O le Matafaioi a le Gagana i le Fausiaina o le Faasinomaga Lautele
E sili atu le gagana nai lo na o se auala e fesootaʻi ai mo le faʻasalalauina o faʻamatalaga. I le soifuaga faʻaagafesootai, e avea le gagana ma faʻailoga o ai i tatou, o le vaega tatou te auai ai, ma o a tulaga faatauaina tatou te umiaina. O le auala e tautala ai se tagata—mai le filifiliga o upu, leo, gagana eseese, i le ituaiga gagana e faʻaaogaina—e masani ona avea o se "pepa faʻailoa" e faitauina e isi. O le mea lea, e taua tele le gagana i le fausiaina o le faasinomaga faʻaagafesootai, o se faasinomaga e aliaʻe mai i a tatou fegalegaleaiga ma lo tatou siosiomaga, vaega, ma fausaga faʻaagafesootai o loʻo siomia ai i tatou.
Gagana o se fa'ailoga o le avea ma sui auai o le vaega
O le faasinomaga fa'aagafesootai e feso'ota'i fa'avae i le lagona o le auai. A fa'aogaina e se tasi se gagana fa'aitulagi e pei o le Javanese, Sundanese, Minangkabau, Bugis, po'o le Batak, e le gata ina latou fa'aalia le uiga fa'aleoga ae fa'amaonia ai fo'i lo latou pipii atu i se nu'u fa'apitoa. O gagana fa'alotoifale, faaleoga, ma upu e mafai ona fa'ailoa mai ai le amataga fa'afanua ma le tala'aga fa'aleaganuu. I talanoaga i aso uma, o nei fa'ailoga e mafai ona fa'afaileleina ai le lotogatasi: e masani ona lagona e tagata le vavalalata atu ia i latou e tautala i le gagana lava e tasi.
E tutupu foʻi mea faapena i isi vaega faʻaagafesootai. O gagana faʻasolo a le autalavou, faʻaupuga faʻafiafia, poʻo faʻaupuga faʻapolofesa (e pei o faʻaupuga faafomaʻi, tulafono, poʻo tekinolosi) e avea ma se ituaiga "tulafono" e faʻafaigofie ai fegalegaleaiga a le vaega ma faʻavasega ai i latou mai tagata mai fafo. A lelei se tasi i se faʻaupuga faʻapitoa, e manatu o ia o se "vaega" o le vaega, ae o le le masani i le faʻaupuga lava e tasi e mafai ona faʻatulagaina ai i latou o se tagata fou poʻo se tagata mai fafo.
Eseesega o gagana ma fausaga fa'aagafesootai
I le sociolinguistics, o le eseesega o gagana e fesoʻotaʻi vavalalata ma le faʻavasegaina o tagata lautele. O ituaiga gagana aloaia e masani ona fesoʻotaʻi ma tulaga aloaia, aʻoaʻoga, ma faʻalapotopotoga, ae o ituaiga gagana e le aloaia pe masani ona faʻaaogaina i totonu o faigauo ma aiga. O nei filifiliga o gagana e le o se mea e le faaituau, aua e mafai ona atagia ai le tulaga faʻaagafesootai o se tagata ma fuafuaga mo le fausiaina o le ata o ia lava.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻaaogaina o le gagana Initonesia aloaia i nisi o tulaga e mafai ona avea ma auala e faʻaalia ai le agavaa, tomai faʻapitoa, poʻo le pule. I se isi itu, o le faʻaaogaina o gagana e sili atu ona masani ai e mafai ona avea ma auala e faʻaalia ai le vavalalata ma le tutusa. I nofoaga faitele, e mafai e se tagata ona filifili e sui lana sitaili tautala ina ia "fetaui" ma le aofia—o se faiga e masani ona taʻua o le suiga o le sitaili. O lenei fetuunaiga e le gata i le faaaloalo, ae faʻapea foi i le faasinomaga: tatou te "faʻaalia" i tatou lava i se auala ese e tusa ai ma le matafaioi faʻaagafesootai o loʻo tatou faia.
