A'oa'oga i le antropologi gagana

A'oa'oga i le Anthropology Fa'a-Gagana

O le antropolotika fa'ale-gagana o se lala o le saienisi e su'esu'eina le gagana o se faiga fa'aagafesootai ma fa'ale-aganu'u. O lona taula'iga e sili atu nai lo le fausaga o gagana (e pei o le kalama po'o le phonology), ae fa'apea fo'i i le auala e fa'aoga ai e tagata le gagana e fausia ai uiga, fa'atulaga fegalegaleaiga fa'aagafesootai, feutaga'i i fa'asinomaga, ma fa'atumauina pe lu'iina le pule i le olaga i aso faisoo. Talu ai ona o lo'o iai pea le gagana i totonu o se tala'aga, o le antropolotika fa'ale-gagana e su'esu'eina fo'i tulaga o le tautala, tu ma aga fa'afeso'ota'i, tulaga fa'ale-aganu'u, talafa'asolopito o kolone, fe'avea'iga, ma tekinolosi e fa'atulaga ai le auala e tautala ai tagata ma malamalama ai i le tautala. Ina ia malamalama i lenei eseesega o manatu, ua atia'e ni a'oa'oga ma ni auala ma ua avea ma fa'avae o su'esu'ega fa'ale-gagana fa'ale-gagana. O nisi nei o a'oa'oga sili ona taua ma fa'aaogaina soo.

1. Fegalegaleaiga Fa'alegagana: Sapir–Whorf

O le aʻoaʻoga o le faʻatatauga faʻa-gagana, e masani ona fesootaʻi ma Edward Sapir ma Benjamin Lee Whorf, o loʻo taʻua ai o le gagana e fesoʻotaʻi ma le auala e mafaufau ai tagata i le lalolagi. I le faʻamatalaga "malosi" (faʻamaoniga faʻa-gagana), e manatu o le gagana e fuafua ai mafaufauga. O le faʻamatalaga e sili ona taliaina lautele o le faʻamatalaga "vaivai": e aʻafia e le gagana le mafaufau, masaniga mafaufau, ma le auala tatou te faʻavasegaina ai le poto masani.

I le suʻesuʻega o gagana, e aogā le faʻatatauga o gagana mo le suʻesuʻeina pe faʻapefea ona aʻafia e vaega faʻale-kalama, upu, poʻo faʻataʻitaʻiga faʻale-aganuʻu le auala e faʻamatalaina ai e tagata o se nuʻu le taimi, avanoa, lanu, aiga, lagona, poʻo amioga. O lenei auala e le faʻatulagaina ai le gagana o se "falepuipui o le mafaufau," ae o se meafaigaluega faʻale-aganuʻu e faʻamasani ai ona failauga e faʻamamafa nisi o vaega o le mea moni. O suʻesuʻega faʻa-gagana i luga o faʻaupuga faʻasino, faiga o numera, poʻo le faʻaigoaina o aiga e masani ona maua ai faʻataʻitaʻiga o le auala e fesoʻotaʻi ai le gagana ma mamanu o le malamalama.

2. Fa'atulagaga ma le Gagana o se Faiga Fa'ailoga

O le fausaga, e faavae i Ferdinand de Saussure, e vaai i le gagana o se faiga o faailoga o lona uiga e fuafua e sootaga i le va o elemene i totonu o le faiga, ae le o lo latou sootaga tuusaʻo ma le lalolagi. O le manatu o le faailoga ma le faailoga e faamamafaina ai o le uiga e fesootai. Ua matua aafia ai e le fausaga (structuralism) le aganuʻu, e aofia ai le gagana, i ni fausaga e mafai ona iloiloina.

I le anthropology gagana, o le talatuu o le structuralism e manino lava i lona taulaʻi atu i mamanu, feteenaʻiga binary, ma faiga faʻavasega. E ui ina mulimuli ane faitioina ona o le soona faʻamamafaina o le "faatulagaga" ma le le popole i suiga i le faʻatinoina, ae na fesoasoani le structuralism e saunia ai meafaigaluega auʻiliʻili mo le malamalama i tulaga masani i le eseesega o gagana ma aganuʻu.

