Àwọn Ìṣirò nínú Àwòrán Ìdánwò
Apẹẹrẹ idanwo jẹ ipilẹ pataki ninu iwadii imọ-jinlẹ, paapaa nigbati ibi-afẹde akọkọ jẹ lati ṣe idanwo ipa ti itọju kan lori iyipada idahun kan. Sibẹsibẹ, idanwo "ti o han gbangba" le ma jẹ dandan lati mu awọn ipari to wulo jade. Eyi ni ibi ti awọn iṣiro wa: iranlọwọ awọn oluwadi gbero awọn idanwo ni imunadoko, ṣakoso fun iyipada ti a ko fẹ, ṣe itupalẹ data ni deede, ati fa awọn ipari to dara. Nkan yii jiroro bi awọn statistiki ṣe jẹ pataki si apẹrẹ idanwo, lati ero si itumọ awọn abajade.
1. Kí ló dé tí àwọn ìṣirò fi ṣe pàtàkì nínú àwọn ìdánwò?
Ní ìṣe, àwọn ìwádìí sábà máa ń ní àwọn ìyàtọ̀: ìyàtọ̀ láàrín àwọn kókó ọ̀rọ̀, àwọn ìyípadà nínú àyíká, àwọn ohun èlò ìwọ̀n àìpé, àti àwọn ohun tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ènìyàn. Láìsí ọ̀nà ìṣirò, àwọn olùwádìí lè fi àṣìṣe parí èrò sí pé ìyípadà jẹ́ nítorí ìtọ́jú kan nígbà tí àwọn nǹkan mìíràn (ìdàrúdàpọ̀) tàbí lásán (ìyípadà àìròtẹ́lẹ̀) bá ní ipa lórí rẹ̀.
Àwọn ìṣirò ń ran lọ́wọ́ láti dáhùn ìbéèrè pàtàkì kan: ṣé ìyàtọ̀ tí a rí tóbi tó, tó sì dúró ṣinṣin tó bẹ́ẹ̀ tí kò fi ṣeé ṣe kí ó ṣẹlẹ̀ láìròtẹ́lẹ̀ nìkan? Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, àwọn ìṣirò ń jẹ́ kí àwọn olùwádìí lè ya “àmì” (ìpa tí ìtọ́jú náà ní) sọ́tọ̀ kúrò lára “ariwo” (ìyàtọ̀ tí kò ṣe kedere).
2. Àwọn Ìpìlẹ̀ Ẹ̀kọ́ nípa Àwòrán Ìdánwò
Ni gbogbogbo, apẹrẹ idanwo to dara ni awọn ilana akọkọ mẹta:
1. Ṣíṣe àtúnṣe
Ìdásílẹ̀ jẹ́ ìlànà yíyàn ìtọ́jú láìròtẹ́lẹ̀ sí àwọn ẹ̀ka ìwádìí (fún àpẹẹrẹ, ewéko, ẹranko, àwọn kilasi, àwọn aláìsàn, àti ẹ̀rọ). Ète náà ni láti dín ẹ̀tanú kù kí a sì pín àwọn ohun tó ń dani láàmú láìròtẹ́lẹ̀ kí wọ́n má baà ṣe ojúsàájú ìtọ́jú kan ju òmíràn lọ ní ọ̀nà tí ó tọ́.
2. Àtúnṣe
Àtúnṣe túmọ̀ sí àtúnṣe ìtọ́jú kan lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀rọ. Pẹ̀lú àtúnṣe, àwọn olùwádìí lè ṣe ìṣirò ìyàtọ̀ àdánidá kí wọ́n sì mú kí ìpele ìfiwéra ìtọ́jú pọ̀ sí i. Bí àtúnṣe náà bá ṣe pọ̀ sí i (tí ó sì bá a mu tó), bẹ́ẹ̀ náà ni ipa ìtọ́jú tí a fojú díwọ̀n náà ṣe dúró ṣinṣin tó.
