Mea na mafua ai le Pa'ū o le Malo o Roma
O le pa'ū o le Emepaea o Roma o se tasi lea o mea na tutupu e sili ona tāua i le talafaasolopito o le lalolagi. Mo le tele o seneturi, sa tu Roma o se faailoga o le malosi faamiliteli, malo faatulagaina, ma atinae maualuluga ma tulafono. Peitai, o lenei mamalu e leʻi tumau e faavavau. O le pa'ū o Roma—ae maise lava Roma i Sisifo—e le o se mea na tupu faafuasei i le po e tasi, ae o se faasologa umi o faaletonu na mafua mai i mea eseese i totonu ma fafo. O lenei tusiga o loʻo iloiloina ai mea autu na mafua ai le pa'ū o le Emepaea o Roma, ma iu ai ina faamutaina Roma i Sisifo i le 476 TA.
1. Fa'alavelave Fa'apolokiki ma le Tauiviga mo le Pule
O se tasi o mafuaʻaga tetele o le paʻū o Roma o le lē mautu faʻapolokiki. Ina ua mavae le nofoaiga a ni emeperoa tetele, na tulaʻi mai ai se vaitaimi o suiga vave ma le sauā o taʻitaʻiga. E toʻatele emeperoa na tulaʻi mai i le pule e ala i le lagolago a le militeri, nai lo le malosi o le pulega faʻapolokiki. O le iʻuga, na avea ai le pulega a le emeperoa ma malae taua mo le faatosinaga i le va o taitai faʻapolokiki, taʻitaʻiʻau, ma ʻautau.
I le seneturi lona 3 TA, na oo i Roma le "Faʻalavelave o le Seneturi Lona Tolu," o se vaitaimi vevesi lea na fasiotia ai pe faʻateʻaina ai le toʻatele o emeperoa. Ina ua le mautu le malo tutotonu, na faʻavaivaia ai le mafai e le setete ona pulea se teritori tele. Na amata ona faʻamuamua e itulagi mea e fiafia i ai i le lotoifale, ma o nisi na oʻo lava ina vavae ese mo sina taimi. O lenei faʻalavelave faʻapolokiki na faʻaitiitia ai le aoga o le pulega, faʻateleina ai le faiga piʻopiʻo, ma faʻaitiitia ai le faʻatuatuaga o tagata lautele i le malo.
2. Pa'ū o le Tamaoaiga ma le Avega o Lafoga
Sa manaʻomia e Roma ni tupe faʻaalu tetele e faʻatautaia ai lona malo tele: totogi fitafita, fausiaina o atinaʻe tetele, puipuia o aai, ma puipuia tuaoi. Peitaʻi, i le aluga o taimi, sa oo ina matuā faigata le tamaoaiga o Roma. O se tasi o faʻafitauli tele o le taugata o tau, ona o le faʻafefiloi e le malo o uʻamea tau tupe ma uʻamea e itiiti le taua e faia ai ni tupe siliva. O le iʻuga, na paʻu le tau o le tupe ma siʻitia ai tau o mea e manaʻomia.
E le gata i lea, na faʻateleina ai le avega o lafoga. Na faʻaopoopo e le malo lafoga mamafa e faʻatupeina ai taua ma pulega, lea na mafua ai ona mamafa i tagata—aemaise lava faifaatoʻaga ma tagata faʻatauʻoa laiti. E toʻatele tagata matitiva na leiloa o latou fanua ma faʻalagolago i tagata e ona fanua tetele, ma faʻateleina ai le le tutusa o le va fealoaʻi. A o vaivai le tamaoaiga, na paʻuʻū tupe maua a le setete, ma faigata ai mo Roma ona totogi ana 'autau ma puipuia lona teritori.
3. Fa'avaivaia o le Militeli ma le Fa'alagolago i le Autau Fa'atau
I ona amataga, sa fa'avaeina le malosi o Roma e 'autau amio lelei ma a'oa'oina lelei. Peita'i, i le taimi o lona pa'ū ifo, sa fa'aitiitia le tulaga lelei o le 'autau. Sa feagai Roma ma faigata i le fa'afaigaluegaina o fitafita mai ona lava tagatanuu, ona o le fa'aitiitia o le alofa i le atunu'u ma tulaga tau tamaoaiga na fa'avaivaia ai le to'atele mai le auauna atu i le 'autau.
O se fofo, na amata ai e Roma ona faafaigaluegaina fitafita mai atunuu e le o ni Roma, aemaise lava ituaiga Siamani. E masani ona latou auauna atu o ni fitafita totogi (foederati), ma maua ai se totogi po o se fanua e fai ma taui. O le faafitauli, o nei fitafita e le o taimi uma e faamaoni ai ia Roma. I nisi tulaga, o nei vaega na tetee i le malo pe faatuina a latou lava autau i totonu o le teritori o Roma.
I le taimi lava e tasi, na faigata tele ai ona puipuia tuaoi o Roma ona o le lautele o lona teritori. A o faateleina le tele o osofaiga mai fafo ma faavaivaia ai lana vaegaau, na leiloa ai e Roma lona gafatia e puipuia ai vaega taua.
4. Osofaʻiga Faʻatauvaʻa ma le Faʻamalosia mai Fafo
E toatele tagata e fa'afeso'ota'i le pa'ū o Roma ma le osofa'iga a "tagata fa'atauva'a." O lenei fa'aupuga na fa'aaogaina e tagata Roma e fa'asino i vaega i fafo atu o le aganu'u Roma, e pei o Visigoths, Ostrogoths, Vandals, ma isi tagata Siamani. O a latou osofa'iga e le'i aunoa ma se mafua'aga: o femalaga'iga tetele na mafua mai i le mamafa mai tagata Huns mai Asia Tutotonu, lea na tuleia ai isi ituaiga i totonu o le teritori o Roma.