FAITAU FOI  Anthropology faafoma'i ma vaila'au fa'a-foma'i eseese

3. Su'esu'ega Fa'ale-aganu'u o Fesootaiga: Dell Hymes

Na atiina ae e Dell Hymes le su'esu'ega o le itu tau fesootaiga e fai ma faitioga o le gagana, lea e na'o le iloiloina o le agavaa fa'ale-kalama o ē tautala. E tusa ai ma le saunoaga a Hymes, ina ia malamalama moni i le gagana, e mana'omia ona tatou su'esu'eina le agavaa fa'afeso'ota'i: o le mafai lea ona fa'aaoga tatau le gagana i tulaga fa'aagafesootai ma fa'aleaganuu. Na ia fa'atulagaina se meafaigaluega lauiloa e su'esu'e ai e ala i le fa'apu'upu'uga SPEAKING (Setting/Scene, Participants, Ends, Act sequence, Key, Instrumentalities, Norms, Genre).

O lenei auala e faʻamalosia ai tagata suʻesuʻe e o atu i le fanua e mataʻituina pe faʻapefea ona tautala tagata i tulaga moni o fesootaʻiga: sauniga faʻaleaganuʻu, fonotaga a nuʻu, fegalegaleaiga faʻaleaiga, vasega aʻoga, maketi, ma e oʻo lava i talanoaga i luga ole initaneti. O le suʻesuʻega o agafesootai e faʻamamafa ai o tulafono o le "amio lelei," filifiliga o gagana, sitaili o tautala, ma poʻo ai e mafai ona tautala ma o afea o vaega uma ia o le fausaga lautele. I se isi faaupuga, o le gagana e le gata o se meafaigaluega mo le momoliina o savali, ae o se auala foʻi e faʻatonutonu ai le olaga faʻale-nuʻu.

4. Teolosi o le Fa'atinoina o le Lauga: Austin ma Searle

O le talitonuga o le tautala e faapea a tautala se tasi, e le gata ina latou "fai atu" se mea, ae "faia" foi se mea. Na faailoa mai e J.L. Austin le eseesega i le va o le tautala faaleo (mea ua fai mai ai), tautala faaleo (le galuega/faamoemoega o le gaioiga, e pei o le tuuina atu o se poloaiga po o le folafola atu), ma tautala faaleo (le aafiaga i le tagata faalogologo). Na mulimuli ane atiae e John Searle se faavasegaga o tautala faaleo e pei o faatonuga, tautala faaleo, tautala faaleo, ma tautala faaleo.

I le suʻesuʻega o le gagana, e faʻaaogaina le aʻoaʻoga o le tautala e iloilo ai faiga faʻaagafesootai e pei o tautoga masani, tatalo, fetuu, sauniga faʻaigoaina, konekarate faʻaipoipoga, poloaiga faʻasolosolo, ma feutanaiga i nofoaga faitele. E taulaʻi i tulaga o le fiafia: pe a "amanaʻia" ma aloaia se tautalaga. O lenei mea e faʻaalia ai o le pule, faʻalapotopotoga, ma tu ma aga faʻaleaganuʻu e fuafua ai pe i ai ni aafiaga faʻaagafesootai o upu.

5. Fegalegaleaiga ma le Su'esu'ega o Talanoaga

O le fegalegaleaiga fa'atusa ma le au'ili'iliga o talanoaga (CA) e su'esu'e ai le auala e fausia ai le fa'atulagaga fa'aagafesootai i le tulaga la'ititi e ala i fegalegaleaiga i aso uma. E taula'i le CA i le faia o ni taimi, taofi, fa'alavelave, toe fa'aleleia, 'ata, fa'amamafa, ma paga e feso'ota'i e pei o fa'afeiloa'iga ma tali po'o fesili ma tali.

