Le tulaʻi mai ma le atinaʻeina o le lotu Iutaia

Le Tuputupu Aʻe ma le Atinaʻeina o le Faa-Iutaia

O le faa-Iutaia o se tasi o tū ma aga faalelotu aupito leva i le lalolagi, ma o loo faaauau pea ona olaola. E le gata o se faiga talitonuga ae faapea foi o se malo: o le tuufaatasia o lotu, tulafono, amioga mama, ma le faasinomaga tuufaatasi. O le tulaʻi mai ma le atinaʻeina o le faa-Iutaia na tupu i se faagasologa umi na aafia i aafiaga faasolopito o tagata Isaraelu, o faiga faapolokiki o Sasaʻe Latalata Anamua, ma se tū ma aga faalemafaufau malosi. Ina ia malamalama i le amataga ma le tuputupu aʻe o le faa-Iutaia, e manaʻomia ona tatou suʻesuʻeina ona laasaga faasolopito mai le taimi o peteriaka, e oo atu i malo, e oo atu i le faaaunuua, ma seia oo i le vaitaimi o aso nei.

A'a o le Tuputupu A'e: O Tuaa ma Feagaiga

I tū ma aga faa-Iutaia, o aʻa o le faa-Iutaia e toe foʻi i tua i le au augatama o Aperaamo, Isaako, ma Iakopo. O le tagata autu o Aperaamo, o le tagata muamua lea na osia se feagaiga ma le Atua. O lenei feagaiga o se manatu autū i le faatuatuaga faa-Iutaia: o se mafutaga faapitoa i le va o le Atua ma le nuu na filifilia e faatino Lona finagalo. O lenei tala e faamamafaina ai le talitonuga i le Atua e toatasi—o le talitonuga i le Atua e toatasi—o se uiga malosi e ese mai le sosaiete o loo siomia ai, e tele lava ina tapuai i atua e tele.

E le gata ina faaleagaga le feagaiga ae sa i ai foi ni taunuuga tau amio ma agafesootai. Na amata ona fausia le faasinomaga faaleatunuu o Isaraelu e le gata i sootaga toto, ae faapea foi i sootaga faalelotu ma le tautino atu i le tulafono paia. I lenei laasaga muamua, sa pulea ai tu ma aga masani, ma o le tapuaiga sa totonugalemu i aiga ma faiga faigofie.

Mose ma le Tulafono: O Le Faavae o Lotu

O le isi laasaga taua o le taimi o Mose, o lē, e tusa ai ma tū ma aga, na ia taitaia le fanauga a Isaraelu mai Aikupito (le Esoto). Na avea le Esoto ma se tala taua o le saʻolotoga i le manatuaga faʻatasi a tagata Iutaia, na faamanatuina i le taimi o le Paseka (Pesach). I le ala i Kanana, na maua ai e Mose le Torah i le Mauga o Sinai. O le Torah—lea e masani ona faasino i uluai tusi e lima o le Tusi Paia Eperu—o le faavae autu lea o le faatuatua ma le tulafono a tagata Iutaia.

O iinei e amata ai ona tulaʻi mai le faa-Iutaia o se faiga e sili atu ona faatulagaina. E le gata ina pulea e le Torah tapuaiga faaletapuaiga ae faapea foi tulafono lautele, faaletamaoaiga, ma amioga: mai faiga tapuai ma tulafono o meaʻai (kashrut), le Sapati, e oo atu i tulafono o le faamasinotonu. O lea la, mai le amataga, na tuu ai e le faa-Iutaia le olaga i aso taitasi o se vaega o lona tuuto atu i le Atua.

FAITAU FOI  O le matafaioi a Gandhi i le tutoatasi o Initia

O Le Vaitaimi o le Malo o Isaraelu ma le Fa'apotopotoina o Tapuaiga

I le maeʻa ai o le faatoilaloina ma le faavaeina o nuu i Kanana, na ulufale atu ai le fanauga a Isaraelu i le vaitaimi o le malo. Na oo atu le malo o Isaraelu i lona tumutumuga i le taimi o nofoaiga a Tavita ma Solomona. Na faamalosia e Tavita Ierusalema o se nofoaga tutotonu faaupufai, a o fausia e Solomona le Malumalu Muamua i Ierusalema. O le fausiaina o le Malumalu na faailogaina ai le totonugalemu o tapuaiga: o sauniga o taulaga ma tausamiga tetele na sili atu ona tutotonu, ma o le faatuina o ositaulaga (kohanim) na tauaveina se matafaioi taua.

