Talafaasolopito o le aganu'u Inca ma lona talatuu

Talafaasolopito o le Malo Inca ma Lona Tofi

O le malo Inca o se tasi o malo tetele ma sili ona lauiloa i Amerika a o le’i taunuu mai tagata Europa. Sa manuia lenei malo i Mauga o Andes, aemaise lava i le mea ua ta’ua nei o Peru, Ecuador, Polivia, Chile, ma vaega o Atenitina ma Colombia. Faatasi ai ma lona laumua i Cusco, na faavaeina ai e le Inca se faiga faapolokiki faatulagaina, se feso’ota’iga lautele o auala, tekinolosi faatoaga alualu i luma, ma le tofi o fale e ofo ai pea le lalolagi i aso nei. Ina ia malamalama i le maoae o le Inca, e tatau ona tatou su’esu’eina ona amataga, lona vaitaimi sili ona lelei, ona faiga faaagafesootai ma le tamaoaiga, ona mafuaaga o le pa’ū, ma lona tofi o loo totoe.

O Amataga ma le Tulaʻi Mai o le Malo o Inca

E tusa ai ma tala tuu ma tala faasolopito a Andean, na afua mai le Inca mai le tala tuu a Manco Cápac ma Mama Ocllo, o ē e talitonuina na ō mai mai le Vaituloto o Titicaca e faavaeina Cusco. E ui o lenei tala e faasolopito, ae o loo atagia mai ai le taua o le faasinomaga faalelotu ma faatusa i le fausiaina o le malosiaga o Inca. I le talafaasolopito, na amata le Inca o se vaega toaitiiti i le vanu o Cusco i le amataga o le seneturi lona 13. I o latou aso muamua, e lei vave ona avea i latou ma malosiaga pule, ae na tauva ma isi vaega i le itulagi o Andean.

Na tupu se suiga tele ina ua amata ona faʻatino e taʻitaʻi Inca ni fuafuaga faʻamiliteli ma faʻava-o-malo. I le seneturi lona 15, aemaise lava i lalo o le taʻitaʻiga a Pachacuti Inca Yupanqui (na pule pe tusa o le 1438–1471), na oʻo ai le Inca i se faʻalauteleina tele. Ua lauiloa Pachacuti o se tagata toe fuataʻi na fausia se fausaga malosi o le setete, faʻalauteleina le teritori, ma amataina ni galuega tetele faufale. Mai lena taimi, na tuputupu aʻe ai le malo i se setete tele e taʻua o Tawantinsuyu, o lona uiga o "itulagi e fa ua autasi."

Fa'atulagaga Fa'apolokiki ma Pulega

O se tasi o mea taua na mafua ai le manuia o le Inca o se faiga faʻapulega tutotonu ae aoga. Na vaevaeina le malo i ni vaega tetele e fa: Chinchaysuyu (i matu), Antisuyu (i sasaʻe), Collasuyu (i saute), ma Cuntisuyu (i sisifo). O nei vaega e fa na tutotonu i Cusco, o le "pito o le lalolagi" i upu a Inca. O le ulu o le malo na taʻua o Sapa Inca, o se pule sili na manatu e iai ni sootaga paia, aemaise lava ma le atua o le la o Inti.

Ina ia pulea o latou teritori tetele ma eseese, na faʻatinoina e le Inca se faʻatulagaga faʻapitoa o taitai ma se faiga faʻatonutonu malosi. Sa latou faʻalagolago i le teuina o faʻamaumauga e faʻaaoga ai le quipu, o se maea ua nonoa e fai ma masini e teu ai faʻamatalaga. E ui lava sa leai se faiga tusitusi faʻa-alafapeta a le Inca, ae na mafai ai e le quipu ona latou fuafuaina lafoga, faʻamaumau le faitau aofaʻi, fua o le seleselega, ma le tufatufaina o galuega.