FAITAU FOI  Anthropology tau tamaoaiga ma le faiga o fesuiaiga o oloa

Mo le suʻesuʻega o gagana, e taua tele lenei auala auā e faʻaalia ai e le o taimi uma e foliga mai ai tu ma aga faʻaleaganuu o ni tulafono manino, ae o loʻo aofia i masaniga faifai pea o fegalegaleaiga. Mo se faʻataʻitaʻiga, pe faʻapefea ona teena e tagata talosaga i se auala lē tuusaʻo, pe faʻapefea ona latou faʻaalia le faaaloalo e ala i a latou filifiliga o upu, pe faʻapefea ona latou faʻaalia foliga ma a latou paʻaga talatalanoa. E ala i le iloiloina auiliili o faʻamatalaga talatalanoa, e mafai e le au suʻesuʻe ona vaʻai pe faʻapefea ona talanoaina le faasinomaga, le pule, ma le lotogatasi i lea taimi ma lea taimi.

6. Fa'atinoga, Fa'asinomaga, ma le Tala'aga

E suʻesuʻeina e le Pragmatics le uiga o faʻamatalaga e faʻavae i luga o le tulaga o loʻo faʻaaogaina ai. O se tasi o manatu autū i le anthropology faʻa-linguistic o le faʻasino igoa: o le gafatia o elemene faʻa-linguistic (e pei o suiupu, tulaga o le tautala, faʻaleoga, poʻo filifiliga o upu) e "faʻasino" i nisi o tulaga faʻaagafesootai, e pei o le tulaga, masani, itupa, lanu, poʻo uiga.

Ua faʻamalosia e Michael Silverstein le taulaʻi atu i le faʻasinomaga ma faʻaalia ai e lē o se uiga faʻaagafesootai o le gagana. E mafai e se sitaili o le tautala ona faʻasino i le "aʻoaʻoina," "atunuu," "manaia," poʻo le "aloaʻia," e fuafua i le talitonuga o le gagana o loʻo taatele. E ala i lenei vaʻaiga, o le aʻoaʻoga faʻale-gagana e suʻesuʻeina ai le auala e faʻaaogaina ai e tagata le eseesega o gagana e faʻatulaga ai i latou lava, faʻatupuina le mamao, fausia le lotogatasi, pe faʻaalia ai le mafutaga faʻavaega.

7. Gagana Fa'avae ma le Mana

O le talitonuga fa'avae o gagana e fa'amamafa ai o talitonuga fa'aagafesootai e uiga i le gagana—o mea e ta'ua o le "sa'o," "matagofie," "amio," po'o le "fa'aleatunuu"—e feso'ota'i vavalalata ma faiga fa'apolokiki fa'asinomaga ma le pule. E mafai e talitonuga fa'avae o gagana ona a'afia ai le faiga fa'avae o a'oa'oga, fa'atulagaina, fa'ailogaina o gagana, ma avanoa tau tamaoaiga ma agafesootai o ē tautala.

I totonu o tulaga e tele gagana, o le talitonuga fa'a-gagana e fa'amatala ai le mafua'aga e fa'alauiloa ai nisi gagana o ni gagana aloaia ae fa'atauva'a gagana fa'alotoifale. E fesoasoani fo'i e iloilo pe fa'apefea ona fa'atulaga e le pulega fa'akolone, fausiaina o atunu'u, ma le lalolagi atoa ia fa'atulagaga o gagana. E masani ona iloilo e le au su'esu'e talanoaga i ala o faasalalauga, faiga fa'avae a le malo, faiga fa'aa'oga, ma aafiaga o tagata e tautala i gagana fa'a-laiti e iloa ai pe fa'apefea ona toe gaosia le le tutusa e ala i le gagana—pe tete'e atu i ai e ala i le toe fa'afouina o gagana ma gaioiga fa'asinomaga.

