O le Tala ia Nyi Roro Kidul ma le Tala o le Talafatai i Saute
Ua leva ona manatua pea e tagata Java le suafa o Nyi Roro Kidul. E lē na o se tagata i se tala, ae o se faʻailoga o le mana o le natura, o mea lilo o le sami, ma o se alalaupapa i le va o lalolagi vaaia ma lalolagi lē vaaia. I le lotolotoi o galu ma le savili masima, o loo ola pea le tala o le “Tupu Tamaʻitaʻi o le Talafatai i Saute”—e toe faamatala mai lea tupulaga i lea tupulaga, e o faatasi ma malaga a i latou e o mai i le talafatai i saute o Java: mai Pelabuhan Ratu i Parangtritis, mai le vaaiga faatufugaga i tu ma aga masani. O lana tala e lē gata e uiga i le fefe, ae faapea foi i le faaaloalo, o tapulaʻa o tagata soifua i luma o le natura, ma le tumau pea o le faasinomaga faaleaganuu i le lotolotoi o taimi fesuisuiai.
Amataga i faʻaliliuga eseese o le tala
E pei o le tele o tala tuu tetele, e tele tala o le amataga o Nyi Roro Kidul. O se tasi o tala sili ona lauiloa e faamatala ai le tala i se purinisese na tuliesea pe tuleia ese e le togafiti a le maota. I lenei tala, o le purinisese—e masani ona ta’ua o Dewi Kadita—e mafatia i le taufaaleaga, lotoleaga, po o se tauiviga mo le pule. Ua faamatalaina o ia o loo aafia i se faamai pa’u leaga po o se fetuu lea na taitai atu ai i lona tuliesea. I le leai o se faamoemoe, na savalivali ai o ia mo le tele o maila seia oo ina taunuu i le matafaga o le sami i saute. O iina, e foliga mai o loo valaau atu se galu tele ia te ia. Na oso o ia i le sami, ma e lei pine ae mou atu lona ma’i. Ua toe maua lona matagofie, ua maai ona mata, ma ua liua lona malosi pule i se pule. Mai lena taimi, ua fai mai ua avea o ia ma pule o le sami i saute, ua le toe avea ma purinisese ua tuliesea ae o se masiofo ua faaaloalogia.
O le isi lomiga e faʻafesoʻotaʻi ai Nyi Roro Kidul i se malo malosi i le lotoifale na muamua atu i le tulaʻi mai o malo tetele. I lenei manatu, e le o ia o se purinisese tagata muamua, ae o se agaga o le sami ua leva ona tausia le paleni o le natura. Na te faʻatusalia le vasa lava ia: toʻafilemu, faʻatosina, ae mataʻutia. O le mea lea, o lona igoa ma lona tagata ua faʻaauau pea ona fetuʻunaʻi i taimi, e aofia ai elemene o le animism, Hinduism, ma le Buddhism, faʻapea foʻi ma le atinaʻeina mulimuli ane o tū ma aga faa-Isalama a Javanese. O iinei e fetuʻunaʻi ai le tala tuu: e le manaʻomia ai se tali e tasi, ae e mafai ai ona faʻamatalaina le tele o mea.
Masiofo o le Talafatai i Saute ma lana mafutaga ma le Maota
I tū ma agaifanua a Java, e masani ona fesootaʻi Nyi Roro Kidul ma maota o Yogyakarta ma Surakarta. O lenei mafutaga e masani ona faʻaalia o se sootaga faaleagaga e faatumauina ai le aloaia ma le paleni o le pule a le tupu. E tele tala o loʻo taʻua ai se "feagaiga" i le va o le pule o Mataram ma le Masiofo o le Talafatai i Saute—o le a puipuia e le sami i saute le malo, ae o le maota na tausia amioga faaleagaga e ala i faiga ma agaifanua faapitoa.
O le tala ia Panembahan Senopati, le fa'avae o Mataram, e masani ona ta'ua i lenei tulaga. Fai mai na ia faia le salamo po'o le mafaufau loloto e saili ai fa'aaliga paia ma le malosi i totonu, ma iu ai ina feiloa'i ma Nyi Roro Kidul (Le Masiofo o le itu i Saute). O le feiloa'iga ua fa'aalia o se feiloa'iga e tumu i fa'atusa: o se feiloa'iga i le va o le malosiaga o le laueleele ma le malosiaga o le sami, i le va o tagata e pulea le teritori ma pule e pulea le natura. Pe o se tala moni pe o se fa'atusa fa'apolokiki-fa'aleagaga, o lenei tala e fa'amalosia ai le manatu o le malosiaga fa'atupu e le gata i auupega ae fa'apea fo'i i le fealofani o le vateatea.
