Le sootaga i le va o le gagana ma le aganuʻu mai se vaaiga faʻa-antropolo

O le Sootaga i le va o le Gagana ma le Aganuu mai se Vaaiga Fa'aletagata

I suʻesuʻega faʻa-antropologi, o le gagana ma le aganuʻu e malamalama i ai o ni elemene e lua e fesoʻotaʻi vavalalata ma e lē mafai ona vavaeʻeseina. O le gagana e lē gata o se auala e fesootaʻi ai, ae o le auala autū foʻi lea e fausia ai, faʻasaoina, ma faʻasalalauina ai le aganuʻu. O le aganuʻu, i le isi itu, e maua ai se faʻavae mo le uiga i totonu o le gagana: fuafua pe faʻapefea ona filifilia e tagata upu, fausia ni fuaiupu, faʻaalia lagona, ma e oʻo lava i le fuafuaina po o le a le mea e manatu e faaaloalo pe lē faaaloalo i fegalegaleaiga faʻaagafesootai. O se vaaiga faʻa-antropologi e tuʻuina ai le gagana o se vaega o se faiga faʻaagafesootai ola, o lona i ai e fesoʻotaʻi pea ma le talaʻaga o le talafaasolopito, le pule, le faasinomaga, ma suiga faʻaagafesootai i totonu o se sosaiete.

Gagana o se Faiga Fa'ailoga Fa'aleaganuu

E vaʻaia e le aganuʻu o tagata le aganuʻu o se faiga o faʻailoga—o se seti o uiga ua malilie i ai ma faʻatinoina e tagata o se sosaiete. I totonu o lenei faʻavae, o le gagana o le faiga faʻailoga e sili ona lavelave ma faʻaaogaina soo i le olaga i aso faisoo. E ala i le gagana, e faʻaigoaina ai e tagata meafaitino, mea tutupu, lagona, mafutaga, ma manatu faʻafagogo. O nei igoa e lē o ni igoa e lē faaituau; e aʻafia i latou e le auala e vaʻai ai se vaega i le lalolagi.

Mo se faʻataʻitaʻiga, o upu faʻa-aiga i gagana eseese e atagia ai le auala e faʻatulaga ai e sosaiete fegalegaleaiga faʻaagafesootai. E faʻavasega e le gagana Initonesia le va o le "tuagane" ma le "tausoga fafine," ae o nisi gagana faʻaitulagi e eseese a latou upu mo tuagane o tina ma tamā, pe faʻavasega e faʻavae i tausaga. O nei eseesega i upu e atagia ai le taua o le gafa, fausaga o aiga, ma tu ma aga faʻaagafesootai o loʻo iai i aganuʻu faʻalotoifale.

Fegalegaleaiga Faalegagana: Va'aiga i Foliga o Gagana

O se tasi o autu masani i le anthropology o gagana o le linguistic relativity, lea e fesoʻotaʻi ma le manatu e mafai e le fausaga o gagana ona aʻafia ai le auala e mafaufau ai tagata ma vaʻai ai i le mea moni. O lenei manatu e masani ona faʻatatauina ia Edward Sapir ma Benjamin Lee Whorf. I se faʻamatalaga e sili atu ona talafeagai (le mea ua taliaina lautele i aso nei), o le gagana e le "fuafuaina" atoatoa mafaufauga, ae e masani ona "faʻatonutonu le mafaufau" pe faʻatulagaina ni masaniga faʻapitoa.

FAITAU FOI  O le a'afiaga o le fa'aa'ai i le fa'asinomaga fa'aleaganuu

Mo se faʻataʻitaʻiga, o nisi gagana e iai a latou faiga faʻasinomaga e sili atu ona faʻalagolago i le faʻasinomaga faʻafanua (matu-saute-sasaʻe-sisifo) nai lo le "tauagavale-taumatau." O i latou e tautala i nei gagana e masani ona aʻoaʻoina ina ia sili atu le saʻo o le iloa o tulaga ma le faʻasinomaga i le vateatea. O lenei mea e faʻaalia ai o loʻo faʻafailele e le gagana ni masaniga faʻapitoa e fesoʻotaʻi ma le ala o le soifuaga ma le siosiomaga faʻaleaganuu o lena sosaiete.

Gagana o se Fa'atinoga Lautele: Tala'aga, Malosiaga, ma le Fa'asinomaga

O le suʻesuʻega faʻa-antropolo i aso nei e faʻamamafa mai ai e tatau ona malamalama i le gagana o se faiga faʻaagafesootai, ae le na o se faiga faʻale-kalama. O lona uiga o le uiga o se tautalaga e le gata ina mafua mai i upu, ae mai foʻi poʻo ai o loʻo tautala, o ai o loʻo tautala i ai, o le a le tulaga, ma mo le a le faʻamoemoega. O iinei e fesoʻotaʻi saʻo ai le gagana ma sootaga o le pule ma le faasinomaga.

