Taitara: Ngā Tauira Pātai me te Kōrero mō te Ariā o te Whanaketanga a Darwin
Ko te Ariā o te Whanaketanga a Charles Darwin tētahi o ngā mahi tino whai mana i roto i te hītori o te pūtaiao, e whakarerekē ana i te tirohanga a tātou ki te ora i runga i te Ao. I whakaputaina tuatahitia i te tau 1859 ko "On the Origin of Species," e whakamārama ana te ariā i te huringa o ngā momo i roto i te wā mā te tikanga kōwhiringa taiao. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e tātou te ariā o te whanaketanga a Darwin mā te whakarato tauira rapanga me ngā kōrero e whakaatu ana i ngā ariā matua i roto i te ariā.
He Kupu Whakataki ki te Ariā o te Whanaketanga a Darwin
I whakaaro a Charles Darwin i ahu mai ngā momo i tētahi tūpuna kotahi mā te tukanga kōwhiringa taiao. Ko te kōwhiringa taiao he tikanga e nui ake ai te tūponotanga o te oranga me te whakaputa uri o ngā tāngata whai āhuatanga pai ake i roto i tētahi taiao. Nō reira, ka nui ake te kitea o ēnei āhuatanga i roto i tētahi taupori i roto i te wā.
Ngā Mātāpono Matua o te Ariā o te Whanaketanga
1. Ngā Rerekētanga o ngā Taupori: Ka whakaatuhia e ngā tāngata takitahi i roto i tētahi taupori ngā rerekētanga o ō rātou āhuatanga, pērā i te rahi, te tae, me te kaha ki te kimi kai.
2. Te Tuku Iho o ngā Āhuatanga: Ko ngā āhuatanga pai ka tukuna iho i tētahi whakatipuranga ki tētahi whakatipuranga.
3. Kōwhiringa Taiao: Ko ngā tāngata he pai ō rātou āhuatanga i roto i tētahi taiao, ka nui ake te tūponotanga ka ora, ka whakaputa uri hoki.
4. Wā: He nui te wā e pau ana ki ngā huringa o ngā momo, he mano ki te miriona tau te roa.
I runga i tēnei māramatanga taketake, me matapaki tātou i ngā tauira pātai me ngā kōrero e pā ana ki te Ariā Whanaketanga a Darwin.
Ngā Pātai Tauira me te Kōrero
Pātai 1:
Pātai: Whakamāramahia me pēhea te rerekētanga o te taupori e whai wāhi ai ki te tikanga o te kōwhiringa taiao.
Kōrero: Ko te rerekētanga i roto i tētahi taupori he mea nui ki te tukanga kōwhiringa taiao nā te mea ka whakaratohia te rauemi mata e āhei ai te kōwhiringa. Ki te kore he rerekētanga i waenga i ngā tāngata takitahi o tētahi taupori, kāore he āhuatanga pai ake mō te kōwhiringa taiao hei whiriwhiri mā rātou. Hei tauira, mēnā he rite te tae me te tauira o ngā parirau o ngā pūrerehua katoa i roto i tētahi taupori, ka taea e te kaipahua he pai ki te hopu pūrerehua me taua momo parirau te hopu i ngā tāngata takitahi katoa, ki te kore ētahi tāngata he rerekētanga e āhei ai rātou ki te ora, pērā i te tae e pai ake ana te hanumi ki ō rātou taiao, e pai ake ai te tiaki i a rātou mai i ngā kaipahua. Mēnā i āwhina ēnei rerekētanga i ētahi tāngata kia ora me te whakaputa uri nui atu i ētahi atu, ka taea te tuku i ēnei rerekētanga ki te whakatupuranga e whai ake nei, ka akiaki i ngā huringa o te taupori i roto i te wā.
Pātai 2:
Pātai: He aha te tūranga o te kōwhiringa taiao i roto i te urutaunga o ngā momo ki tō rātou taiao?
