Ko te whakarōpūtanga o ngā mea ora ko te tukanga whakarōpū i ngā rauropi i runga i ō rātou āhuatanga ōrite me ngā rerekētanga. Ko te kaupapa matua o tēnei whakarōpūtanga he mārama ki ngā whanaungatanga whanaketanga i waenga i ngā rauropi me te whakarite i ngā mōhiohio mō te kanorau koiora o Papatūānuku. Ko te pūnaha whakarōpū e whakamahia ana i ēnei rā, e mōhiotia ana ko te taxonomy, kua maha ngā whanaketanga mai i tōna whakaurunga. Ka matapakihia e tēnei tuhinga te hītori o te whakarōpūtanga o ngā mea ora, ngā pūnaha whakarōpū e whakamahia ana, me te hiranga o te whakarōpūtanga i roto i te koiora.
Hītori o te Whakarōpūtanga o ngā Mea Ora
Mai anō i ngā wā onamata, he kaupapa matua te whakarōpū i ngā mea ora. Ko tētahi o ngā mahi tuatahi i mahia e Aristotle, he tohunga whakaaro Kariki i noho i te rautau 4 BC. I whakarōpūhia e Aristotle ngā mea ora i runga i ō rātou nohoanga me ngā āhuatanga ā-tinana, pērā i te whenua, te wai, me ngā kararehe o te rangi.
Heoi, i tīmata te whanaketanga o tētahi pūnaha whakarōpūtanga pūnaha ake i te rautau 18 me ngā takoha a Carolus Linnaeus, he tohunga koiora Huitene. I whakaurua mai e Linnaeus te pūnaha whakaingoa rua-ira, e hoatu ana ki ia momo he ingoa pūtaiao e rua ngā wāhanga: te puninga me te momo. Hei tauira, ko te ingoa pūtaiao mō te tangata ko Homo sapiens , ko Homo te puninga, ā, ko sapiens te momo.
I whakawhanakehia hoki e Linnaeus tētahi pūnaha whakarōpūtanga whakarōpū e uru ana ki ētahi taumata whakarōpūtanga: te rangatiratanga, te phylum, te akomanga, te raupapa, te whānau, te puninga, me te momo. Ahakoa kua whakarerekētia, kei te whakamahia tonutia tēnei pūnaha i ēnei rā, ā, e mōhiotia ana ko te pūnaha Linnean.
Pūnaha Whakarōpūtanga Hou
I roto i te pūnaha whakarōpūtanga o ēnei rā, ka whakarōpūhia ngā mea ora e ai ki te whakarōpūtanga Linnean, me te tāpiri i ngā kāwai hou e whakaata ana i te māramatanga pai ake ki ngā whanaungatanga whanaketanga i waenga i ngā rauropi. Ko ngā taumata matua o te whakarōpūtanga o ngā mea ora e whai ake nei:
- DomainKoinei te taumata teitei rawa atu i roto i te pūnaha whakarōpūtanga o ēnei rā. E toru ngā rohe matua: Archaea, Bacteria, me Eukarya. Ko Archaea me Bacteria he mea hanga mai i ngā rauropi prokaryotic (kāore he karihi pūtau), ko Eukarya ia kei roto i ngā rauropi eukaryotic katoa (me te karihi pūtau), tae atu ki ngā protists, ngā harore, ngā tipu, me ngā kararehe.
- BasileiaKei raro i te rohe, he maha ngā rangatiratanga. Hei tauira, i roto i te rohe Eukarya, e whā ngā rangatiratanga matua: Protista, Harore, Plantae, me Animalia.
- PhylumHe maha ngā phyla kei roto i ia rangatiratanga (ngā wehenga rānei i roto i te horopaki o ngā tipu). Hei tauira, kei roto i te rangatiratanga Animalia te phyla Chordata (kei roto ko ngā vertebrates) me te Arthropoda (kei roto ko ngā pepeke me ngā pāpaka).
- ClassKua wehea ia momo ki ētahi akomanga. Hei tauira, i roto i te momo Chordata, kei reira ngā akomanga Mammalia (ngā kararehe mama), Aves (ngā manu), Reptilia (ngā ngārara), me ētahi atu.
- OrderKua wehea anō ia akomanga ki ētahi momo kararehe. Hei tauira, i roto i te akomanga Mammalia, kei reira ngā momo Primates, Carnivora, me ētahi atu.
- FamilyKua wehea ia ota ki ētahi whānau. Hei tauira, i roto i te ota Primates, kei reira te whānau Hominidae (kei roto ko te tangata me ngā makimaki nunui).
- puningaKua wehea ia whānau ki ētahi momo ira. Hei tauira, i roto i te whānau Hominidae, kei reira ngā momo Homo (kei roto ko te tangata) me Pan (kei roto ko ngā tīmpanī).
- Nga momoKoinei te taumata tino motuhake o te whakarōpūtanga, ā, kei roto ko ngā tāngata ka taea te hono tahi me te whakaputa uri momona. Hei tauira, Homo sapiens he momo mō ngā tāngata o ēnei rā.