3. Ìdènà (Ìṣàkóso Ìyípadà)
A máa ń lo ìdènà nígbà tí àwọn ẹ̀rọ ìwádìí bá ní ìyàtọ̀ tó ṣeé sọ tẹ́lẹ̀, bíi ìyàtọ̀ nínú ibi tí wọ́n wà ní pápá, iye iṣẹ́, tàbí ọjọ́ orí. A máa ń kó àwọn ẹ̀rọ tó jọra jọra jọ sí àwọn bulọọki, a sì máa ń ṣe ìtọ́jú láàárín àwọn bulọọki. Èyí á dín àṣìṣe kù, yóò sì mú kí agbára ìdánwò náà pọ̀ sí i.
Àwọn ìlànà mẹ́ta yìí ń ṣe àfikún ara wọn, gbogbo wọn sì ní í ṣe pẹ̀lú ìwádìí ìṣirò, pàápàá jùlọ nígbà tí àwọn olùwádìí bá lo àwọn àpẹẹrẹ bíi ANOVA tàbí ìyípadà.
3. Ṣíṣàlàyé Àwọn Onírúurú, Àwọn Àbájáde, àti Àwọn Ìwọ̀n Ìpa
Kí a tó ṣe àyẹ̀wò kan, olùwádìí gbọ́dọ̀ pinnu:
– Onírúurú ìdáhùn (Y): kí ni a ń wọ̀n? Àpẹẹrẹ: ìwúwo ìkórè, àkókò ìṣiṣẹ́, àkóónú sùgà, àmì ìtẹ́lọ́rùn.
– Àwọn okùnfà ìtọ́jú àti ìpele: fún àpẹẹrẹ, irú ajile (A, B, C) tàbí iwọ̀n otútù (20°C, 30°C, 40°C).
– Àbájáde:
– H0: ko si iyato ninu idahun apapọ laarin awọn itọju
– H1: Iyatọ wa ninu o kere ju itọju kan lọ
– Ìwọ̀n ipa: Báwo ni a ṣe kà ìyípadà tóbi tó ní ìtumọ̀? Èyí ṣe pàtàkì nítorí pé ìyàtọ̀ “tó ṣe pàtàkì ní ti ìṣirò” kò ṣe pàtàkì ní ti iṣẹ́.
Àwọn ìṣirò ń pèsè àwọn èrò nípa ìwọ̀n ipa àti àkókò ìgbẹ́kẹ̀lé, kí àwọn olùwádìí má ṣe fojú sí iye p nìkan, ṣùgbọ́n lórí bí ipa náà ṣe tó àti àìdánilójú rẹ̀ ṣe pọ̀ tó.
4. Àṣìṣe àti Ìyàtọ̀ nínú Ìdánwò
Nínú ètò ìṣirò, a sábà máa ń ṣe àwòṣe àwọn àbájáde ìdánwò bíi:
Y = μ + ipa itọju + aṣiṣe
Àṣìṣe náà ní gbogbo àwọn ìyàtọ̀ tí a kò le ṣàlàyé nípa ìtọ́jú náà: àìdọ́gba ẹyọ kan, ìyípadà àyíká, àwọn àṣìṣe ìwọ̀n, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìpèníjà pàtàkì nínú ìṣètò ni láti dín àṣìṣe kù tàbí láti ṣàkóso rẹ̀ nípasẹ̀ ìdènà, ìlànà ìlànà, àti ìṣètò ìwọ̀n.
Èrò ìyàtọ̀ jẹ́ pàtàkì: bí ìyàtọ̀ àṣìṣe bá ṣe kéré tó, bẹ́ẹ̀ náà ni yóò ṣe rọrùn tó láti rí ìyàtọ̀ láàárín àwọn ìtọ́jú. Nítorí náà, àwọn ìwọ̀n bíi ìṣàtúnṣe ohun èlò àti àwọn ìlànà ìwọ̀n tó péye tún jẹ́ “àwọn èròjà ìṣirò” tó ní ànímọ́ ìdánwò.
5. Àwọn Irú Àwòrán Ìdánwò Tó Wọ́pọ̀
Àwọn àṣà ìbílẹ̀ kan tí a sábà máa ń lò:
1. Apẹrẹ ti a ṣe laileto patapata (CRD)
A gbà pé gbogbo àwọn ẹ̀rọ náà jẹ́ ọ̀kan náà, a sì máa ń ṣe ìtọ́jú wọn ní onírúurú ẹ̀rọ. Èyí yẹ fún àwọn ipò yàrá ìwádìí tó dọ́gba.