Kōrero: Ko te kōwhiringa taiao te tikanga matua e akiaki ana i te urutau i roto i ngā momo. Ko ngā urutau he āhuatanga e kitea whānuitia ana i roto i tētahi taupori nā te mea he painga ki tētahi taiao motuhake. Mā te kōwhiringa taiao, he nui ake te tūponotanga o ngā rauropi he pai ake te urutau ki tētahi taiao motuhake ki te ora me te whakaputa uri i ērā he iti ake te urutau. Hei tauira, i roto i tētahi taiao koraha tino wera, maroke hoki, ko ngā kararehe e kaha ana ki te tango wai mai i ā rātou kai he nui ake te tūponotanga o te ora i ērā kāore. Mā ēnei urutau ka taea e te taupori te aro atu ki ngā wero taiao me te whakanui ake i te tūponotanga o te whakaputa uri angitu.
Pātai 3:
Pātai: I kite a Darwin i ngā manu pīni i ngā Moutere o Galápagos he rerekē ō rātou ngutu. Me pēhea te tautoko a tēnei kitenga i tana ariā mō te whanaketanga?
Kōrero: I te haerenga a Tāwini ki ngā Moutere o Galápagos, i kite ia he rerekē te āhua me te rahi o ngā pīni i waenga i ngā moutere rerekē, ahakoa te āhua nei he tūpuna kotahi tō rātou. I kite a Tāwini he hononga ēnei rerekētanga ki ngā momo kai e wātea ana i ia moutere. Hei tauira, he pai ake te kai a ngā pīni he roa ake, he kaha ake ō rātou ngutu ki ngā purapura mārō, ko ngā pīni he iti ake ō rātou ngutu he pai ake ki te hopu pepeke. He tauira mārama tēnei o te āhua o te taiao e taea ai te hanga me te whakamahi i te pēhanga kōwhiringa ki ngā momo, e akiaki ana i a rātou ki te urutau ki ngā āhuatanga ahurei o tō rātou pūnaha rauropi. Nā ngā kitenga o ngā pīni i hoatu he tohu wawe ki a Tāwini mō te āhua o te puta mai o ngā momo rerekē mai i tētahi tūpuna kotahi mā te kōwhiringa taiao.
Pātai 4:
Pātai: He aha te take he wāhanga nui o te wā i roto i te ariā whanaketanga a Darwin?
Kōrero: He mea nui te wā i roto i te ariā whanaketanga nā te mea ka puta ngā huringa nui o ngā momo i roto i ngā tauine wā roa. Ko te tukanga whanaketanga he huringa āta haere i roto i ngā auau o ngā ira me ngā āhuatanga i roto i tētahi taupori, e puta pinepine ana i roto i ngā whakatipuranga whai muri. I roto i ngā wā poto, kāore pea ēnei huringa e tino kitea. Heoi, i roto i ngā mano ki te miriona tau, ka taea e ēnei huringa kohikohi te hua ake he kanorau nui, te hanganga o ngā momo hou, me ngā urutau hohonu ki te taiao. Mā tēnei whanaketanga āta haere, ka āwhina i te whakamārama i te kanorau o te ora i runga i te Ao me te pehea e taea ai e ngā momo te noho tonu me te tupu ahakoa ngā wero taiao e huri haere tonu ana.
Te Katinga
Mā te ariā whanaketanga a Tāwini e whakarato he anga taketake hei āwhina i a tātou ki te mārama ki te whanaketanga me te kanorau o te ora i runga i tēnei ao. Mā te ariā o te kōwhiringa taiao, i whakautu a Tāwini i te pātai mō te āhua o te hurihanga o ngā momo i roto i te wā me te urutau ki ō rātou taiao. Hei mārama ki te hohonutanga o tēnei ariā, he mea āwhina te ako i ngā tauira o te ao tūturu me ngā mahi whakaoti rapanga hei whakaatu i te tukanga whanaketanga me ōna āhuatanga i roto i te horopaki o te ao tūturu.
He tino tangata a Tāwini i roto i te koiora whanaketanga, ā, kei te ako tonuhia, kei te tautohetohetia, kei te whakawhanakehia hoki ana ariā tae noa mai ki tēnei rā. Mā te whai wāhi atu ki ngā pātai me ngā kōrero mō tēnei ariā, ehara i te mea ka whiwhi māramatanga noa tātou ki ngā mātāpono pūtaiao e ahu mai ana i te whanaketanga, engari ka whiwhi hoki i te māramatanga hohonu ake mō te uauatanga me te mīharo o te ora i runga i te Ao.