O le talafatu o le fa'asa ona ofuina o lanu meamata
O se tasi o tala tuu lauiloa e faatatau i le faasaina o le ofuina o le lanumeamata i le Talafatai i Saute. E toatele e talitonu o le lanumeamata o le lanu e sili ona fiafia i ai Nyi Roro Kidul, po o le lanu o ana "'autau" ma le "malo" i le sami. O le mea lea, so'o se tasi e ofuina le lanumeamata e mata'utia ne'i "vala'auina" pe "tosoina" i le sami, aafia i le leaga o le laki, pe malemo fo'i.
I le itu faaleaganuu, e mafai ona malamalama i lenei faasaina o se ituaiga o le pulea faaleagafesootai e faamalosia ai le faaeteete i tagata asiasi. O le talafatai i saute o Java e lauiloa i ona galu tetele ma tafega malolosi, ma avea ai ma mea matautia mo i latou e aau e le mataala. O le faasaina faafaatusa o se auala masani e faatupuina ai se lagona o le faaeteete. Peitai, mo i latou e talitonu i ai faaleagaga, o le faasaina o loo faatusa i ai le amio lelei: o amioga lelei i le malo o le masiofo.
O le mea e malie ai, e mafai foʻi ona fefiloi le lanu meamata o le matafaga ma le lanu o le vai poʻo nisi o nofoaga faanatura, ma faigata ai ona iloa tagata ua aʻafia pe a tupu se faʻalavelave. E ui i lona faʻamatalaga talafeagai, ae o loʻo tumau pea lenei tala pepelo ona e lua ona faʻamoemoega: o se lapataʻiga mo le saogalemu ma o se faʻailoga o le faaaloalo.
Sauniga ma agaifanua: meaalofa mai le sami
O le tala tuu o Nyi Roro Kidul (Ny Roro Kidul) e lē tu toʻatasi; e fesoʻotaʻi ma tū ma aga masani e pei o taulaga mai le sami. I le tele o vaega i le talafatai i saute, e faia e tagata ni sauniga e lafo ai taulaga i le sami e fai ma faʻaaliga o le loto faʻafetai mo a latou iʻa, o se talosaga mo le saogalemu, ma se faʻaaloalo i leoleo o le sami. E mafai ona aofia i taulaga ni fua o faʻatoʻaga, ulu o nisi manu, poʻo tumpeng (alaisa) ma meaʻai eseese ua faʻatulagaina i ni faʻailoga faʻapitoa.
Mo nisi, o le foaʻi atu o meaalofa mai le sami o se tofi faʻaleaganuʻu e faʻamalosia ai le lotogatasi faʻaagafesootai: e potopoto tagata o le nuʻu, galulue faʻatasi, faʻatulaga faʻafiafiaga, ma faʻatumauina sootaga i le va o nuʻu. Mo i latou e faʻamatalaina faʻaleagaga, o le sauniga o se fesootaʻiga i totonu ma pule o le sami, e aofia ai Nyi Roro Kidul. Po o le a lava le vaaiga, o lenei agaifanua e faʻaalia ai le auala e nonofo faʻatasi ai nuʻu i le talafatai ma le sami: maua mai ai meaʻai, ae o loʻo nofouta pea i ona lamatiaga ma mea lilo.
Talafatai i Saute o se nofoaga lilo
E ese le natura o le talafatai i saute o Java mai lona talafatai i matū. O le Vasa Initia matala e mafua ai galu tetele, o se talafatai e masani ona ma'ai, ma o nisi nofoaga e iai ni vaituloto ma ni tafega matautia. O le tele o malelemo e faaopoopo atu i le siosiomaga mata'utia, aemaise lava pe a fai mai tala i le lotoifale o le "valaau" lea a le masiofo. I le po, o le leo o galu mamafa, e foliga mai e tafe mai i se mea mamao, e faaopoopo atu i le siosiomaga fa'ataulāitu, aemaise lava pe a pa'ū ifo le puao ma mou atu le tafailagi.