Gagana o se fa'ailoga o le fa'asinomaga fa'ale-aganu'u ma fa'ale-aganu'u
E fesoʻotaʻi vavalalata le gagana ma le aganuʻu. O le tele o tulaga faatauaina, tu ma aga masani, ma vaaiga a se nuʻu i le olaga e aofia i faaupuga, faataoto, ma faiga faafeiloaiga. I le gagana Javanese, mo se faataitaiga, o tulaga tautala (ngoko, krama) e atagia ai manatu o le faaaloalo ma le faatulagaga faaleagafesootai. I gagana faaitulagi eseese i Initonesia, o faiga faafeiloaiga e faamatala auiliili ai sootaga faaleaiga, ma faamamafaina ai le taua o sootaga faaleaiga ma le nuu.
A fa'asaoina se gagana i le lotolotoi o le pule a gagana fa'aleatunuu po'o gagana fa'alelalolagi, e masani ona fa'auigaina le faiga o se taumafaiga e fa'asaoina ai le fa'asinomaga fa'aleaganuu. I se isi itu, a amata ona seasea fa'aaogaina gagana fa'alotoifale e tupulaga talavou, e tula'i mai popolega i le leiloa o le fa'asinomaga fa'aleaganuu. E tele nu'u e va'ai i le toe fa'afouina o gagana o se vaega o le tauiviga e fa'atumauina ai le mamalu fa'aleaganuu ma le fa'asaoina. O le mea lea, e le gata ina fa'aalia ai le fa'asinomaga fa'ale-aganu'u le gagana ae avea fo'i ma malae taua mo faiga fa'apolokiki fa'aleaganuu.
Faasinomaga o le itupa ma le gagana
E iai fo'i le sao o le gagana i le fa'atulagaina ma le fa'aalia o le fa'asinomaga o le itupa. O le auala tatou te tautala ai e masani ona feso'ota'i ma manatu fa'aagafesootai e uiga i le fa'atamā ma le fa'afafine—mo se fa'ata'ita'iga, o le manatu e tatau i fafine ona "tautala" ma le filemu, pe "tatau" i ali'i ona fa'amalosi ma sa'o. E ui o nei fa'ata'ita'iga e le o taimi uma e moni ma e mafai ona fa'atapula'aina, o le mea moni o ia tu ma aga fa'aagafesootai e a'afia ai le auala e fa'aalia ai e tagata o latou lava lagona.
I nisi o tulaga, e mafai ona faʻaaogaina le filifiliga o upu ma le sitaili o le gagana e faʻamaonia ai se faasinomaga faapitoa o le itupa poʻo le teena o tu ma aga masani o loʻo iai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻaaogaina o upu e le faʻaituʻau i le itupa poʻo le teena o upu faʻalumaina e mafai ona avea ma gaioiga faʻa-gagana e taua tele i le va fealoaʻi. O suiga faʻa-gagana i mataupu tau i itupa e faʻaalia ai e le o faʻamautuina faʻasinomaga, ae o loʻo feutagaʻi e ala i fegalegaleaiga faʻaagafesootai ma atinaʻe.
Gagana, vasega fa'aagafesootai, ma le mamalu
E lē tutusa uma le vaʻaiga i ituaiga gagana eseese. I le tele o sosaiete, o nisi ituaiga e manatu i ai e "maualuga" ae o isi e "maualalo." O lenei faʻamasinoga e fesoʻotaʻi ma le mamalu faʻaagafesootai. O nisi faaleoga e ono manatu i ai o ni faaleoga e sili atu ona aʻoaʻoina, ae o isi e manatu i ai o ni faaleoga faigofie—e ui o lenei faʻamasinoga e sili atu ona faʻaagafesootai nai lo le gagana. Ona avea lea o le gagana ma se auala e mafai ona manuia ai nisi vaega ae faʻaletonu ai isi.
I le galuega, mo se faʻataʻitaʻiga, o tomai faʻapitoa i le gagana Initonesia, tomai faʻalauiloa, poʻo le tomai i gagana ese e masani ona avea ma aseta faʻaagafesootai. O i latou e sili atu ona maua le avanoa i aʻoaʻoga e masani ona tele atu avanoa e atiina ae ai tomai faʻa-gagana e manatu e matua taua. O le iʻuga, e mafai e le gagana ona faia se sao i le toe gaosia o le le tutusa faʻaagafesootai: e le ona o le gagana lava ia, ae ona o faʻalapotopotoga faʻaagafesootai e eseese le tauia o nisi ituaiga o gagana.