Peita’i, o le vaitaimi o le malo sa fa’ailogaina fo’i i fete’ena’iga i totonu ma fa’amata’u mai fafo. Ina ua mavae Solomona, na vaeluaina le malo i Isaraelu i matū ma Iuta i saute. O lenei vaeluaga na mafua ai ona tele ni faiga ma ni feeseesea’iga fa’apolokiki. I lenei tulaga, na tula’i mai ai perofeta (e pei o Isaia, Ieremia, ma Amosa) o ni leo tau amio, e faitioina ai faiga fa’aleagafesootai ma faiga le tonu. O a latou valo’aga na fa’amalosia ai itu tau amio a le lotu Iutaia: o le fa’amaoni i le Atua e tatau ona atagia i le fa’amasinoga tonu ma le popole mo ē vaivai.

Fa'aaunuua ma Suiga: Mai le Malumalu i Tusitusiga ma le Nu'u

O le mea sili ona tāua na tupu i le atinaʻeina o le lotu Iutaia o le faʻaumatiaga lea o le Malumalu. Na paʻū le malo i matū o Isaraelu i lima o Asuria (722 T.L.M.), ma na iu lava ina faʻatoʻilaloina le malo o Iuta e Papelonia (586 T.L.M.). Na faʻaumatia le uluai Malumalu, ma e toʻatele tagata na nonofo ai na faaaunuua i Papelonia. O lenei vaitaimi o le faaaunuua na matuā suia ai foliga o le lotu Iutaia.

A aunoa ma le Malumalu, e le mafai ona toe faalagolago faiga faalelotu i taulaga ma sauniga autu. Nai lo lena, o le agaifanua o tusitusiga, tatalo, ma le aoaoina atu sa faateleina le faamamafaina. O le vaitaimi foi lea na faatelevaveina ai le aoina, faasa’oina, ma le faamaoniaina o le tele o agaifanua tusitusia. Na sili atu ona faavae le faasinomaga Iutaia i le tulafono, tusitusiga paia, ma se nuu na sao mai le malepelepe. O le tula’i mai o mamanu tapuaiga lea na mulimuli ane fesootai ma le sunako (o se fale fono/tapuaiga) na mafua mai i le manaomia ona faatumauina le faatuatua e aunoa ma se nofoaga tutotonu o sauniga i Ierusalema.

FAITAU FOI  O le matafaioi a Churchill i le Taua Lona Lua a le Lalolagi

Ina ua faatoilaloina e Peresia ia Papelonia, na faatagaina e le Tupu o Kuresa (Kuresa) nisi tagata Iutaia e toe foi atu ma fausia le Malumalu Lona Lua i le faaiuga o le seneturi lona 6 T.L.M. E ui i le toe faafouina o le nofoaga autu o tapuaiga, ae o le aafiaga o le faaaunuua na tuua ai se talatuu taua: ua i ai nei i le lotu Iutaia se agaga mautu, e mafai ona ola i le anoano o tagata.

Vaitaimi Lona Lua o le Malumalu: Eseesega o Vaega ma Aafiaga mai Fafo

I le vaitaimi o le Malumalu Lona Lua, na oo i ai faatosinaga eseese i le teritori o Iuta: Peresia, Eleni (Eleni), ma mulimuli ane Roma. O nei fegalegaleaiga na mafua ai ona tulaʻi mai ni fegalegaleaiga faigata faaleagafesootai ma faalelotu. E tele vaega na tulaʻi mai ma ni faamamafa eseese, e pei o le au Faresaio, Satukaio, ma le au Esene. O nisi na faamamafaina le tulafono tuugutu ma lona faauigaga fesuisuiai, a o isi na faamamafaina le pule faaositaulaga ma sauniga o le Malumalu.

O le faatosinaga o le aganuu Eleni na faatupuina ai foi finauga e uiga i le faasinomaga ma faiga masani. O nisi o nuu na taliaina elemene faaleaganuu mai fafo, ae o isi na teena ina ia faasaoina ai le mama o tu ma agaifanua. O lenei feeseeseaiga na oo atu i lona tumutumuga i le fouvalega a Makapaio ma le vaitaimi o Hasmonean. I le taimi lea, na olaola ai foi tusitusiga faa-Iutaia: e le gata i tusitusiga faaletulafono, ae faapea foi le poto, tala faasolopito, ma galuega faaliliu.

O le Fa'aumatiaga o le Malumalu Lona Lua ma le Fanau Mai o le Lotu Iutaia a Rabi

O le isi suiga tele na oo mai i le 70 T.A. ina ua faʻaumatia e Roma le Malumalu Lona Lua ina ua maeʻa se fouvalega a tagata Iutaia. O le leiloa lona lua o se nofoaga tutotonu o tapuaiga na faʻamalosia ai se suiga tele. O le auala lea na tulaʻi mai ai le faa-Iutaia faa-Rabinika, o le ituaiga pule lea o loʻo tumau pea i le aso.