O le filifiliga o gagana po'o le eseesega o gagana e mafai ona fa'ailoa mai ai le vasega lautele, tulaga o a'oa'oga, itulagi na afua mai ai, matua, ma e o'o lava i talitonuga fa'avae. I le tulaga o Initonesia, o le fa'aaogaina o le gagana masani a Initonesia e masani ona feso'ota'i ma fa'alapotopotoga aloaia e pei o a'oga, pulega fa'apulega, po'o ala o faasalalauga a le atunu'u, ae o gagana eseese ma gagana fa'aitulagi e alia'e malosi i totonu o aiga, nu'u, ma maketi. O lenei suiga i le eseesega o gagana e le na'o se mataupu o feso'ota'iga fa'atekinolosi, ae o lo'o atagia mai ai le feutaga'iga o le fa'asinomaga: pe a fa'aalia e se tasi i latou lava o se "tagatanu'u o le atunu'u," "tagata o le ituaiga," "tagata talavou," po'o le "tagata tomai fa'apitoa."

I le tele o sosaiete, o le mafai ona tautala i se ituaiga gagana faapitoa e mafai ona tatala ai avanoa i avanoa tau tamaoaiga ma agafesootai. I se isi itu, o tagata e tautala i gagana laiti po o gagana i le lotoifale e masani ona latou lagonaina le faailoga tagata—e manatu i ai o ni tagata e le o ni tagata faʻaonaponei pe le o ni tagata aʻoaʻoina lelei. E vaʻaia e tagata suʻesuʻe i anthropology lenei tulaga o se faiga faʻaagafesootai ma faʻapolokiki, lea e avea ai le gagana ma punaoa e mafai ona manuia ai pe faʻaletonu ai nisi vaega.

Amio ma Tu ma Agaifanua i le Gagana

E iai fo'i i le gagana tu ma aga fa'aleaganu'u e fa'atatau i le faaaloalo, fa'atulagaga fa'ava-o-malo, ma amioga fa'aagafesootai. E manino lenei mea i faiga fa'afeiloa'i, filifiliga o upu, ma le sitaili o le tautala. I aganu'u e fa'amamafa ai fa'atulagaga o tausaga po'o tulaga, e masani ona tu'uina atu e le gagana ni ituaiga o faaaloalo. Mo se fa'ata'ita'iga, e iloa e tagata Javanese tulaga o le tautala (ngoko, madya, krama), lea e mana'omia ai e le au failauga ona mafaufau i fegalegaleaiga fa'aagafesootai a'o le'i tautala.

FAITAU FOI  Metotia suʻesuʻega i le antropology

E lē o ni faiga fa'aaloalo e taatele i tagata uma; o le mea e ta'ua o le faaaloalo i le tasi aganu'u e ono eseese mai le isi. O nisi sosaiete e fa'atauaina le tautala tuusa'o o se fa'amaoni, ae o isi e va'ai i le soona tuusa'o o se fa'alavelave. O le mea lea, o le malamalama i le gagana o lona uiga fo'i o le malamalama i ona tulaga fa'aleaganuu, e aofia ai le auala e pulea ai e se sosaiete feeseeseaiga, fa'aalia ai faitioga, pe fa'aalia ai le lē fiafia.

Gagana, Agaifanua Tu'u, ma le Tofi Fa'aleaganuu

O se tasi o sao taua o le suʻesuʻega o tagata ma aganuu o lona uaʻi atu lea i tū ma agaifanua tuʻugutu: tala faʻasolopito, tala fatu, mantra, lauga faʻaleaganuʻu, pese, fati, faʻataoto, ma isi ituaiga o tala faʻasolopito o nuʻu. O tū ma agaifanua tuʻugutu e lē naʻo ni faʻafiafiaga; o ni faʻamaumauga o le malamalama faʻatasi. E ala i tala ma faʻaaliga patino, o tulaga taua tau amio, talafaʻasolopito o vaega, suʻesuʻega o le vateatea, ma tulafono faʻaagafesootai e tuʻufaʻasolo mai lea tupulaga i lea tupulaga.

I le tele o nuʻu, o gagana faʻalotoifale e iai manatu faʻaleaganuʻu ma vaega e faigata ona faʻaliliu saʻo i isi gagana. A lamatia se gagana, e le gata o upu ma le fausaga o fuaiupu e leiloa, ae faʻapea foʻi ma auala tulaga ese e faʻamatalaina ai aafiaga o le olaga. O le mea lea, o le aganuʻu faʻa-gagana e masani ona aʻafia i le faʻamaumauga o gagana ma taumafaiga toe faʻafouina o se vaega o le faʻasaoina o le tofi faʻaleaganuʻu.