2. Apẹrẹ Àkọsílẹ̀ Aláìlétò (RAK)
A pín àwọn ìpín sí àwọn bulọ́ọ̀kì oníṣọ̀kan, a sì ṣe ìtọ́jú láàárín bulọ́ọ̀kì kọ̀ọ̀kan. Ó dára fún àwọn ìdánwò pápá tàbí ìṣelọ́pọ́ tí ó ń fi ìyàtọ̀ hàn láàrín àwọn ẹgbẹ́.
3. Apẹrẹ Factorial
Ṣíṣe àyẹ̀wò ju ohun kan lọ ní àkókò kan náà. Fún àpẹẹrẹ: ajile (A/B) àti bíbọ́ omi (kekere/gíga). Àǹfààní rẹ̀ ni pé ó lè dán àwọn ìbáṣepọ̀ wò, ìyẹn ni pé, bóyá ipa ohun kan sinmi lórí ìpele ohun mìíràn.
4. Apẹrẹ Pẹpẹ Pínpín
A máa ń lò ó nígbà tí àwọn nǹkan kan bá ṣòro láti ṣe àkójọpọ̀ wọn lórí ìwọ̀n kékeré, bíi ìtọ́jú ooru fún gbogbo yàrá (àwòrán pàtàkì) àti irú oúnjẹ fún kán kọ̀ọ̀kan (àwòrán kékeré). Ìwádìí náà nílò ìṣètò àṣìṣe onípele púpọ̀.
5. Ṣe apẹẹrẹ pẹlu Awọn Iwọn Ti a Tunṣe
A wọn ẹ̀rọ kan náà ní ọ̀pọ̀ ìgbà lórí àkókò (fún àpẹẹrẹ, ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀). Àwọn àpẹẹrẹ ìṣirò gbọ́dọ̀ ṣe àkíyèsí ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ìwọ̀n láàrín kókó ọ̀rọ̀ kan náà.
Apẹẹrẹ kọọkan ni awọn awoṣe itupalẹ oriṣiriṣi ati awọn ero ti o nilo lati ṣayẹwo.
6. Ìṣàyẹ̀wò Àkójọpọ̀: Láti ANOVA sí Ìfàsẹ́yìn
Láti fi àwọn ohun èlò ìtọ́jú wé ara wọn, ìwádìí tí a sábà máa ń lò ni ANOVA (Ìṣàyẹ̀wò Ìyàtọ̀). Láìka orúkọ rẹ̀ sí, "ìṣàyẹ̀wò ìyàtọ̀," ète pàtàkì rẹ̀ ni láti ṣe ìyàtọ̀ ìyàtọ̀ tí ó wá láti inú ìtọ́jú àti ìyàtọ̀ tí ó wá láti inú àṣìṣe.
Nínú àwọn àwòrán ìdámọ̀, ANOVA le yà sọ́tọ̀:
– ipa akọkọ ti ifosiwewe A,
– ipa akọkọ ti ifosiwewe B,
– Ipa ibaraenisepo A×B.
Ní àfikún sí ANOVA, a sábà máa ń lo ìfàsẹ́yìn, pàápàá jùlọ nígbà tí àwọn ohun tí ó ní í ṣe pẹ̀lú iye (fún àpẹẹrẹ, ìwọ̀n 0, 5, 10, 15). Ìfàsẹ́yìn gbà láàyè láti ṣe àwòkọ́ṣe àwọn ìbáṣepọ̀ onílà àti aláìláàlà, àti láti ṣe ìṣirò àwọn àmì tí ó dára jùlọ.
Àgbéyẹ̀wò òde òní tún máa ń lo àwọn àwòṣe onílà tí a tò pọ̀ láti ṣe àwọn àwòṣe pẹ̀lú àwọn ìṣètò onípele (àwọn ìdènà gẹ́gẹ́ bí àwọn ipa àìròtẹ́lẹ̀) tàbí àwọn dátà tí kò ní ìwọ́ntúnwọ́nsí.