Te Hiranga o te Whakarōpū i ngā Mea Ora
He maha ngā painga nui o te whakarōpūtanga o ngā mea ora i roto i te koiora me ngā mahi whaihua:
- Te Whakahaere MōhiohioMā te whakarōpū i ngā rauropi i runga i ō rātou āhuatanga ōrite, ka āwhina te whakarōpūtanga ki te whakarite me te whakarite pūnaha i ngā mōhiohio mō te kanorau koiora. Mā tēnei ka māmā ake te ako me te mārama ki ngā whanaungatanga i waenga i ngā rauropi rerekē.
- Te Tāutuhi me te Whakawhitiwhiti KōreroMā te rite tonu o ngā ingoa pūtaiao ka taea e ngā kaipūtaiao o te ao te whakawhitiwhiti kōrero mārama mō tētahi momo motuhake me te kore e pōhēhē. Mā te pūnaha whakaingoa rua ka whakarite kia whai ingoa ahurei, e mōhiotia ana i te ao whānui ia momo.
- Ngā Rangahau WhakawhanaketangaMā te whakarōpūtanga o ngā mea ora ka āwhina i te mārama ki te hītori whanaketanga me ngā whanaungatanga ā-ira i waenga i ngā rauropi. Mā te ako i ngā āhuatanga e tohaina ana e ētahi rōpū, ka taea e ngā kaipūtaiao te hanga anō i te rākau o te ora me te whai i ngā takenga mai o ngā momo.
- Te TiakiHe mea nui ngā mōhiotanga mō te whakarōpūtanga me te tohatoha o ngā rauropi mō ngā mahi tiaki taiao. Mā te mōhio ki ngā momo e tata ana ki te ngaro me ō rātou kāinga noho, ka taea e ngā kaitiaki taiao te hanga rautaki hei tiaki i te kanorau koiora.
- Rongoā me te HauoraHe whakamahinga anō hoki te whakarōpūtanga o ngā mea ora i roto i te rongoā me te hauora. Hei tauira, he mea nui te mārama ki te whakarōpūtanga o ngā huakita me ngā huaketo i roto i te tātaritanga mate me te whakawhanaketanga rongoā.
Ngā Tauira o te Whakarōpūtanga o ngā Mea Ora
Hei tauira, me titiro tātou ki te whakarōpūtanga o te tangata i roto i te horopaki whakarōpū:
- DomainEukarya – He rauropi eukariota te tangata, he pūtau kei a rātou ngā karihi.
- BasileiaKararehe – He kararehe te tangata nā te mea kei a tātou te kaha ki te neke me te kai i ētahi atu rauropi.
- PhylumKōtarata – Kei roto te tangata i tēnei rōpū nā te mea he tuaiwi tō tātou.
- ClassNgā Mamā – He mamā ngā tāngata nā te mea he makawe, he repe ū hoki ō tātou.
- OrderNgā Pīkau – He pīkau ngā tāngata, ā, he āhuatanga ō rātou pērā i te nekeneke o ngā maihao, ngā kanohi e anga whakamua ana, me te roro nui.
- FamilyHominidae – Nō tēnei whānau ngā tāngata, tae atu ki ngā makimaki nunui pērā i ngā gorila me ngā tīmpanī.
- puningaHomo – Kei roto i tēnei puninga ngā tāngata o ēnei rā me ētahi whanaunga tangata kua ngaro.
- Nga momoHomo sapiens – Te momo tangata o ēnei rā.
Ngā Whanaketanga ā-Mārama o te Whakarōpūtanga
Kei te whanake tonu te whakarōpūtanga o ngā mea ora me ngā whanaketanga o te hangarau me te rangahau. Nā te tātari ira me te koiora ngota i whakatakoto te huarahi mō te māramatanga hohonu ake ki ngā whanaungatanga whanaketanga i waenga i ngā rauropi. Ko ngā tikanga hou pēnei i te tātari ira me te proteomic e whakarato ana i ngā raraunga tika ake, ā, ka taea hoki te whakahou i ngā pūnaha whakarōpū o nāianei.
Hei tāpiri atu ki tēnā, nā ngā whanaketanga o te hangarau mōhiohio me te hangarau koiora kua āwhina i te whakahaere me te tātari i ngā raraunga koiora nui. Nā tēnei i āwhina te waihanga i tētahi pātengi raraunga ā-ao e wātea ana ki ngā kairangahau o te ao katoa.
I te aroaro o ngā wero o te ao pēnei i te huringa āhuarangi me te ngaronga o ngā nohoanga, kei te piki haere te hiranga o te māramatanga hōhonu ki te kanorau koiora me tōna whakarōpūtanga. Ko ngā mahi tiaki taiao whai hua me mōhio tika ki ngā momo me ngā pūnaha rauropi o nāianei.
Whakamutunga
He wāhanga nui o te koiora te whakarōpūtanga o ngā mea ora, e āwhina ana i a tātou ki te mārama me te whakarite i te kanorau koiora o te Ao. Mai i te pūnaha māmā i whakaurua mai e Aristotle ki ngā pūnaha uaua, i ahu mai i te ira e whakamahia ana i ēnei rā, kua whanake te whakarōpūtanga hei whakaata i tō tātou māramatanga hohonu ki te ora. Mā te whakarōpūtanga, e kore e taea e tātou te ako noa i te hītori whanaketanga me ngā whanaungatanga i waenga i ngā rauropi engari ka taea hoki te whakatakoto rautaki hei tiaki me te pupuri i te taonga o te taiao.