Sa suitulaga Rapi (faiaʻoga o le tulafono) i le matafaioi autū o le faitaulaga. Sa taulaʻi le tapuaiga i le tatalo, suʻesuʻega o le Torah, ma le faʻatinoina o le tulafono i le olaga i aso faisoo. Sa faʻamaonia le tulafono tuʻugutu i le Mishnah (pe tusa o le amataga o le 3 seneturi TA) ma mulimuli ane faʻalauteleina i le Gemara, ma fausia ai le Talmud (Ierusalema ma Papelonia). O le agaifanua a le au rapi sa faʻamamafaina le faʻamatalaina ma le talanoaina: o le tulafono sa malamalama i ai o se mea e tatau ona suʻesuʻeina, finauina, ma faʻaaogaina i se tulaga patino.

FAITAU FOI  O le tāua o le taua a Bubat i le talafaasolopito o Javanese

Sa avea sunako ma nofoaga autū o le soifuaga fa'ale-aganu'u: o nofoaga e tatalo ai, a'oa'oga, ma le felagolagoma'i fa'aagafesootai. O lenei fausaga na mafai ai e tagata Iutaia ona ola i vaega eseese o tagata ese—mai Sasa'e Tutotonu ma Aferika i Matu i Europa—e ui lava i le fa'ailogaina ma le fa'ate'aina soo.

Mai le Vaitaimi Tutotonu i le Vaitaimi Faʻaonaponei: Faʻasalalauina o Tagata, Atamai, ma le Faʻafouina

I le Vaitau Tutotonu, sa olaola ai nuʻu Iutaia i ni nofoaga tetele se lua: le lalolagi Isalama ma le lalolagi Kerisiano. I le lalolagi Isalama, e toatele tagata atamamai Iutaia sa saofaga i filosofia, saienisi, ma gagana, e pei o Maimonides, o le na tusia ni galuega taua i le tulafono ma le teolo. I Europa, sa atiina ae e nuʻu Iutaia se agaifanua malosi o le suʻesuʻeina o le Talmud, ae sa feagai foi ma ni omiga faʻaagafesootai ma faʻapolokiki, e aofia ai pogroms ma faʻateʻaina.

I le ulufale atu i le vaitaimi faʻaonaponei, na tulaʻi mai ai le gaioiga a Haskalah (Faʻamalamalamaina o Tagata Iutaia), ma faʻalauiloa ai aʻoaʻoga faʻalelalolagi ma le tuʻufaʻatasia o agafesootai. O lenei atinaʻe na mafua ai ona tulaʻi mai ni faʻalapotopotoga eseese: Iutaia Orthodox, o ē na faʻatumauina faiga masani, Iutaia Reform, o ē na faʻamamafaina le faʻafouina o sauniga ma le fetuʻunaʻi i faiga faʻaonaponei, ma Iutaia Conservative, o ē na i ai se tulaga i le va. I le seneturi 20, na avea ai le Holocaust ma mea sili ona mataʻutia na tupu i le talafaʻasolopito o tagata Iutaia i aso nei, ma faʻafouina ai le vaaiga faʻale-tagata ma le mafaufau o le nuʻu Iutaia i le lalolagi atoa.

O le faavaeina o le Setete o Isaraelu i le 1948 o se mea taua foi lea i le atiina ae o le faasinomaga Iutaia i aso nei. Ae ui i lea, o loo tumau pea le eseese o faasinomaga Iutaia i aso nei: o nisi e faamamafaina le itu faalelotu, o isi e sili atu ona faaleaganuu po o ituaiga, ae o isi e tuufaatasia ia mea e lua.

Fa'ato'a

O le tulaʻi mai ma le atinaʻeina o le lotu Iutaia ua faʻaalia ai le malaga umi o se agaifanua e faʻaauau pea ona fetuʻunaʻi e aunoa ma le leiloa o ona talitonuga autū. Mai le feagaiga a le au augatama, le tuʻuina atu o le Torah, le faʻatotonugalemuina o le Malumalu, lona faʻaumatiaga ma le faaaunuua, i le tulaʻi mai o agaifanua a le au rapi ma le eseesega o faiga faʻaonaponei, ua sao mai le lotu Iutaia ona o le malosi o tusitusiga, nuʻu, ma faiga faʻale-amio e sili atu i le taimi ma le vateatea. O le lotu Iutaia e le na o se tala o le taimi ua tuanaʻi, ae faʻapea foʻi ma le auala e faʻatumauina ai e se nuʻu lona faasinomaga, faʻatuatua, ma tulaga faʻatauaina i se lalolagi o loʻo suia pea.

Taofi faamatalaga