Ukuhlaziywa Kwezici Zemivubukulo
Isayensi yemivubukulo empeleni iwumzamo wokuqonda impilo yomuntu yangaphambilini ngokusebenzisa imikhondo yezinto ezibonakalayo ezishiywe ngemuva. Le mikhondo ayihlanganisi nje kuphela izinto zobuciko ezifana nobumba, izimbazo zamatshe, noma ubucwebe, kodwa futhi "nezici" zemivubukulo. Ezifundweni zemivubukulo, igama elithi "isici" libhekisela ezinsaleleni ezingenakususwa ngaphandle kokubhubhisa umongo wazo, ngokuvamile ezifakwe enhlabathini noma endaweni. Ukuhlaziywa kwezici zemivubukulo kuyisihluthulelo sokwakha kabusha imisebenzi, ubuchwepheshe, ukuhlela indawo, ngisho noshintsho lomphakathi emphakathini. Lesi sihloko sixoxa ngencazelo yezici zemivubukulo, izinhlobo zazo, izindlela zokuhlaziya, kanye nendlela ukuhumusha okwenziwa ngayo ukuze kukhiqizwe indaba eqinile yesayensi.
Ukuqonda kanye Nendima Yezici Zemivubukulo
Izici zemivubukulo ziwubufakazi obubonakalayo bomsebenzi womuntu ohlala njalo noma ohlala endaweni. Izibonelo zifaka phakathi izakhiwo zokwakha, imigodi, phansi kwezindlu, imisele, imithombo, iziko, amathuna, amathala, ngisho nezinsalela zemisele yamanzi. Ngokungafani nezinto zobuciko, ezingaqoqwa futhi zithuthwe, izici kumele ziqondwe ngomongo wazo wendawo: indawo, ukujula, ubudlelwano nezingqimba zomhlabathi (stratigraphy), kanye nobudlelwano nezinye izinto ezitholakele.
Indima yezici zemivubukulo ibalulekile ngoba zivame ukusebenza “njengohlaka” oluchaza umsebenzi wendawo. Izinto zobuciko zinganikeza izinkomba mayelana namasiko ezinto ezibonakalayo, kodwa izici zembula indlela isikhala esasisetshenziswa ngayo: lapho abantu babepheka khona, begcina khona ukudla, bengcwaba abafileyo babo, noma benza amasiko. Ngamanye amazwi, izici zisiza abavubukuli ukuphendula imibuzo ethi “kwenzekeni lapha” nokuthi “le ndawo yahlelwa kanjani.”
Ukuhlukaniswa Kohlobo Lwesici
Ngokuvamile, izici zemivubukulo zingahlukaniswa ngokwesimo sazo, umsebenzi wazo, kanye nomongo wazo.
1. Izici zasekhaya nezindawo zokuhlala
Lokhu kufaka phakathi phansi kwezindlu, imigodi yeposi, izinsalela zodonga, iziko, iziko, kanye nezindawo zokulahla imfucuza. Lezi zici zibonisa amaphethini okuhlala, usayizi wendlu, kanye nemikhuba yansuku zonke. Isibonelo, ukuba khona kweziko kanye nezingcezu zamathambo ezilwane eziseduze kungabonisa izindawo zokupheka nezokusebenzisa.
2. Izici zokukhiqiza kanye nobuchwepheshe
Isibonelo, ama-oven obumba, izindawo zokusebenzela zensimbi, izindawo zokubhoboza, noma izimboni zokucubungula ukudla. Izici zokukhiqiza zivame ukushiya ubufakazi obufana nezinsalela zokushisa, i-slag, noma ukushintsha kombala wenhlabathi ngenxa yokushisa okukhulu.
3. Izici zokuzivikela kanye nengqalasizinda
Lokhu kufaka phakathi imisele, izindonga zobumba, izindonga zamatshe, imigwaqo yasendulo, amabhuloho, noma imisele yamanzi. Lezi zici zembula izinga lokuhleleka komphakathi, ikhono lokuhlanganisa abasebenzi, kanye nezidingo zokuphepha zomphakathi.
