Le amataga ma le talafaasolopito o le kalena a Julian

Amataga ma Talafaasolopito o le Kalena Julian

O le kalena o se tasi o mea fou e sili ona tāua i le talafaasolopito o le aganuʻu a tagata. A aunoa ma se faiga faʻatulagaina o kalena, o le a faigata i sosaiete ona faʻatulaga vaitau o le totoina o laʻau, gaoioiga faʻalelotu, fefaʻatauaʻiga, ma le pulega a le malo. I totonu o faiga eseese o kalena na faʻaaogaina, o le kalena Julian e iai sona tulaga tulaga ese, o le avea ma faavae mo le kalena i Sisifo mo le silia ma le afe tausaga ma o loʻo faʻaaogaina pea i aso nei i nisi o tū ma aga masani. O lenei tusiga e suʻesuʻeina ai le amataga ma le talafaasolopito o le kalena Julian, ona amataga, le auala e galue ai, ma le auala na iu ai ina suia e le kalena Gregorian.

Talaaga: O le Fenumiai o le Kalena Roma

A o leʻi faʻalauiloaina le kalena a Julian, sa faʻaaogaina e tagata Roma se faiga o kalena lea na toe suia soo, e masani ona mafua ona o ni mafuaʻaga faʻapolokiki. O le kalena a Roma sa faʻaaogaina muamua i le masina, o lea e leʻi ogatusa ai le umi o le tausaga ma le taamilosaga o le vaitau. Afai e le fetuʻunaʻi soo fuafuaga o le masina, e mafai ona see ese le vaitau o le totoina mai aso o le kalena. Ina ia faʻasaʻo lenei suiga, na faʻaopoopoina e tagata Roma masina faʻaopoopo, ae o lenei faiga e le tutusa ma e masani ona faʻaaogaina sese.

I le taimi o le Malo o Roma, o le faaopoopoina o se masina faaopoopo e mafai ona faaaogaina e faalautele ai le umi o tofiga a nisi o taitai po o le faatuai ai o faigapalota. O le iʻuga, na faasolo ina le mafai ona faatuatuaina le kalena. I le seneturi muamua T.L.M., na oo atu ai lenei fenumiai i se tulaga matautia: o aso aloaia ua le toe fetaui ma vaitau moni. I lenei tulaga, ua avea le toe fuataiga o kalena ma se mea e manaomia vave mo le pulega a le setete ma le faatulagaga lautele.

Iulio Kaisara ma le Toe Fuataʻiga Tele

O fa'afouga na mafua mai ia Kaio Iulio Kaisara. Ina ua mae'a ona auai i le tele o taua fa'amiliteli ma fa'apolokiki, na maua ai e Kaisara le pule tele i Roma. I le 46 T.L.M., i le avea ai ma pontifex maximus (ta'ita'i sili o mataupu fa'alelotu a Roma) ma le pule moni, sa ia te ia le pule e toe teuteu ai le faiga o kalena.

E leʻi galue na o ia Kaisara. Sa fesoasoani i ai se tagata suʻesuʻe fetu mai Alexandria, Aikupito, e igoa ia Sosigenes. O Alexandria o se nofoaga autū o aʻoaʻoga i le taimi lenā, ma o le aga masani a Aikupito i suʻesuʻega fetu sa leva ona faʻaaogaina ai le kalena la. E le pei o le kalena masina, lea e faʻalagolago i foliga o le masina, o le kalena la e faʻatulaga le faʻatusatusaga o le tausaga ma le gaioiga manino o le la, lea e fuafua ai vaitau.

FAITAU FOI  Kolone Holani i Initonesia

O le toe fuataʻiga a Kaisara na suia ai Roma i le kalena o le la, ma taofia ai le fesuiaʻi pea o vaitau ma aso. O le faʻailoga lea o le amataga o le kalena Julian.

Tausaga o le Fenumiai: “Tausaga o le Fenumiai” (46 T.L.M.)

A o le’i atoatoa ona fa’atinoina le kalena fou, sa tatau ia Kaisara ona “toe fa’atulaga” le kalena, lea na matuā se’e ese mai le ala sa’o. O le tausaga 46 T.L.M. ua lauiloa i tala fa’asolopito o le annus confusionis, po’o le “tausaga o le fenumiai,” ona o lona umi e le masani ai. Ina ia toe fa’afo’isia le fealofani ma vaitau, na fa’aopoopoina e Kaisara ni nai aso fa’aopoopo—o nisi tala na fa’apea mai ai o le tausaga e tusa ma le 445 aso. O lenei fa’aopoopoga tele na mana’omia ina ia mafai ai e le tausaga na sosoo ai ona amata i le kalena fou ma sili atu ona mautu.