7. Dídánwò Àwọn Àròjinlẹ̀ àti Àyẹ̀wò Àwòṣe
Àwọn ìṣirò kò dúró lórí ṣíṣírò àwọn ìwọ̀n p. Àwọn olùwádìí nílò láti ṣàyẹ̀wò àwọn àbá nípa àwọn àpẹẹrẹ, bíi:
– Ìwọ̀n ìṣẹ́kù (bóyá àwọn àṣìṣe náà sún mọ́ ìpínkiri déédé),
– Homoscedasticity (ìyàtọ̀ tó wà nígbà gbogbo),
– Òmìnira (àwọn ohun tí ó ṣẹ́kù kò gbára lé ara wọn).
Tí a bá rú àwọn àbá, àwọn ìdáhùn lè ní ìyípadà dátà (log, square root), lílo àwòṣe tó yẹ jù (fún àpẹẹrẹ, àwòṣe Poisson fún ìkà dátà), tàbí ọ̀nà tí kò ní parametric.
8. Àṣìṣe Ìwọ̀n Àpẹẹrẹ, Agbára, àti Irú I/II
Pípín iye àwọn ẹ̀ka ìdánwò ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú èrò náà:
– Àṣìṣe Iru I (α): parí èrò sí pé ipa kan wà nígbà tí kò bá sí.
– Àṣìṣe Iru II (β): àìrí ipa kan tó wà nílẹ̀.
– Agbára (1−β): ìṣeéṣe láti rí ipa tó wà nílẹ̀ ní tòótọ́.
Ìṣirò agbára ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àtúnṣe iye owó ìdánwò pẹ̀lú ìpéye àwọn àbájáde náà. Àwọn ìdánwò pẹ̀lú ìwọ̀n àpẹẹrẹ kékeré jù ewu tí ó ń fa ìparí "tí kò ṣe pàtàkì" kódà bí ipa náà bá jẹ́ òótọ́. Ní ọ̀nà mìíràn, ìwọ̀n àpẹẹrẹ tó tóbi jù lè mú kí ìyàtọ̀ kékeré ṣe pàtàkì ní ìṣirò ṣùgbọ́n ó fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣe pàtàkì.
9. Ìtumọ̀ Àwọn Àbájáde: Pàtàkì àti Ìwúlò
Àṣìṣe kan tí ó wọ́pọ̀ ni láti fi “pàtàkí” wé “pàtàkí.” Àwọn ìṣirò ń gba àwọn olùwádìí níyànjú láti ròyìn:
- iṣiro awọn ipa,
- aarin igbẹkẹle,
- iwọn ipa,
– àti àyíká rẹ̀ tó wúlò.
Fún àpẹẹrẹ, ìdàgbàsókè 1% nínú èso lè jẹ́ pàtàkì ní ìṣirò, ṣùgbọ́n kò lè pàdánù iye owó afikún ajile. Nítorí náà, ìpinnu ìkẹyìn nílò àwọn àkíyèsí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ti ọrọ̀ ajé.
10. Ìparí
Àwọn ìṣirò àti àpẹẹrẹ ìdánwò kò ṣeé yà sọ́tọ̀. Àwọn ìṣirò ń pèsè ìlànà fún ṣíṣe àgbékalẹ̀ àwọn àdánwò tó tọ́ (láìṣe àtúnṣe), tó lágbára (ìtúnṣe), àti tó gbéṣẹ́ (dínà), nígbàtí wọ́n tún ń pèsè àwọn irinṣẹ́ ìṣàyẹ̀wò fún dídán àwọn àbá àti wíwọ̀n àìdánilójú. Nípa lílo àwọn ìlànà àpẹẹrẹ tó dára àti ìṣàyẹ̀wò tó yẹ, àwọn olùwádìí lè ṣe àwọn ìparí èrò tó wúlò jù, tó ṣeé tún ṣe, tó sì ní ìtumọ̀. Níkẹyìn, àwọn ìṣirò kì í ṣe "irinṣẹ́ ìṣirò" nìkan, ṣùgbọ́n èdè tó ń yí àwọn àdánwò padà sí ìmọ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àyíká pàtó kan (fún àpẹẹrẹ iṣẹ́ àgbẹ̀, ìtọ́jú ìlera, iṣẹ́ ilé-iṣẹ́/iṣẹ́-ṣíṣe, tàbí ẹ̀kọ́) kí n sì fi àwọn àpẹẹrẹ àwòrán àti àwọn tábìlì ìṣàyẹ̀wò tí ó rọrùn kún un.
