Àríwísí Nietzsche nípa Ẹ̀sìn
Friedrich Nietzsche (1844–1900) ni a mọ̀ sí ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ń ru ìfẹ́ sókè jùlọ nínú ìtàn ìrònú àwọn ará ìwọ̀ oòrùn. Kì í ṣe pé ó kàn ṣe àríwísí ẹ̀sìn gẹ́gẹ́ bí ètò àwùjọ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún pe àwọn ìpìlẹ̀ ìwà rere, ti ara, àti ti ọpọlọ tí ó gbàgbọ́ ní ìpìlẹ̀ ọ̀nà tí àwọn ènìyàn ń gbà ṣe ìsìn—ní pàtàkì nínú àṣà àwọn Kristẹni ti ilẹ̀ Yúróòpù. Àríwísí Nietzsche lórí ìsìn ni a sábà máa ń ṣàkópọ̀ rẹ̀ ní òde ara pé “Nietzsche kórìíra Ọlọ́run,” ṣùgbọ́n ohun tí ó ń kọlù ni irú ìsìn kan pàtó: ìsìn tí ó sẹ́ ìyè, tí ó fi ìyọ̀ǹda sílẹ̀ sí ipò àkọ́kọ́, tí ó sì kọ́ ìwà rere lórí ẹ̀bi àti ìbẹ̀rù. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàyẹ̀wò kókó àríwísí Nietzsche lórí ìsìn, àwọn ìdí tí ó wà lẹ́yìn rẹ̀, àti àwọn ìtumọ̀ rẹ̀ fún òye òde òní nípa ìwà rere àti aráyé.
1. “Ọlọ́run ti kú”: àyẹ̀wò àìsàn, kìí ṣe ọ̀rọ̀ àkọlé
Ọ̀rọ̀ tí Nietzsche sọ jùlọ ni “Ọlọ́run ti kú,” pàápàá jùlọ nínú *The Gay Science* àti *Those Speaked Zarathustra*. Wọ́n sábà máa ń ṣiyèméjì gbólóhùn yìí gẹ́gẹ́ bí ìkéde àìnígbàgbọ́ nínú Ọlọ́run. Fún Nietzsche, “ikú Ọlọ́run” jẹ́ àyẹ̀wò àṣà: àṣẹ ìsìn àti ìgbàgbọ́ nípa àròsọ, tí ó jẹ́ pàtàkì nínú ìtumọ̀ ìgbésí ayé tẹ́lẹ̀, ti wó lulẹ̀ lábẹ́ agbára òde òní—ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àríwísí ìtàn, ìrònú, àti ìyípadà àwùjọ. Èyí túmọ̀ sí pé ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣì ń lo èdè ìwà rere àti àwọn ìlànà ìsìn, ṣùgbọ́n àwọn ìpìlẹ̀ ìgbàgbọ́ wọn kò yí padà mọ́.
Àbájáde “ikú Ọlọ́run” kì í ṣe òmìnira lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìṣòro ìtumọ̀. Tí a kò bá gbàgbọ́ nínú Ọlọ́run—gẹ́gẹ́ bí orísun òtítọ́, ète, àti ìlànà ìwà rere—mọ́ ní ti gidi mọ́, àwọn ènìyàn dojúkọ àìní ...
2. Ẹ̀sìn gẹ́gẹ́ bí àmì àrùn ọpọlọ: ìbẹ̀rù, àìlera, àti àsálà
Nietzsche ka ẹ̀sìn kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ ọpọlọ. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé rẹ̀, ó jiyàn pé ìsìn wá láti inú àìní ènìyàn fún ààbò, ìdánilójú, àti ìtùnú. Nígbà tí àwọn ènìyàn bá nímọ̀lára àìlera ní ojú ìjìyà, àìdánilójú, àti ikú, ìsìn ń fúnni ní ìtàn ìtùnú: ètò àtọ̀runwá wà, ìdájọ́ òdodo àgbáyé wà, àti ìyè lẹ́yìn ikú wà. Fún Nietzsche, ìṣòro náà kìí ṣe pé àwọn ìtàn wọ̀nyí lè jẹ́ èké nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àsálà kúrò nínú àwọn òtítọ́ ìgbésí ayé.
Dípò kí wọ́n dojúkọ ìjìyà gẹ́gẹ́ bí apá àdánidá nínú ayé, àwọn ẹ̀sìn kan ń yí ìjìyà padà sí “ìníyelórí” ológo: àwọn olódodo ni àwọn tí wọ́n jìyà jùlọ àti àwọn tí wọ́n jẹ́ onígbọràn jùlọ. Nietzsche kọ̀ èrò yìí sílẹ̀ nítorí pé, gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, ó ń yí ènìyàn padà sí ẹ̀dá tí ó bẹ̀rù ìyè tí kò sì fẹ́ dàgbà. Ó pe ìtẹ̀sí yìí ní “ìkórìíra ayé” tàbí ìwà lòdì sí ìgbésí ayé: ayé gidi ni a kà sí pàtàkì ní àìka sí, nígbà tí a kà “ayé mìíràn” (ọ̀run, ìgbésí ayé lẹ́yìn ikú, ìjọba tí ó kọjá ààlà) sí pàtàkì jù.