8. Fa'atinoga, Fa'asinomaga, ma le Faiga

O le a'oa'oga fa'atino—e matua'i a'afia lava e tagata mafaufau e pei o Judith Butler i su'esu'ega fa'aleituaiga—e talanoaina ai le manatu o le fa'asinomaga e le o se mea "fa'amautu," ae o se mea e maua mai i gaioiga faifai pea, e aofia ai faiga fa'a-gagana. I le antropolotika fa'ale-gagana, o le su'esu'ega o le sitaili e su'esu'e ai le auala e filifili ai e le au failauga ni fa'ailoga fa'apitoa, gagana fa'alilolilo, gagana fefiloi, po'o le fa'aleoga e "fa'aalia" ai i latou lava: o ni tagata talavou, fa'apolofesa, fa'alelotu, fa'aonaponei, fa'aleaganuu, ma isi mea fa'apena.

FAITAU FOI  Suʻesuʻega faʻaletagata i feeseeseaiga faʻale-aganuʻu

O lenei auala e matuā tāua tele mo le iloiloina o mea tutupu i le taulaga ma mea faatekinolosi: o le fefiloi o tusitusiga, o upu fa'alilolilo, o memes, ma ituaiga eseese o gagana i luga o ala o faasalalauga lautele. O le gagana e malamalama i ai o se punaoa mo le fausiaina o tagata ma feso'ota'iga lautele. O le mea lea, o le faasinomaga e vaaia o se mea e olaola ma e mafai ona feutaga'i, ae le na o se fa'ailoga.

9. Agafesootai Fa'aletagata ma Suiga

E ui o le sociolinguistics e masani ona manatu o se matāʻupu ese, ae o se vaega o le agaifanua faʻale-aganuʻu faʻale-gagana, e suʻesuʻeina foʻi le eseesega o gagana e fesoʻotaʻi ma vasega faʻaagafesootai, ituaiga, tausaga, fesoʻotaʻiga faʻauo, ma le feʻaveaʻi. O lona popolega autū e le naʻo le iai o le eseesega, ae pe aisea e taua ai ma le auala e iloilo ai e tagata. O le eseesega e vaʻaia o se faiga faʻaagafesootai e fesoʻotaʻi ma talafaasolopito faʻalotoifale, femalagaaʻiga, ma fegalegaleaiga i le va o vaega.

O lenei auala e fesoasoani e malamalama ai i suiga o gagana ma le auala e siitia ai nisi o ituaiga gagana i le tulaga "tulaga masani" a'o isi e fa'ailogaina. E masani ona ta'ua i lenei su'esu'ega mataupu o a'oa'oga, avanoa i galuega, ma fa'ailoga tagata.

Fa'ato'a

O a'oa'oga i le anthropology fa'ale-gagana e fa'aalia ai e le mafai ona vavae'eseina le gagana mai le soifuaga fa'aagafesootai. O le relativism fa'ale-gagana e fesoasoani e fa'amatalaina le sootaga i le va o le gagana ma auala e fa'amatalaina ai le lalolagi; o le structuralism e maua ai meafaigaluega mo le faitauina o le gagana o se faiga; o le ethnography o feso'ota'iga e fa'amamafa ai le taua o le tulaga fa'aleaganuu; o le a'oa'oga o le tautala e fa'aalia ai o tautalaga o gaioiga; o le au'ili'iliga o talanoaga e fa'aalia ai tulaga masani fa'aagafesootai i le tulaga la'ititi; o le pragmatics ma le indexicality e fa'amatalaina ai uiga fa'aagafesootai e iai i filifiliga fa'agaga; o le ideology o gagana e fa'amamafa ai le tele o le pule; ae o le performanceivity ma le stylistics e fa'aalia ai le gagana o se auala e fausia ai le fa'asinomaga.

I le tuufaatasia o nei aʻoaʻoga, e mafai ai e le anthropology faʻa-linguistic ona suʻesuʻeina atoatoa mea o loʻo tutupu i gagana: mai talanoaga i aso faisoo i faiga faʻavae a le setete, mai tū ma aga masani i fesootaiga faʻatekinolosi. I le iuga, o lenei suʻesuʻega e faʻamanatu mai ai ia i tatou o le malamalama i le gagana o lona uiga foʻi o le malamalama i tagata—o latou ala o le olaga, o tulaga faatauaina latou te tausisia, ma mafutaga faʻaagafesootai latou te fausia.

Taofi faamatalaga