4. Izici zenkolo nezesiko
Izibonelo: ama-altare, izindawo zokukhulekela, ama-menhir, ama-dolmen, noma izindawo zokunikela. Izici zesiko ngokuvamile zinephethini ethile yokuhlela, indlela ethile, noma ukuhlobana nezinto ezingokomfanekiso neminikelo.
5. Izici zomngcwabo
Amathuna obumba, i-sarcophagi, amabhokisi amatshe, amathuna, noma izindawo zokungcwaba. Ukuhlaziywa kwezici zokungcwaba kungasiza ekuqondeni isimo senhlalo, izinhlelo zezinkolelo, kanye nemikhuba yokufa.
Indlela Yokuhlaziya Izici Zemivubukulo
Ukuhlaziywa kwezici kudinga indlela ecophelelayo ngoba ulwazi oluyinhloko lusemongweni. Kunezindlela eziningana ezibalulekile ezivame ukusetshenziswa.
1. Imibhalo kanye Nokumamephu
Isinyathelo sokuqala ukuqoshwa okuningiliziwe: izilinganiso, amapulani, izingxenye, izithombe, kanye nezincazelo zombhalo. Namuhla, ubuchwepheshe obufana neziteshi eziphelele, i-GPS enembile kakhulu, i-photogrammetry, kanye nokuskena kwe-LiDAR kubaluleke kakhulu ekukhiqizeni amamodeli we-3D wezici kanye nezindawo. Imibhalo emihle iqinisekisa ukuthi idatha ingahlaziywa kabusha ngisho nangemva kokuba ukumba sekuqediwe, noma ngabe izici zingasabonakali.
2. Ukuhlaziywa kwe-Stratigraphic
Izici zihlala zihlobene nezendlalelo zomhlabathi. Izazi zemivubukulo zihlola ukulandelana kokuma: ukuthi isici sinqunywa yisendlalelo esithile noma ngomunye. Isibonelo, umsele osika ungqimba oludala lokuhlala ubonisa ukuthi umsele wenziwa ngemva kwesigaba sokuhlala. I-Stratigraphy isiza ekusunguleni ukulandelana kwezikhathi ngaphambi kokuba kube nokuqoshwa kwezinsuku okuqondile.
3. Ukuhlaziywa kwesimo semvelo kanye nobuchwepheshe
Izindlela zokuma nokwakha izici zivame ukuqukethe izinkomba zamasiko. Imigodi yobubanzi obufanayo ingabonisa amazinga okwakha. Izinto zokwakha—amatshe, izitini, ukhuni—zingaveza ubuchwepheshe, ukufinyelela izinsiza, kanye nobudlelwano bezohwebo. Ezicini ezishisiwe, ukubona ukushiswa kwenhlabathi, ukuqhekeka kokushisa, noma ukusha kusiza ekuchazeni izinga lokushisa kanye nobukhulu bokusetshenziswa.
4. Ukuhlaziywa Kwezinsalela kanye Ne-Micromorphology
Ngezinye izikhathi izici azibonakali kalula ngeso lenyama. Ukuhlaziywa kwenhlabathi (ukuthungwa, ukwakheka, umbala) kunikeza izinkomba zokuthi indawo ethile yake yagcwala amanzi, yashiswa, noma yasetshenziswa njengendawo yokulahla udoti. I-Micromorphology—ukuhlaziywa kwezingxenye zomhlabathi ezincane ngaphansi kwe-microscope—kungakhomba iminonjana engabonakali yomsebenzi njengokunyathelwa, udoti wezitshalo, noma izinhlayiya zomlotha ezisakazekile.
5. Ukuhlaziywa Kwezinto Eziphilayo kanye Nezinsalela Zezinto Eziphilayo
Izici zivame ukuqukethe izinsalela zezinto eziphilayo: amalahle, imbewu, impova, amathambo, noma amagobolondo. Kulokhu, izazi zemivubukulo zingakha kabusha ukudla, indawo ezungezile, kanye nemisebenzi yesizini. Isibonelo, ukuhlaziya amalahle avela eziko kungaveza uhlobo lwezinkuni ezisetshenziswayo, oluhlobene nezitshalo zendawo noma okuthandwa ngamasiko.