O se tasi o mea tetele na tupu o le faoa faamalosi lea o Roma e Visigoths i le 410 TA, lea na luluina ai le lalolagi o Roma auā sa manatu Roma o se aai “e faavavau.” Ona toe faoa faamalosi lea e le au Vandals ia Roma i le 455 TA. O nei osofaiga e le gata ina faaleagaina faaletino le aai, ae na aafia ai foi le mafaufau ma le aloaia o Roma o se malo e le mafai ona faatoilaloina.
Mulimuli ane, i le 476 TA, na faatoilaloina ai Romulus Augustulus—le emeperoa mulimuli o Roma i Sisifo—e Odoacer, o se taitai Siamani. O lenei mea na tupu e masani ona manatu i ai o le iuga aloaia lea o le Malo o Roma i Sisifo.
5. O le Vaeluaina o le Malo ma le Vaivai o Roma i Sisifo
Na vaevaeina e le Emeperoa o Diocletian (na pule i le va o le 284–305 TA) le malo i ni vaega se lua tau pulega: Roma i Sisifo ma Roma i Sasaʻe. O le faʻamoemoega o lenei vaevaega o le faʻafaigofieina lea o le pulega o le teritori tele. Peitaʻi, i le lumanaʻi, na mafua ai ona le tutusa le va o le pulega.
Sa sili atu le tamaoaiga o le Emepaea o Roma i Sasaʻe (lea na mulimuli ane taʻua o Byzantium), ma mitamita i aai malolosi tau fefaʻatauaʻiga e pei o Constantinople, ma faigofie ona puipuia. I le taimi nei, sa feagai le Emepaea o Roma i Sisifo ma le mamafa tele mai osofaʻiga, se tamaoaiga vaivai, ma feeseeseaiga i totonu. A o faasolo ina vaivai le Emepaea o Roma i Sisifo, e masani ona le lava le lagolago mai Sasaʻe pe le o se mea e faamuamua. O le iʻuga, sa vave ona paʻuʻū le Sisifo, ae sa tumau le Sasaʻe mo le toetoe lava o le isi afe tausaga.
6. Pa'ū o le Agafesootai ma le Amio (Vaaiga Masani)
O le toatele o tusitala o talafaasolopito anamua, e aofia ai Edward Gibbon, na faamamafaina le pa'ū o amioga mama o se mea taua tele. I lenei vaaiga, sa vaaia ai le sosaiete Roma ua leiloa le agaga o le amio pulea, galue malosi, ma le ositaulaga lea sa lagolagoina muamua le pule a Roma. Sa faateleina le faiga pi'opi'o, o le olaga taugata o tagata maualuluga na faalauteleina ai le va i le va fealoai, ma sa faaitiitia le faamaoni i le malo.
E ui e le o taimi uma e lagolagoina atoatoa ai e tusitala o talafaasolopito o aso nei lenei manatu, ae o le mea moni lava o le le tutusa o le va fealoai ma le faiga pi’opi’o a le pulega na faateteleina ai le tulaga. A manatu tagatanu’u o le malo e le tonu, e masani ona latou le lagolagoina le malo, e aofia ai lafoga ma le puipuiga.
7. Suiga Faalelotu ma Suiga Faaleaganuu
O le tulaʻi mai o le faa-Kerisiano o se tasi foʻi lea o mea taua i talanoaga e uiga i le paʻū o Roma. Ina ua avea le faa-Kerisiano ma lotu aloaia a le malo i le seneturi lona 4, sa suia ai fausaga faʻaagafesootai ma tulaga faʻaleaganuu. O nisi e finau mai na suia le gauai atu o le lautele mai mataupu tau le malo i popolega faʻaleagaga, ma iʻu ai i le paʻuʻū o le naunautaʻiga faamiliteli ma le lotonuu.
Peita’i, e to’atele tusitala o tala faasolopito i aso nei e va’ai i suiga fa’alelotu o se suiga nai lo se mafua’aga tu’usa’o o le pa’ū. Na fesoasoani fo’i le faa-Kerisiano i le tu’ufa’atasia o le sosaiete i ni auala fou ma avea ai ma fa’avae taua mo le aganu’u a Europa ina ua mae’a le pa’ū o Roma. O le mea lea, o lenei mea e sili atu ona malamalama i ai o se vaega o se suiga lautele i totonu o le malo, nai lo le na o le pau lea o le mafua’aga.
I'uga
O le pa'ū o le Emepaea o Roma—aemaise lava le Emepaea o Roma i Sisifo—o se taunuuga o se tuufaatasiga lavelave o mea taua. O faʻalavelave faʻapolokiki, pa'ū o le tamaoaiga, vaivai o le militeri, ma le mamafa mai fafo na fausia ai se taamilosaga faʻateteleina. E le gata i lea, o le vaeluaina o le malo na tuʻua ai le Emepaea o Roma i Sisifo i tua atu o le Emepaea o Roma i Sasaʻe e sili atu ona mautu. O le pa'ū o le sosaiete ma suiga faʻaleaganuu na fesoasoani foi i le faʻavavevaveina o suiga tetele na iu ai ina faʻaiʻuina le vaitaimi o Roma Faʻa-Classical.
I le iuga, e le gata na "pa'ū" Roma, ae na suia fo'i. I luga o toega o le pulega a Roma i Sisifo, na tula'i mai ai malo fou i Europa lea na fa'atulaga ai le lalolagi o le vaitaimi ogatotonu. E ui i le pa'ū o le malo, o le talatuu o Roma—i tulafono, gagana, fausaga o fale, ma le malo—o lo'o ola pea ma fa'aosofia ai le aganu'u e o'o mai i le aso.