Ama-Single Data Quartiles: Ukuqonda Okujulile Kokuhlukaniswa Kwedatha Kwezibalo
Omunye wemibono eyisisekelo kuzibalo ukuhlukanisa idatha ibe ngama-quartiles. Ama-quartiles asetshenziselwa ukuqonda ukusatshalaliswa kwedatha ngokuningiliziwe kunokubheka nje i-median noma i-mean. Kulesi sihloko, sizoxoxa ngama-quartiles esethi eyodwa yedatha, ukuthi singawabala kanjani, kanye nezinhlelo zawo ezimweni ezahlukene zokuhlaziywa kwedatha.
Kuyini i-Quartile?
Ama-Quartiles amanani athile ahlukanisa idatha ehlungiwe ibe izingxenye ezine ezilinganayo. Kalula nje, ama-quartile ayiqoqo ledatha ehlungiwe, kanti i-quartile ngayinye ihlanganisa cishe u-25% wedatha.
Ama-Quartiles aqukethe izimpawu ezintathu eziyinhloko:
1. Ikota yokuqala (Q1): ihlukanisa idatha ephansi kakhulu engu-25% kokunye.
2. Ikota yesibili (Q2) noma i-Median: ihlukanisa idatha ibe izingxenye ezimbili ezilinganayo, u-50% wedatha ungaphansi kwaleli nani kanti u-50% ungaphezu kwaleli nani.
3. Ikota yesithathu (Q3): ihlukanisa idatha engu-25% ephezulu kakhulu kokunye.
Ikota ngayinye isebenza njengomfanekiso wengxenye ethile yesethi yedatha futhi inezinhlelo zokusebenza ezahlukahlukene, kusukela encazelweni yedatha kuya ekuhlaziyweni okungaphandle.
Indlela Yokubala Ama-Quartiles
Ukuze ubale ama-quartile, isinyathelo sokuqala ukuhlunga idatha ngokulandelana okukhuphukayo. Ake sibheke izinyathelo ezinemininingwane zokubala ama-quartile kusethi yedatha eyodwa:
Idatha Yokuhlunga
Ake sithi sinesethi yedatha elandelayo:
`7, 15, 36, 39, 40, 41, 42, 43, 47, 49`
Isinyathelo sokuqala ukuqinisekisa ukuthi idatha ihlelwe kahle:
`7, 15, 36, 39, 40, 41, 42, 43, 47, 49`
Ukunquma Isikhundla Sekota
Okulandelayo, sinquma izikhundla zekota. Ukuze uthole isethi yedatha yosayizi \( N \):
– Isikhundla Q1 = \( \frac{(N+1)}{4} \)
– Isikhundla Q2 = \( \frac{(N+1)}{2} \)
– Isikhundla Q3 = \( \frac{3(N+1)}{4} \)
Kusethi yethu yedatha (N=10):
– Isikhundla Q1 = \( \frac{(10+1)}{4} = 2.75 \)
– Isikhundla Q2 = \( \frac{(10+1)}{2} = 5.5 \)
– Isikhundla Q3 = \( \frac{3(10+1)}{4} = 8.25 \)
Ukuhlanganisa Ama-Quartiles
Uma isikhundla sekota siyinombolo yedesimali, khona-ke sihlanganisa amanani amabili edatha aseduze.
– Q1 (Isikhundla 2.75):
Hlanganisa amanani edatha endaweni yesibili ethi `15` kanye nendawo yesithathu ethi `36`.
Q1 = 15 + 0.75 (36 - 15) = 15 + 0.75 21 = 15 + 15.75 = 30.75
– Q2 (Okuphakathi endaweni 5.5):
Hlanganisa amanani edatha endaweni yesibili ethi `40` kanye nendawo yesithathu ethi `41`.
Q2 = 40 + 0.5 (41 – 40) = 40 + 0.5 1 = 40.5
– Q3 (Isikhundla 8.25):
Hlanganisa amanani edatha endaweni yesibili ethi `43` kanye nendawo yesithathu ethi `47`.
Q3 = 43 + 0.25 (47 - 43) = 43 + 0.25 4 = 43 + 1 = 44
Ngakho-ke, ama-quartile esethi yethu yedatha yile:
– Q1 = 30.75
– Q2 = 40.5
– Q3 = 44
Isicelo se-Quartile
Incazelo Yezibalo
Ama-Quartile asetshenziswa njengengxenye yezincazelo zezibalo ukuze kunikezwe umbono jikelele wokusatshalaliswa kwedatha. Ukwazi ama-quartile kusenza siqonde kangcono ukuvumelana, ukulingana, kanye nokusabalala kwedatha.