6. Ikhalenda
Ukuze bathole ubudala besici, izazi zemivubukulo zingasebenzisa i-radiocarbon dating (yamalahle, amathambo, kanye nembewu), i-OSL (Optically Stimulated Luminescence) dating yezindawo ezisikiwe, noma i-relative dating evela ezintweni eziphathelene nokuxilonga ezihlobene. Inhlanganisela yezindlela ivame ukukhiqiza ukulandelana kwezikhathi okuqinile.
Ukuhumusha: Kusukela Kudatha Kuya Ezindabeni Ezidlule
Idatha entsha yezici iba nenjongo uma ihunyushwa. Ukuchazwa kwenziwa ngokuxhumanisa ubufakazi: ukuma kwesici, i-stratigraphy, okutholwe ngezinto zakudala, izinto zemvelo, kanye nedatha yezemvelo. Isibonelo, uma indawo inemigqa yemigodi engaphansi kwephethini elingunxande, phansi okuhlanganisiwe, kanye nendawo ephakathi, abavubukuli bangachaza ukuba khona kwendlu eyakhiwe ngezinti noma isakhiwo somphakathi. Uma kutholakala izingcezu eziningi zobumba ezishisiwe kanye nezinsalela zomlilo ezivuthayo endaweni eyodwa, kungenzeka ukuthi ukukhiqizwa kobumba kwakwenzeka.
Kodwa-ke, ukuhumusha kumele kuqaphe, njengoba isici esisodwa singaba nemisebenzi eminingi. Umgodi omkhulu emhlabathini ungachazwa njengomthombo, umgodi kadoti, noma umgodi wokukhipha ubumba. Ukuqinisekisa lokhu, abavubukuli bahlola izinkomba ezifana nokuba khona kwengqimba ethwala amanzi, uhlobo lwezinto ezigcwalisa umgodi, noma iminonjana yokuplasta odongeni.
Izinselele Ekuhlaziyweni Kwezici
Ezinye izinselele ezivamile ekuhlaziyweni kwezici zemivubukulo zifaka:
– Ukuphazamiseka nokubhujiswa: imisebenzi yesimanje efana nokwakha, ukulima, noma ukuphanga ingalimaza uhlobo lokuqala lwezici.
– Ukubonakala okulinganiselwe: akuzona zonke izici ezibonakala ngokucacile ebusweni; ezinye zivela kuphela njengezinguquko kumbala wenhlabathi ngesikhathi sokumba.
– Izinkinga zokulondolozwa: izici zezinto eziphilayo ezifana nokhuni ziguguleka kalula, ukuze okuwukuphela kwento ebangela lokhu kube amabala enhlabathi noma imigodi esele.
– Ukuthambekela ekuchazeni: izazi zemivubukulo kumele ziqaphele ukuthi ukuhumusha kuthonywa yizinhlaka zemfundiso kanye nokuhlangenwe nakho, ngakho-ke ukuhlanganiswa kwedatha ehlukahlukene kuyadingeka.
Isiphetho
Ukuhlaziywa kwezici zemivubukulo kubalulekile ekuqondeni izindawo nemisebenzi yabantu yangaphambilini. Izici—njengeziko, imigodi, imisele, izindawo zokungcwaba, kanye neziteshi zokukhipha amanzi—zinikeza ulwazi olungenakutholakala njalo ezintweni zobuciko zodwa. Ngombhalo oqondile, ukuhlaziywa kwe-stratigraphic, izifundo ze-sedimentary kanye ne-organic, kanye nezindlela zokuqopha isikhathi, izazi zemivubukulo zingakha ukwakha kabusha okuphelele kokuphila: indlela isikhala esahlelwa ngayo, indlela ubuchwepheshe obathuthuka ngayo, kanye nendlela imiphakathi esebenzisana ngayo nezindawo zayo.
Ekugcineni, izici zemivubukulo zisifundisa ukuthi isikhathi esidlule asigcini nje ngokugcinwa ezintweni ezincane ukuze siboniswe, kodwa futhi nasemikhondweni yesikhala nomhlaba eyakha isigaba sokuphila komuntu kuwo wonke umlando. Uma zihlaziywa ngokucophelela, lezi zici zingaguqula iqoqo "lemikhondo" libe indaba yesayensi echaza imvelaphi, ukuzivumelanisa nezimo, kanye nezinguquko zesiko labantu.
