Ko te matū te ako i ngā āhuatanga, te hanganga, me ngā huringa o te matū. I te whanaketanga o te pūtaiao, kua titoa e ngā kaipūtaiao ētahi ture matua hei tautoko i ngā ariā matū me ngā tono katoa. Ehara i te mea he mea nui ēnei ture mō te māramatanga taketake o te matū engari he tino whai hua hoki i roto i ngā tono mahi maha i roto i te hangarau, te rongoā, me te taiao. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā ture matua e whā o te matū: te Ture Tiaki o te Papatipu, te Ture o ngā Taurite Tūturu, te Ture o ngā Taurite Maha, me te Ture a Gay-Lussac.
Te Ture Tiaki i te Papatipu
Ko te Ture Tiaki i te Papatipu, e mōhiotia ana ko te Ture a Lavoisier, i tapaina i muri i a Antoine Lavoisier, he tohunga matū Wīwī nāna i tito i te rautau 18. E kī ana tēnei ture kāore te papatipu katoa o ngā matū e uru ana ki tētahi tauhohenga matū e rerekē; he ōrite te papatipu o ngā matū i mua atu, ā, i muri mai i te tauhohenga.
Te Mātāpono o te Ture Tiaki i te Papatipu
Ko te mātāpono matua o tēnei ture, kāore e taea te waihanga, te whakangaro rānei i te papatipu i roto i tētahi tauhohenga matū. I roto i ia tauhohenga matū, he ōrite te papatipu katoa o ngā matū tauhohe ki te papatipu katoa o ngā hua.
Ngā Tauira Taupānga
Ko tētahi tauira māmā o te Ture Tiaki i te Papatipu ko te tahunga o te rakau. Ina tahuna te rakau, ka tauhohe ki te hāora i te rangi hei hanga pungarehu, hau waro hauhā, me te mamaoa wai. Ki te inehia e tātou te papatipu o te rakau me te hāora i mua i te tahunga me te papatipu o te pungarehu, te waro hauhā, me te mamaoa wai i muri i te tahunga, ka noho tonu te papatipu katoa.
\[ \text{Te papatipu o ngā matū tauhohe} = \text{Te papatipu o ngā hua} \]
Ko tētahi atu tauira ko te hikohiko o te wai, ka pakaru te wai (H₂O) hei hau hauwai (H₂) me te hau hāora (O₂). Ka ōrite te taumaha o te wai ka pakaru ki te taumaha katoa o te hauwai me te hau hāora ka puta.
Te Ture o ngā Taurite Pūmau
Ko te Ture o ngā Taurite Tūturu, e mōhiotia ana ko te Ture a Proust, i tapaina i muri i a Joseph Proust, he tohunga matū Wīwī nāna i tito i te mutunga o te rautau 18. E kī ana tēnei ture ka hangaia he matū mai i ngā huānga ōrite i roto i te ōwehenga pumau me te tino pumau mā te papatipu.
Te Mātāpono o te Ture o ngā Taurite Pūmau
E kī ana tēnei ture he pumau te hanganga o tētahi matū, ā, kāore e whakawhirinaki ki te āhua o te hanga o te matū, ki tōna pūtake rānei. Hei tauira, e rua ngā ngota hauwai me te kotahi te ngota hāora i roto i te wai, ā, ko te ōwehenga papatipu o te hauwai ki te hāora he tata ki te 1:8.
Ngā Tauira Taupānga
Ko te wai (H₂O) he tauira o te whakamahinga o te Ture o ngā Taurite Tūturu. Ko te wai i tangohia mai i ngā awa, i te moana, i hangaia rānei i roto i te taiwhanga, he rite tonu te ōwehenga papatipu o te hauwai me te hāora. Ki te wetewetehia e tātou te wai, ka kitea tonutia e tātou te hauwai me te hāora i roto i te ōwehenga papatipu pumau, tata ki te 1 karamu o te hauwai mō ia 8 karamu o te hāora.