Na amata aloaia le kalena Julian i le 45 T.L.M.

Le Auala e Galue ai le Kalena Julian

O le kalena a Julian ua fa'atulaga ai ni tulafono faigofie:

1. O le umi o le tausaga e 365 aso.
2. I tausaga taʻi 4 uma, e faʻaopoopoina ai le aso faʻaopoopo e 1 (tausaga oso), ma avea ai ma 366 aso.

I se isi faaupuga, o le averesi o le umi o le tausaga i le kalena Julian e 365,25 aso.

E le gata i lea, o le kalena a Julian na toe faatulagaina foi le umi o masina e pei ona tatou iloa: o nisi masina e 30 aso, o nisi e 31, ma o Fepuari na avea ma masina aupito puupuu. O tala masani lauiloa e faamatala ai le "taua" o Augustus ma Julius i le umi o masina (mo se faataitaiga, na tuuina atu ia Aokuso le 31 aso), ae o nei faamatalaga auiliili o se tuufaatasiga tele o tala tuu ma faafaigofieina o talafaasolopito. E manino lava, o le faiga o masina o le kalena Roma na mulimuli ane faatulagaina, ma faigofie ai ona faaaoga i le pulega.

Fa'afitauli Natia: Eseesega ma le Tausaga Fa'atropika

E ui lava ina sili atu ona matagofie le kalena a Julian nai lo le kalena Roma muamua, ae sa i ai lava ni vaivaiga faasaienisi. O le tausaga i le teropika (o le umi o le taimi e toe foʻi ai le lalolagi i le tulaga tutusa e tusa ai ma vaitau, pe tusa ma le equinox i le equinox) e tusa ma le 365,2422 aso, ae le o le 365,25 aso.

FAITAU FOI  O le sao o Cleopatra i Aikupito anamua

E foliga mai e laʻitiiti le eseesega: pe tusa ma le 0,0078 aso i le tausaga, pe tusa ma le 11 minute ma le 14 sekone. Ae i le lumanaʻi, e faʻaopoopoina nei eseesega. O le iʻuga, e toe foʻi i tua le kalena a Julian pe tusa ma le tasi le aso i le 128 tausaga e faʻatatau i vaitau. I le aluga o seneturi, o le aso o le equinox o le tautotogo—lea e taua tele mo le fuafuaina o aso malolo faʻalelotu—e suia pea lava pea.

O le Matafaioi a le Kalena Julian i le Lalolagi Kerisiano

Sa matuā tāua tele le kalena a Julian a o suia le Emepaea o Roma ma fa’alauteleina le faa-Kerisiano. O le kalena fa’alelotu, aemaise lava i le fuafuaina o le Eseta, sa fa’alagolago i le tulaga o le equinox ma foliga o le masina. O le Fono a Nicaea i le 325 TA, mo se fa’ata’ita’iga, na fa’atuina ai ni ta’iala mo le fuafuaina o le Eseta e ala i le fa’asino i le equinox o le tautotogo.

I le Vaitau Tutotonu, sa faʻaaogaina lautele le kalena Julian i Europa, mo le malo, fefaʻatauaʻiga, ma sauniga lotu a le ekalesia. E tusa lava pe ua pa'ū le Emepaea o Roma i Sisifo, sa tumau pea le kalena Julian o le faiga masani i le tele o itulagi ona sa faʻalagolago i ai tu ma aga masani a le pulega o le ekalesia ma le tusiaina o pepa.

Toe Fuata'iga o Gregorian: Fa'asa'oina o le Kalena Julian

I le seneturi lona 16, o le eseesega o le kalena a Julian mai vaitau ua lava lea e mafua ai ni faafitauli matuia, aemaise lava mo le Ekalesia Katoliko. I le vaitau o le 1500, o le vernal equinox, lea e tatau ona i ai i le aso 21 o Mati (e tusa ai ma le Fono a Nicaea), ua suia i le aso 11 o Mati i le kalena a Julian. O lenei mea na aafia ai le fuafuaina o le Eseta ma le kalena faalelotu.