Gagana i le avanoa numera: o se faasinomaga e fesuisuiaʻi ma vave ona suia
O le atinaʻeina o ala o faasalalauga faaagafesootai ua faʻaalia atili ai le fausiaina o le faasinomaga e ala i le gagana. I le avanoa faatekinolosi, e mafai e tagata ona fausia ni tagata e ala i le filifilia o upu, le faiga o faʻamatalaga, le faʻaaogaina o meme, faʻapuʻupuʻuga, poʻo le faʻafefiloi o tusitusiga. O mea tutupu e pei o le "Jaksel" (o se faʻafefiloi o le gagana Initonesia ma le Igilisi), mo se faʻataʻitaʻiga, e le gata o ni masaniga faʻa-gagana ae o loʻo iai foʻi ni fesootaʻiga ma vasega faʻapitoa, olaga, ma nuʻu.
E fa'avavevaveina fo'i e avanoa fa'atekinolosi le fausiaina o fa'asinomaga fou o le nu'u. E mafai e se vaega o tagata fiafia, o se nu'u ta'aloga, po'o se vaega o tagata fa'atino ona i ai ni upu tulaga ese e malamalama i ai ona sui. E avea le gagana ma meafaigaluega e fa'amalosia ai le lotogatasi, fa'apea fo'i ma se pa puipui fa'atusa e fa'avasega ai "i tatou" mai "i latou." Talu ai ona e masani ona sili atu ona fetu'una'i fa'asinomaga i luga ole laiga, e mafai e tagata ta'ito'atasi ona suia a latou sitaili gagana e fetaui ma le tulaga ma le aofia o le fa'avae.
Gagana o se malae mo feutanaiga ma feeseeseaiga e uiga i le faasinomaga
Talu ai ona o le gagana e atagia ai le faasinomaga, e mafai foi ona avea ma puna o feeseeseaiga. O finauga e uiga i gagana faaleatunuu ma gagana faaitulagi, o manaoga mo le aloaia o gagana a tagata laiti, po o le faailogaina o nisi o gagana e faaalia ai o le gagana o se malae faaupufai. A lagona e se vaega o loo faavaivaia lana gagana, e mafai ona lagona o loo le faaaloalo i lona faasinomaga.
Peita’i, e mafai fo’i ona avea le gagana ma alalaupapa. O le tele o gagana, mo se fa’ata’ita’iga, e mafai ai e se tasi ona feoa’i i totonu o nu’u eseese. E to’atele tagata Initonesia e nonofo i se tulaga moni e tele gagana: fa’aaogaina a latou gagana fa’aitulagi i le fale, Initonesia i le a’oga ma le galuega, ma se gagana ese i nisi o tulaga. O lenei faiga e le o lona uiga o le leiloa o le fa’asinomaga; o le mea moni, e mafai ona fa’amauoa ai, a’o a’oa’oina e tagata ta’ito’atasi le fa’atautaia o lalolagi eseese fa’aagafesootai.
Fa'ato'a
E tele ma lavelave le matafaioi a le gagana i le fausiaina o le faasinomaga lautele. E fa'ailogaina e le gagana le avea ma sui auai o se vaega, e atagia ai fausaga lautele, e tausia ai le faasinomaga faaleaganuu, fausia matafaioi tau feusuaiga, ma e o'o lava i le fa'atosinaina o avanoa tau tamaoaiga e ala i tulaga taualoa. I le vaitaimi numera, ua fa'ateleina le avea o le gagana ma meafaigaluega malosi mo le fausiaina o faasinomaga—e mafai ona fa'atulagaina, fa'aleleia, ma fa'atalanoaina vave.
I le iuga, o le malamalama i le gagana o se vaega o le faasinomaga faaagafesootai e fesoasoani ia i tatou e sili atu ona nofouta i le eseesega. E mafai ona tatou iloa o tua atu o gagana uma, ituaiga eseese, po o le filifiliga o upu o loo i ai aafiaga o le olaga, talafaasolopito, ma fuafuaga faaagafesootai. Faatasi ai ma le faaaloalo, e le gata ina avea le gagana ma auala e eseese ai ae o se auala foi e fausia ai ni sootaga e sili atu ona tonu ma aofia ai tagata i totonu o le sosaiete.