Tamaoaiga, Faatoaga, ma Faiga o Galuega

O le tamaoaiga o Inca sa faʻavae i luga o faʻatoʻaga na fetuʻunaʻi i le laufanua maʻai ma eseese o le Andes. Na latou fausia ni faʻasitepu faʻatoʻaga e puipuia ai le soloia ma faʻateleina ai fanua faʻatoʻaga. E le gata i lea, na atiina ae e le Inca se faiga faʻasūsū lea e faʻasolo ai le vai mai mauga i faʻatoʻaga. O a latou faʻatoʻaga autu e aofia ai sana, pateta, quinoa, ma pi. Na oʻo lava ina avea pateta ma se oloa taua, ma na atiina ae e tagata Andean ni metotia faʻasao e pei o le chuño (pateta faʻamago faʻaʻaisa) lea e mafai ai ona teuina mo se taimi umi.

O le isi uiga iloga o le tamaoaiga o Inca o le faiga mita, lea e manaʻomia ai tagatanuu e galulue mo le manuia o le setete. Sa faʻaaogaina le aufaigaluega Mita e fausia ai auala, alalaupapa, ma olo, faʻapea foʻi ma le galueaina o fanua faʻatoʻaga a le setete. O le aufaigaluega Mita e le na o se galuega faʻamalosia, aua i le tele o tulaga sa saunia e le setete mea e manaʻomia e pei o meaʻai ma le puipuiga mo tagata faigaluega. Peitaʻi, o lenei faiga sa avea foʻi ma meafaigaluega o le pulea faʻapolokiki ma agafesootai, aemaise lava i teritori fou na faoa.

Olaga Fa'aagafesootai ma le Fa'atuatua

Sa i ai i le sosaiete Inca se fausaga fa'ale-agafesootai fa'a-fa'a-se-fa'asologa. I le pito i luga sa i ai le Sapa Inca ma ali'i maualuluga. I lalo ifo o i latou sa i ai ali'i ofisa, ta'ita'i i le lotoifale, ma ositaulaga. O le to'atele o le faitau aofa'i o faifa'ato'aga ma tagata faigaluega, ua fa'atulagaina i ni ayllu, o ni nu'u fa'a-aiga lautele ia na avea ma fa'avae o le fa'alapotopotoga lautele. O le ayllu sa nafa ma le puleaina o fanua fa'ale-nu'u, tausisia o tū ma agaifanua, ma fa'ataunu'uina o matafaioi faigaluega i le malo.

I le tulaga o talitonuga, sa pipiimau le Inca i le tele o atua, faatasi ai ma Inti (le la) o lo latou atua autū. Sa latou tapuai foi ia Viracocha o le na foafoaina, o Pachamama o le atua fafine o le lalolagi, ma agaga eseese o le natura. O sauniga faalelotu e aofia ai sauniga, taulaga, ma tausamiga e masani ona ogatasi ma taamilosaga o faatoaga. O le lotu e le gata o se mataupu faaleagaga ae o se meafaigaluega foi mo le aloaia faaupufai, aua sa manatu le Sapa Inca o "fanau a le la."

Tofi o Galuega Taulima ma Atina'e

O le talatuu sili ona lauiloa a le Inca o la latou galuega maa e matuā sa'o lava. Sa mafai ona latou fa'apotopotoina maa tetele e aunoa ma le sima, e fa'aaoga ai se metotia na fa'amautinoa ai o latou fale e tete'e atu i mafui'e. O se fa'ata'ita'iga o lenei tomai o lo'o va'aia i Sacsayhuamán, o se 'olo matagofie e lata ane i Cusco, e faia i maa tetele, e le tutusa foliga, ma e fe'avea'i.

E le gata i lea, o Machu Picchu o se fa'ailoga lauiloa i le lalolagi o le tofi Inca. O le nofoaga o lo'o i luga o se atumauga ma e manatu sa avea o se nofoaga fa'aletupu po'o se nofoaga fa'aleagaga. O lo'o fa'aalia e Machu Picchu se fa'afefiloi fealofani o le fausaga ma le natura: fa'ato'aga fa'ato'aga, malumalu, nofoaga e nonofo ai, ma se faiga fa'asusu matagofie.