I nofoaga faapenei, e faigofie ona tuputupu aʻe tala tuu. E masani ona faʻaopoopo e tagata le uiga i mea e le mafai ona latou pulea atoatoa. O le sami o loʻo faʻatusalia ai le le mafai ona vavaloina o le olaga—o nisi taimi e foaʻi atu, o nisi taimi e ave. O Nyi Roro Kidul, i le avea ai ma faʻataʻitaʻiga o le sami, e iai sona sao taua i le auala e faʻamatalaina ai e tagata aafiaga i le talafatai i saute.
Fa'atusa i faatufugaga ma aganu'u lauiloa
O le tala tuu o Nyi Roro Kidul ua musuia ai galuega eseese: tala fa'asolopito, pese, ata vali, fa'aaliga o wayang, ma e o'o lava i ata tifaga ma soap opera. I nisi o fa'aaliga, o lo'o fa'aalia ai o ia o se tama'ita'i lalelei o lo'o ofuina le lanumeamata ma o lo'o ofuina se palealii, fa'atasi ai ma se va'aiga e mafai ona fa'amalieina ma fa'afiafiaina ai. I isi, o lo'o foliga mai o ia o se tagata mamalu, e mamao ese mai le fa'a-romantic, e sili atu ona pei o se malosiaga o le natura e le mafai e se tasi ona "umia."
O le mea e malie ai, o aganuu lauiloa e masani ona faamamafaina ai le mataʻutia po o mea lilo mo le faʻaosofia o lagona. Ae ui i lea, i agaifanua i le lotoifale, o Nyi Roro Kidul e malamalama foi i ai o se leoleo o le faatulagaga, ae le na o se tagata e "ave tagata ua afaina." O ia o loo atagia ai le sootaga a tagata soifua ma le natura: pe a matapeʻapeʻa tagata, galo ia i latou o latou tapulaʻa, pe faatauvaa le mana o le sami, e avea mala ma faailoga lapatai.
O le uiga o tala tuu i aso nei
I le vaitaimi faʻaonaponei, e o mai tagata i le Talafatai i Saute e malaga, puʻe ata, taʻalo i le oneone, pe fiafia i le goto o le la. O nisi e manatu o le tala tuu o Nyi Roro Kidul o se tala tuai, o se tala faʻasolopito manaia ae e le talitonuina. O isi e pipiimau pea i o latou talitonuga ma tausisia nisi o tapu. O nei vaaiga e lua e masani ona feiloaʻi i le nofoaga e tasi, i le matafaga e tasi, ma e tofu uma ma le sao i le faʻatulagaina o le "foliga" o le Talafatai i Saute i aso nei.
E tāua tele, e mafai ona faitauina lenei tala tuu o se valaau e faaaloalo i le natura. O galu tetele ma tafega malolosi e lē na o ni meaʻai mo tala, ae o ni mea moni e manaʻomia ai le mataala. Afai o le tala tuu o le lanu meamata e faʻaeteete ai tagata, afai o foaʻi mai le sami e faʻamalosia ai le lotogatasi, pe afai o le tala i le masiofo o le sami e faʻamalosia ai tagata e tausisi i amioga tatau pe a asiasi, o lona uiga e iai se sao taua faʻaagafesootai moni o le tala tuu.
Fa'ato'a
O le tala ia Nyi Roro Kidul ma tala tuu o le Talafatai i Saute o se filo umi e lalagaina ai le talafaasolopito, le faaleagaga, ma le aafiaga o tagata i le vasa. E ola pea ona e tāua i taimi uma: e tumau pea le lautele o le sami, e faaauau pea ona tafe pea galu, ma e faaauau pea ona sailia e tagata le uiga i tua atu o se mana e sili atu nai lo i latou lava. Pe e te malamalama i ai o se tala fatu, o se faailoga faaleaganuu, po o se talitonuga faaleagaga, e aoao pea e le Talafatai i Saute se mea e tasi: e iai tuaoi e le tatau ona sopoia, ma e iai se atulaulau e tatau ona faaaloalo i ai. I le lotolotoi o galu e pa, o le a faaauau pea ona ta’ua le suafa o Nyi Roro Kidul—o se masiofo, o se tala tuu, ma o se faamanatu e le mafai ona faatoilaloina atoatoa le natura.