Ukuhlaziywa Okungaphandle
Ama-Quartiles nawo awusizo kakhulu ekuboneni ama-outliers. Ama-Outliers ayinani ledatha elikude kakhulu neningi ledatha. Ukuze kutholakale ama-outliers, indlela ethi "Interquartile Range (IQR)" ivame ukusetshenziswa.
I-IQR ibalwa njengomehluko phakathi kwe-Q3 ne-Q1:
\[ \umbhalo{IQR} = Q3 – Q1 \]
Amanani edatha abhekwa njengangaphandle uma engaphansi kwe-( Q1-1.5 \times \text{IQR} \) noma ngaphezulu kwe-( Q3+1.5 \times \text{IQR} \).
Kusethi yedatha engenhla:
– IQR = 44 – 30.75 = 13.25
– Umkhawulo ophansi we-outliers = Q1 – 1.5 IQR = 30.75 – 1.5 13.25 = 30.75 – 19.875 = 10.875
– Umkhawulo ophezulu we-outliers = Q3 + 1.5 IQR = 44 + 1.5 13.25 = 44 + 19.875 = 63.875
Ngakho-ke, amanani edatha angaphansi kuka-10.875 noma ngaphezulu kuka-63.875 abhekwa njengangaphandle. Njengoba isethi yethu yedatha iwela ngaphakathi kwalelo banga, azikho izingaphandle.
Ukuphathwa Kwedatha Okuyinkimbinkimbi
Ngaphandle kokusetshenziswa kwedatha elula, ama-quartile angasetshenziswa futhi kumasethi edatha ayinkimbinkimbi kakhulu. Ekuhlaziyweni kwezezimali, isibonelo, ama-quartile angasiza ekuboneni ukusebenza kwesitoko esithile emakethe. Kwezemfundo, ama-quartile angasetshenziswa ekuboneni ukusebenza kwabafundi kwezemfundo esivivinyweni esithile.
Isakhiwo Sebhokisi
Ithuluzi elilodwa lokubona elisebenzisa ama-quartile yi-Box Plot noma i-Tukey Box Plot. I-Box Plot inikeza ukumelwa kwezithombe zezifinyezo ezinhlanu ezibalulekile kudatha: inani eliphansi, i-quartile yokuqala (Q1), i-median (Q2), i-quartile yesithathu (Q3), kanye nenani eliphezulu. Indlela elula yokuthola ama-outliers ukusebenzisa i-Box Plot, lapho ama-outliers evame ukuboniswa njengamaphoyinti angaphandle "kwama-whiskers" (imigqa enombala phakathi kwe-minimum, Q1, Q3, kanye ne-maximum).
Isiphetho
Ukubala nokuqonda ama-quartile kusethi yedatha eyodwa kunikeza ukuqonda okujulile ngesakhiwo sedatha, ukusatshalaliswa kwayo, kanye nokuba khona noma ukungabikho kwama-outliers. Kuzo zonke izinhlelo zokusebenza ezahlukahlukene, kusukela ezincazelweni ezilula zezibalo kuya ekuhlaziyweni okuyinkimbinkimbi njengokutholwa kwama-outlier kanye nokusetshenziswa kwezindawo zamabhokisi, ama-quartile adlala indima ebalulekile ekuhlaziyweni nasekuchazeni idatha. Ngaleli thuluzi, ukuhlaziywa kwedatha kuba okuhlelekile futhi okufundisayo, okuvula indlela yokuqonda okujulile kanye nokutholwa okunenjongo emikhakheni ehlukahlukene yokufunda. Ama-Quartile awagcini nje ngokwenza lula izincazelo zezibalo kodwa futhi ahlinzeka ngokuqonda okubalulekile okubalulekile ekwenzeni izinqumo eziqhutshwa idatha.
Ukuqonda okuqinile kwama-quartile kanye nendlela asetshenziswa ngayo ekuhlaziyweni kwedatha kuyikhono elibalulekile elingasetshenziswa ezimweni ezahlukahlukene ezisebenzayo, kusukela ocwaningweni kuya ebhizinisini, okusenza sibe nobuchule ekuhlaziyeni nasekuchazeni idatha.