Ko te matū te pūtaiao e ako ana i ngā āhuatanga, te hanganga, me ngā huringa o te matū. Hei pūtaiao taketake i roto i te oranga o ia rā, he maha ngā ture taketake o te matū hei tūāpapa matua mō te mārama ki te matū me āna tauhohenga. Ka arotakehia e tēnei tuhinga ngā ture taketake e whā o te matū: te Ture Tiaki o te Papatipu, te Ture o ngā Taurite Tūturu, te Ture o ngā Taurite Maha, me te Ture a Gay-Lussac.
1. Ture Tiaki i te Papatipu
Ko te Ture Tiaki i te Papatipu, i whakaurua tuatahitia e Antoine Lavoisier i te tau 1789, e kī ana ko te papatipu katoa o tētahi matū i mua me muri i tētahi tauhohenga matū he rite tonu. Arā, kāore e taea te waihanga, te whakangaro rānei i te papatipu i roto i tētahi tauhohenga matū. He mea nui tēnei mātāpono hei tatau i te stoichiometry o ngā tauhohenga matū.
Tauira:
Me kī he tauhohenga matū māmā tā tātou:
\[ 2H_2 + O_2 \perematau 2H_2O \]
Ki te tīmata tātou me te 4 karamu o te hauwai (H₂) me te 32 karamu o te hāora (O₂), ko te papatipu katoa o ngā matū i mua i te tauhohenga he 36 karamu. I muri i te tauhohenga, ka whiwhi tātou i te 36 karamu o te wai (H₂O), e tohu ana kei te noho tonu te papatipu katoa.
E whakaako ana tēnei ture i a tātou, i roto i ia tauhohenga matū, me ōrite te taumaha o ngā matū tauhohe me ngā hua. Nō reira, i te wā e hanga ana i tētahi whārite matū, me whakarite kia taurite te whārite.
2. Te Ture o ngā Taurite Pūmau
Ko te Ture o ngā Taurite Tūturu, te Ture a Proust rānei, i tapaina i muri i tōna kaiwhakataki, a Joseph Proust, nāna i whakatakoto i tēnei ture i te tau 1797. E mea ana, he rite tonu ngā huānga o tētahi matū i roto i tētahi ōwehenga papatipu pumau. Ko te tikanga o tēnei, ko tētahi tauira wai (H₂O), hei tauira, he rite tonu te hauwai me te hāora i roto i te ōwehenga papatipu, tata ki te 1:8.
Tauira:
Ki te tangohia te wai mai i tētahi pūtake, ka kitea ko te ōwehenga papatipu o te hauwai ki te hāora he 1:8 tonu. E pā ana tēnei ki te wai o te moana, o ngā roto, o te wai ua rānei.
He mea nui tēnei ture nā te mea ka āwhina i a tātou ki te mārama he pumau te hanganga o ngā matū, ahakoa te takenga mai, te tikanga rānei o te whakarite. Koinei anō hoki te pūtake mō te whakatau i ngā tātai matū o ngā momo matū.
3. Te Ture o ngā Tauwehenga Maha
Ko te Ture o ngā Tauwehenga Maha, i kitea e John Dalton i te tīmatanga o te rautau 19, e mea ana mēnā ka taea e ngā huānga e rua te hanga i ngā matū neke atu i te kotahi, ko ngā papatipu o tētahi huānga i honoa ki tētahi papatipu kua whakaritea o tētahi atu huānga ka rite ki te ōwehenga o ngā tau katoa māmā.
Tauira:
Whakaarohia te waro me te hāora, e rua ngā matū rerekē ka taea te hanga: te hauota waro (CO) me te hauota waro (CO₂). I roto i te hauota waro, ko te ōwehenga o te waro ki te hāora mā te papatipu he tata ki te 3:4, i roto ia i te hauota waro, ko te ōwehenga o te waro ki te hāora mā te papatipu he tata ki te 3:8. E tohu ana tēnei ōwehenga i roto i te CO me te CO₂, ko te nui o te hāora e honoa ana ki tētahi papatipu waro kua whakaritea kei roto i te ōwehenga 4:8, 1:2 rānei.
Mā tēnei ture ka kitea ngā māramatanga nui mō te hononga o ngā ngota i ngā ōwehenga rerekē hei hanga i ngā momo pūhui, ā, ka tautoko i te ariā ngota a Dalton e mea ana ko te matū he mea tito mai i ngā ngota kāore e taea te wehewehe.
4. Te Ture a Gay-Lussac
Ko te ture a Gay-Lussac, i whakatakotoria e Joseph Louis Gay-Lussac i te tau 1808, e kī ana i roto i tētahi tauhohenga matū, ko te rahinga o ngā hau e tauhohe ana me ērā o ā rātou hua, ina inehia i te pāmahana me te pēhanga ōrite, kei roto i te ōwehenga o ngā tau katoa māmā. E kiia ana tēnei ture he toronga o te ture o ngā ōwehenga tino mō ngā tauhohenga hau.
Tauira:
Mena ka puta he tauhohenga i waenganui i te hauwai me te hāora hei hanga wai, pēnei i:
\[ 2H_2 (g) + O_2 (g) \perematau 2H_2O (g) \]
Nō reira, e rua ngā rōrahi hau hauwai e tauhohe ana ki te rōrahi hau hāora kotahi hei whakaputa i ngā rōrahi hau wai (korohū) e rua. E whakaatu ana tēnei ko te ōwehenga o ngā rōrahi o ngā hau e tauhohe ana he tau katoa māmā (2:1:2).
He mea tino nui tēnei ture i roto i te matū hau, ā, ka āwhina i te whakamārama i te taunekeneke a ngā hau i roto i ngā tauhohenga matū. Ka āwhina anō hoki i te whakatau i te rōrahi molar o te hau me te ariā o te ira i roto i te matū.
Whakamutunga
Ko ēnei ture matua e whā o te matū—te Ture Tiaki o te Papatipu, te Ture o ngā Taurite Tūturu, te Ture o ngā Taurite Maha, me te Ture a Gay-Lussac—he pou matua ēnei mō tō tātou māramatanga ki ngā tauhohenga matū me te hanganga o te matū. Ehara i te mea ka whakaratohia he anga mō te matapae i te putanga o ngā tauhohenga matū engari ka āwhina hoki i ngā tātaitanga tauanga tika i roto i te taiwhanga matū.
Mā te mārama me te whakamahi i ēnei ture, ka taea e tātou te mārama ake ki te ao e karapoti nei i a tātou, mai i ngā tukanga ahumahi nui ki ngā āhuatanga taiao o ia rā. Koinei te pūtake o ngā kitenga me ngā mahi auaha i roto i te matū, e pana tonu ana i ngā rohe o te mātauranga tangata.