Feso'ota'iga Gagana, Fa'avaomalo, ma Suiga Fa'aleaganuu

O le sootaga i le va o le gagana ma le aganuu e manino foi i le faagasologa o suiga—aemaise lava i tulaga o fesootaiga o gagana e mafua mai i femalagaaiga, fefaatauaiga, pulega faakolone, aoaoga faaonaponei, ma ala o faasalalauga faatekinolosi. O le lalolagi atoa e tuleia ai le salalau atu o gagana taatele e manatu e maualuga le taua tau tamaoaiga. I Initonesia, mo se faataitaiga, ua avea le gagana Initonesia ma gagana tuufaatasi a le atunuu, ae o le Igilisi ua faateleina le taua i aoaoga ma le galuega. O le aafiaga e mafai ona aofia ai le gagana e lua gagana, fesuiaiga o tusitusiga, ma le tulaʻi mai o sitaili fou o gagana, aemaise lava i totonu o tagata talavou ma ala o faasalalauga lautele.

E masani ona o faatasi le suiga o gagana ma le suiga o aganuu: i laei, mamanu o mea e faʻaaogaina, tofo o musika, ma faasinomaga o tupulaga. Peitaʻi, o le suʻesuʻega o tagata ma tagata lautele e faamanatu mai ai ia i tatou e faapea, o le suiga e lē na o le “leiloa o aganuu faalotoifale.” Nai lo lena, e masani ona fatuina e sosaiete ni faiga fefiloi—e tuufaatasia ai elemene faalotoifale ma elemene faalelalolagi. O le fefiloi o tulafono, mo se faataitaiga, e mafai ona avea ma se fuafuaga mo le faaalia o se faasinomaga faalelalolagi a o tumau pea le “fesootaʻi” ma le alalafaga i le lotoifale.

FAITAU FOI  O le matafaioi a le antropology i le malamalama i mataupu tau soifua maloloina o le mafaufau

Metotia Fa'aletagata i le Su'esu'eina o Gagana ma Aganu'u

O le suʻesuʻega faʻaletagata e iai se auala tulaga ese i le malamalama i le gagana, e ala i le mataʻituina o tagata auai ma le suʻesuʻega o aganuu. E le gata ina aoina e le au suʻesuʻe faʻamatalaga faʻalegagana i foliga o lisi o upu poʻo fausaga faʻalekalama, ae mataʻituina foʻi le faʻaaogaina o le gagana i tulaga moni o le olaga: i le fale, i le maketi, i le aʻoga, i sauniga faʻaleaganuʻu, i fonotaga a le nuʻu, poʻo nofoaga faʻatekinolosi.

E mafai ai e le su'esu'ega o le etnografia ona malamalama i le uiga fa'alilolilo o le tautala, e aofia ai le malie, fa'atauemu, fa'ata'ita'iga, ma fa'ailoga fa'alotoifale. E le gata i lea, e su'esu'eina e le anthropology "mea tau tautala" - e pei o lauga fa'aipoipoga, feutanaiga fa'apisinisi, po'o sauniga fa'alelotu - o ni avanoa e feiloa'i ai le gagana, lagona, pule, ma tu ma aga fa'aleaganuu.

I'uga

Mai se vaaiga fa'aletagata, o le sootaga i le va o le gagana ma le aganu'u e fefa'asoaa'i ma fa'agaoioia. E fa'atulaga ma fa'asalalauina e le gagana le aganu'u e ala i fa'ailoga, vaega o uiga, ma faiga fa'afeso'ota'i i aso uma. O le aganu'u, i le taimi lava e tasi, e tu'uina atu ai le tulaga fa'aagafesootai e fuafua ai le fa'aaogaina o le gagana: o afea, o ai e fa'aaogaina, o a ituaiga eseese, ma mo a fa'amoemoega. Pe a suia sosaiete ona o le lalolagi atoa, femalagaa'iga, po'o tekinolosi, e suia fa'atasi ai le gagana; peita'i, o ia suiga e le o lona uiga o le pa'u'ū; e mafai fo'i ona tatala ai le avanoa mo le fatufatuga fou fa'aleaganuu.

O le malamalama i le gagana o lona uiga o le malamalama i tagata soifua o ni tagata lautele o loʻo nonofo i totonu o se upega o tulaga faatauaina, faasinomaga, ma talafaasolopito. O le mea lea, o le suʻesuʻega faʻale-tagata o le gagana e le gata ina aoga mo le malamalama faʻaleaʻoaʻoga ae taua tele foi mo le faʻasaoina o le eseesega o aganuʻu, faiga faʻavae faʻaleaʻoaʻoga, ma taumafaiga e fausia ai fesoʻotaʻiga sili atu ona tutusa ma le faaaloalo mo eseesega i se sosaiete ua faʻateleina le tele o ituaiga.

Taofi faamatalaga