. Habibie e avea ma peresitene e tusa ai ma le faavae. O lenei suiga na faailogaina ai le amataga aloaia o le Vaitaimi o le Toe Fuata’iga. Peitai, o le Toe Fuata’iga e le o se galuega e tasi le aso. O se faagasologa umi o le suia o fausaga faaupufai ma le fausiaina o faalapotopotoga faatemokalasi maloloina.
Sa faia e le pulega a Habibie ni laasaga taua muamua, e pei o le faasaolotoina o nisi o pagota faapolokiki, faamaluluina o saolotoga o le au tusitala, ma le tatalaina o avanoa mo le faatuina o ni pati faapolokiki fou. O nei faiga faavae na fausia ai se siosiomaga faapolokiki e sili atu ona malosi nai lo le vaitaimi ua mavae.
O le autū o le fuafuaga o le Toe Fuataʻiga
I se tulaga lautele, o le Toe Fuataʻiga o le 1998 na aumaia ai ni fuafuaga tetele se tele:
1. Fa'atemokalasi ma faiga palota e sili atu ona tatala
O suiga na taitai atu ai i ni faigapalota e sili atu ona tauva. O le faigapalota o le 1999 o le uluai faigapalota lea ina ua maeʻa le Poloaiga Fou na aofia ai le tele o vaega faaupufai ma sa faia ma le saoloto.
2. Fa'aumatia o faiga pi'opi'o, faiga fa'apito ma faiga fa'aitu'au
O le manaʻoga e faʻaumatia le faiga piʻopiʻo, faiga faʻapito, ma le faʻaituʻau sa i le fatu o le Reformasi. Sa atiaʻe le tele o faʻalapotopotoga ma tulafono faʻatonutonu e teteʻe atu ai i faiga piʻopiʻo i le vaitaimi na sosoo ai, e aofia ai le faʻavaeina o le Komisi e Faʻaumatia ai Faiga Piʻopiʻo (KPK) i le 2002.
3. Saolotoga o le au tusitala ma le saolotoga o manatu
O suiga fou na fa'amutaina ai le faiga fa'asa'oloto malosi o mataupu tau le va'aia o mataupu lautele ma fa'asa'olotoina ai le aufaasalalau e lipotia fa'alaua'itele mataupu eseese a le lautele. O lenei mea na fa'atupuina ai se siosiomaga fa'amatalaga eseese, ae na tula'i mai ai fo'i ni lu'itau fou e pei o tala pepelo ma le fevaevaea'iga.
4. Toe fuata'iga fa'ale-fa'alapotopotoga ma le fa'atapula'aina o le pule
O se tasi o mea taua na ausia e le Toe Fuata’iga o le suiga lea o le faavae e ala i teuteuga o le Faavae o le 1945, lea na faamalosia ai le faiga o siaki ma paleni, faatapulaaina le vaitaimi o le tofi peresitene, ma faalauteleina ai le puipuiga o aia tatau a tagatanuu.
5. Fa'asa'olotoina o pulega ma le tuto'atasi fa'aitulagi
Na faʻatino e le malo le tutoʻatasi faʻaitulagi e faʻaitiitia ai le faʻatotonugalemu o le pule i Jakarta. Na maua e itumalo le pule lautele i le paketi, faiga faʻavae a le malo, ma atinaʻe.
Aafiaga ma luʻitau o le Toe Fuataʻiga
E tele alualu i luma na aumaia e le Vaitaimi o le Toe Fuata’iga. Na sili atu ona faatemokalasi faiga palota, na faia le fesiitaiga o le pule e ala i faiga palota, ma na matua faateleina ai saolotoga faalemalo. Na sili atu le lototoa o tagata lautele i le faaleoina o faitioga, a o galulue le aufaasalalau o ni leoleo i faiga faavae a le malo.
Peita’i, o lo’o feagai fo’i le Toe Fuata’iga ma lu’itau tetele. E le’i fa’aumatia atoatoa le faiga pi’opi’o; o le mea moni, ua atia’e i ni foliga fou i tulaga tutotonu ma fa’aitulagi. O faiga fa’apolokiki tau tupe, fevaevaea’iga o fa’asinomaga, ma fete’ena’iga o mana’oga o ni mataupu taua fo’i. E le gata i lea, o taumafaiga e fo’ia ai soliga o aia tatau a tagata i aso ua mavae o lo’o tumau pea o se mataupu e le’i fo’ia, e aofia ai mataupu o sauāga ma le le mautonu i le taimi o le suiga.
I le isi itu, o le fa'asa'olotoina o pulega e ofoina atu ai avanoa mo le atina'e tutusa, ae e fa'atupuina ai fo'i ni fa'afitauli fou e pei o le tula'i mai o "tupu laiti" i itulagi ma le fa'aaogaina sese o le paketi. O lona uiga e ui lava ina ua tatalaina e le Toe Fuata'iga le avanoa fa'atemokalasi, ae o le tulaga lelei o lena fa'atemokalasi e mana'omia pea le tauiviga faifai pea.
I'uga
O le Vaitaimi o le Toe Fuata’iga a Initonesia i le 1998 o se la’asaga taua i le talafaasolopito lea na suia ai le itu o le atunuu mai se faiga fa’apolokiki sa aga’i atu i le pule fa’amalosi i se faiga e sili atu ona fa’atemokalasi ma tatala. O le pa’ū o Suharto e le’i o le i’uga lea o le tauiviga, ae o le amataga lea o se faagasologa umi o le fausiaina o fa’alapotopotoga a le setete e sili atu ona tali atu. O le Toe Fuata’iga na maua ai avanoa mo tagata e auai malosi ai i le olaga fa’apolokiki, ae sa mana’omia ai fo’i le tiute fa’atasi e puipuia ai le faatemokalasi mai le toe fa’aletonu. E o’o mai i le aso, o lo’o tumau pea le taua o le agaga o le Toe Fuata’iga: lagolagoina o le fa’amasinoga tonu, fa’aumatia o faiga pi’opi’o, fa’aaloalo i aia tatau a tagata, ma fa’amautinoa o lo’o fa’agaoioia le pule i lalo o le pulega a le lautele.