Te Ture o ngā Tauwehenga Maha
Ko te Ture o ngā Tauwehenga Maha, i kitea e John Dalton i te tīmatanga o te rautau 19, e mea ana mēnā ka taea e ngā huānga e rua te hanga i ngā matū neke atu i te kotahi, ko ngā papatipu o tētahi huānga i honoa ki tētahi papatipu kua whakaritea o tētahi atu huānga ka rite ki te ōwehenga o ngā tau katoa māmā.
Te Mātāpono o te Ture o ngā Tauwehenga Maha
E whakaatu ana tēnei ture ka taea e ngā huānga te whakakotahi i roto i ngā ōwehenga rerekē hei hanga i ngā pūhui rerekē, engari ko ngā ōwehenga papatipu he tau katoa māmā tonu. E tautoko ana tēnei i te ariā ngota ko ngā ngota ngā waeine iti rawa e kore e taea te wehewehe i roto i ngā tauhohenga matū.
Ngā Tauira Taupānga
Ka kitea tētahi tauira o te whakamahinga o te Ture o ngā Tauwehenga Maha i roto i ngā pūhui i hangaia mai i te waro me te hāora. Ka taea e te waro te hono atu ki te hāora hei hanga i ngā pūhui e rua: te hauota waro (CO) me te hauota waro (CO₂). Ki te ine tātou i te papatipu o te hāora e hono ana ki te papatipu waro ōrite i roto i ngā pūhui e rua, ka kitea e tātou ko te ōwehenga o ngā papatipu o te hāora i roto i te hauota waro me te hauota waro he 1:2.
\[ \text{CO:} \frac{1 \text{ karamu C}}{1,33 \text{ karamu O}} \]
\[ \text{CO}_2\text{:} \frac{1 \text{ karamu C}}{2,66 \text{ karamu O}} \]
\[ \frac{2,66}{1,33} = 2 \]
Te Ture a Gay-Lussac
Ko te ture a Gay-Lussac, i tapaina i muri i a Joseph Louis Gay-Lussac, e kī ana ko te pēhanga o te hau he rite tonu ki tōna pāmahana ina noho pūmau te rōrahi o te hau. He mea nui tēnei ture hei mārama ki te whanonga o ngā hau, ā, ko tētahi o ngā pūtake o te ariā nekeneke o ngā hau.
Te Mātāpono Ture a Gay-Lussac
E mea ana tēnei ture, ki te noho pūmau te rōrahi o te hau, ka piki ake te pēhanga hau i te pikinga o te pāmahana, ā, ka pērā anō hoki. Ka taea te whakatakoto i tēnei ture penei:
\[ \frac{P_1}{T_1} = \frac{P_2}{T_2} \]
ko P te pēhanga, ko T te pāmahana i Kelvin, ā, ko ngā tohu 1 me te 2 e tohu ana i ngā āhuatanga tīmatanga me ngā āhuatanga whakamutunga.
Ngā Tauira Taupānga
Ko tētahi tauira o te Ture a Gay-Lussac he rango hau kua hiritia. Mēnā ka whakamahanatia te rango, ka piki ake te pāmahana o te hau i roto, ā, nō reira, ka piki ake anō hoki te pēhanga hau. Koinei te mātāpono e whakamahia ana i roto i te whakahaere o ngā taputapu maha pērā i ngā kēne aerosol me ngā miihini tahunga ā-roto.
Whakamutunga
Ko ngā ture matua e whā o te matū—te Ture Tiaki i te Papatipu, te Ture o ngā Taurite Tūturu, te Ture o ngā Taurite Maha, me te Ture a Gay-Lussac—e whakarato ana i te pūtake mō te mārama ki ngā tauhohenga matū me te whanonga o ngā matū i raro i ngā āhuatanga rerekē. Ehara i te mea ko te pūtake anake o te ariā me te mahi matū ēnei ture, engari he whānui hoki ngā tono i roto i te pūtaiao me te hangarau. Mā te mārama me te whakamahi i ēnei ture, ka taea e tātou te matapae pai ake i ngā putanga o ngā tauhohenga matū, te hoahoa i ngā tukanga matū whai hua, me te whakawhanake i ngā hangarau hou, e pai ana ki te taiao, e pumau ana hoki. He mea nui tēnei mātauranga mō ia kaimātai matū me ia kaipūtaiao e mahi ana i ngā mara e pā ana.