Sa fausia fo‘i e le Inca se feso‘ota‘iga o auala e ta‘ua o le Qhapaq Ñan, e silia ma le 30.000 kilomita le umi e sopo‘ia ai mauga, vanu, ma toafa. O nei auala sa fa‘apipi‘iina i alalaupapa tautau na faia i filo o la‘au, nofoaga e malolo ai (tambo), ma se faiga e vave ona feavea‘i ai avefe‘au (chasqui). O lenei feso‘ota‘iga na mafai ai ona vave fe‘avea‘i fa‘amatalaga ma oloa i le malo atoa.

O Le Pa'ū o le Malo o Inca

E ui i lona malosi, ae sa vave ona pa'ū le Malo o Inca ina ua taunuu mai Sipaniolo i le amataga o le seneturi lona 16. I le taimi na taunuu ai Francisco Pizarro i le 1532, sa i ai le Inca i se taua faalemalo i le va o ni uso e toalua: o Atahualpa ma Huáscar. O lenei feeseeseaiga i totonu na faavaivaia ai le mautu faaupufai. Sa faaaogaina e Pizarro le tulaga ma faoa faamalosi Atahualpa i Cajamarca, e ui lava i le toatele o ana autau.

I le faaopoopo atu i feeseeseaiga i totonu o le atunuu, o faamai na aumaia e Europa e pei o le misela sa i ai foi se sao taua i le faavaivaia o le faitau aofai o tagata Andes, e oo lava i le taimi a o lei faatoilaloina atoatoa. Ina ua maeʻa le pueina ma le fasiotia o Atahualpa, sa faasolosolo malie lava ona pulea e le au Sipaniolo Cusco ma isi nofoaga tutotonu o le malo. E ui ina faaauau pea le tetee a Inca mai Vilcabamba seia oo i le 1572, ae na iu lava ina paʻu le malo.

Tofi ma le Aafiaga o le Inca i le Taimi Nei

E ui lava i le pa'ū o le malo, ae o loo ola pea le talatuu o le Inca. O le gagana Quechua, sa avea muamua ma gagana a le pulega a Inca, o loo tautala pea i ai le faitau miliona o tagata i le Andes i aso nei. O loo faatinoina pea metotia o faatoaga faasitepu ma avea ma musumusuga mo faatoaga gafataulimaina i vaega maugā. I aganuu, o sauniga faaleaganuu e faamamaluina ai Pachamama po o tausamiga e fesoʻotaʻi ma le la e pei o Inti Raymi o loo faamanatuina pea, aemaise lava i Peru.

O toega faaletino e pei o Machu Picchu, Cusco, ma Qhapaq Ñan e le gata o ni mea e suʻesuʻeina i talafaasolopito ae o ni puna foi o le faasinomaga ma le mitamita o le lotoifale. O nei nofoaga e tosina mai ai tagata tafafao maimoa mai le salafa o le lalolagi, e faamanatu mai ai ia i tatou e mafai e malo tetele ona manuia e aunoa ma tekinolosi faaonaponei, ae faatasi ai ma le malosi o le faatulagaga lautele, le tele o le fatufatuga, ma le fetuutuunai i o latou siosiomaga.

Fa'ato'a

O le talafaasolopito o le aganuʻu Inca ua faʻaalia ai le mafai e tagata Andean ona fausia se malo tele faʻatasi ai ma le pulega lelei, faʻatoʻaga faʻapitoa, ma le fausaga matagofie. Na latou fausia se faiga faʻatulagaina lelei, faʻafesoʻotaʻi teritori tetele i se fesoʻotaʻiga o auala, ma tuʻua ai se talatuu o loʻo tumau pea i le asō. E ui ina pa'ū i le tuʻufaʻatasiga o feteʻenaʻiga i totonu ma le faʻatoʻilaloina o Sepania, ae o loʻo tumau pea le talatuu o Inca i le gagana, aganuʻu, metotia faʻatoʻaga, ma nofoaga faʻasolopito o loʻo avea ma se tasi o oa o le lalolagi o aganuʻu. O le suʻesuʻeina o le Inca, e le gata ina tatou malamalama i le talafaasolopito o Amerika i Saute ae tatou te aʻoaʻoina foʻi lesona e uiga i le onosaʻi, mea fou, ma le sootaga a tagata soifua ma le natura.

Taofi faamatalaga