O lea la, i le 1582, na faʻalauiloa mai ai e Pope Gregory XIII le kalena Gregorian. E lua suiga autū na faia:

1. Aveesea o aso e 10 e "toe fa'afetaui" ai vaitau (e.g., ina ua mavae le aso 4 o Oketopa, 1582 na vave lava ona avea ma aso 15 o Oketopa, 1582 i atunuu na vave ona taliaina).
2. Suia tulafono o le tausaga osooso: o tausaga o le seneturi (e.g., 1700, 1800, 1900) e lē o ni tausaga osooso se’i vagana ua vaevaeina i le 400 (e.g., 1600 ma le 2000 o tausaga osooso). O lenei mea ua avea ai le umi o le tausaga ma aso e 365,2425, e sili atu ona latalata i le tausaga vevela.

O lenei toe fuataʻiga sa faʻaitiitia tele ai le fesuiaʻiga o vaitau, ma faʻapea ai ona sili atu le saʻo o le kalena Gregorian i se taimi umi.

Tufatufaina e lē tutusa

E leʻi tupu faʻatasi le faʻaaogaina o le kalena Gregorian i le lalolagi atoa. O atunuu Katoliko e pei o Italia, Sepania, ma Potukale na vave faʻaaogaina, ae o le tele o atunuu Porotesano ma Orthodox na faʻatuai ona o mafuaʻaga faʻapolokiki ma faʻalelotu. Na faʻatoʻā faʻaaogaina e Peretania ma ona kolone le kalena Gregorian i le 1752. Na faʻatoʻā suia e Rusia ina ua maeʻa le Fouvalega o le 1917, ma iʻu ai i se mea manaia: o le "Fouvalega o Oketopa" e tusa ai ma le kalena Julian na tupu ia Novema o le kalena Gregorian.

FAITAU FOI  Fouvalega tau alamanuia i Egelani

O se taunuuga o lenei eseesega i taimi o le vaetamaina, e lua aso e masani ona aliali mai i pepa faasolopito: O le Old Style (OS) mo Julian ma le New Style (NS) mo Gregorian.

O le Kalena Julian i Ona Po Nei

E ui o le kalena Gregorian ua avea nei ma tulaga fa'avaomalo, ae e le'i mou atu atoa le kalena Julian. O nisi o ekalesia Orthodox i Sasa'e o lo'o fa'aaogaina pea le kalena Julian mo nisi o fa'amanatuga, e aofia ai le Kerisimasi. Ona o le eseesega i le va o kalena Julian ma Gregorian o lo'o fa'aauau pea ona fa'ateleina (o lo'o 13 aso i le seneturi 21), o le Kerisimasi, Tesema 25 e tusa ai ma le kalena Julian, e pa'ū i le aso 7 o Ianuari e tusa ai ma le kalena Gregorian.

E le gata i lea, o le faaupuga "kalena Julian" e aliali mai foi i tulaga faasaienisi e pei o le "numera o aso Julian" (o se faiga o le faitauina faasolosolo o aso e faaaogaina e le au suʻesuʻega o fetu), e ui o lenei manatu e le o se kalena Julian i le uiga lautele, ae o se faiga faafuainumera e faafaigofie ai fuafuaga faasuʻesuʻega o fetu.

I'uga

Na afua mai le kalena Julian mai se manaʻoga autū: ia faʻatulaga le faiga o taimi fenumiai a Roma ma faʻafetaui le kalena ma vaitau. Faʻafetai i toe fuataʻiga a Julius Caesar ma le fesoasoani a le au suʻesuʻega fetu a Alexandria, na avea ai le kalena Julian ma se tasi o talatuu sili ona tumau i le talafaasolopito o le tagata. Peitaʻi, o lona saʻo faʻasaienisi e le atoatoa na mafua ai ona faasolosolo malie ona see ese mai vaitau, ma iu ai ina suia e le kalena Gregorian.

E ui i lea, o loo tumau pea le tāua o le kalena a Iuliano o se laasaga tāua i le talafaasolopito o le poto ma le malo. O loo faaalia ai le auala na taumafai ai tagata lautele e faatoilalo ai faigata o le natura—le gaoioi o le la, o vaitau, ma le saoasaoa o le olaga—e ala i tulafono na malilie faatasi i ai. Mai Roma anamua e oo atu i tu ma aga faalelotu i aso nei, o loo lagonaina pea ni faailoga o le kalena a Iuliano, o loo faamaonia ai o faiga o kalena e le na o se mataupu o le faitauina o aso, ae o se atagia o manaoga faaleagafesootai, faaupufai, ma faasaienisi o se vaitaimi ua tuuina mai.

Taofi faamatalaga