3. Ẹrú ìwà rere àti ìyípadà àwọn ìlànà
Ọ̀kan lára àwọn apá tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú àríwísí Nietzsche lórí ìsìn ni ìṣàyẹ̀wò rẹ̀ lórí ìwà rere, pàápàá jùlọ nínú ìwé On the Genealogy of Moraality. Ó ṣe ìyàtọ̀ sí ọ̀nà ìwà rere méjì: ìwà rere olórí àti ìwà rere ẹrú.
– Ìwà rere rẹ máa ń jáde láti inú irú ènìyàn tó lágbára, tó ní ìgbẹ́kẹ̀lé, tó sì ní ẹ̀bùn. “Olóore” sí wọn túmọ̀ sí ọlọ́lá, onígboyà, alágbára, àti ẹni tó ní ọlá.
– Ìwà rere ẹrú máa ń wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ aláìlera tàbí àwọn tí a ń ni lára, tí wọn kò lè fi agbára hàn ní tààrà. Wọ́n máa ń ní àwọn ìwà tó lòdì sí ara wọn: “rere” túmọ̀ sí ìrẹ̀lẹ̀, ìgbọràn, àìníjà, àti àìbéèrè; nígbà tí “ibi” ní í ṣe pẹ̀lú agbára, ìṣàkóso, àti ìgboyà.
Nietzsche jiyàn pé ìsìn (ní pàtàkì ẹ̀sìn Kristẹni ti Yúróòpù) ń fún ìwà rere ẹrú lágbára nípasẹ̀ ohun tí ó pè ní ìbínú—ìbínú ìkọ̀kọ̀ ti àwọn aláìlera sí àwọn alágbára. Láìlè gbẹ̀san lọ́nà tí ó dára, ìbínú yìí ni a ń darí nípasẹ̀ ìyípadà àwọn ìlànà: agbára ni a ń pè ní ẹ̀ṣẹ̀, àìlera ni a ń pè ní ìwà rere. Nínú ètò yìí, a ń jẹ́ kí àwọn alágbára nímọ̀lára ẹ̀bi, nígbà tí àwọn aláìlera ni a ń fún ní agbára ìwà rere. Àríwísí yìí kò túmọ̀ sí pé Nietzsche ń yin ìwà ìkà, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó kọ ìwà rere tí a bí láti inú àwọn ìṣesí ẹ̀san àti ìkorò sí agbára ìgbésí ayé.
4. Ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ àti èrò “ìsẹ́ra-ẹni”
Nietzsche tún ṣe àríwísí èrò ìṣẹ́ra-ẹni-níṣẹ̀ẹ́—èrò náà pé ìfọkànsìn ní í ṣe pẹ̀lú pípa ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́, ṣíṣàkóso ara, àti “pípa” àwọn ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ ayé “kú.” Ó rí èrò ìṣẹ́ra-ẹni-níṣẹ̀ẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n láti fún ìjìyà ní ìtumọ̀: bí ìgbésí ayé bá jẹ́ ìrora, a ó rí ìjìyà gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ẹ̀mí sí ìgbàlà.
Ìṣòro náà ni pé, fún Nietzsche, èrò ìṣẹ́ra-ẹni-níṣẹ̀ẹ́ máa ń yọrí sí ìsẹ́ra-ẹni-níṣẹ̀ẹ́ gidigidi. A kà ara àti èrò inú sí aláìmọ́, a kà ìbálòpọ̀ sí orísun ẹ̀ṣẹ̀, a sì fura sí ayọ̀ ayé. Nietzsche wo èyí gẹ́gẹ́ bí irú ìkórìíra sí ìgbésí ayé: a kọ́ àwọn ènìyàn láti nímọ̀lára ẹ̀bi nípa àwọn nǹkan tí ó jẹ́ apá kan nínú ìgbésí ayé.
Síwájú sí i, ó rí ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìrísí ìkọ̀kọ̀ ti “ìfẹ́-ọkàn sí agbára.” Ẹlẹ́sìn kan lè gba agbára nípa dídi olùtọ́jú ìwà rere, ní pípinnu ẹni tí ó jẹ́ mímọ́ àti ẹni tí ó jẹ́ ẹlẹ́ṣẹ̀. Nítorí náà, ìfọkànsìn lè di ọ̀nà àwùjọ fún ṣíṣàkóso àwọn ènìyàn nípasẹ̀ ẹ̀bi.
5. Ẹ̀sìn, òtítọ́, àti “irọ́ tó wúlò”
Fún Nietzsche, ẹ̀sìn tún ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìbéèrè òtítọ́. Ó fura sí àwọn ẹ̀tọ́ ìsìn sí òtítọ́ pátápátá, nítorí pé àwọn ẹ̀tọ́ wọ̀nyí sábà máa ń ṣiṣẹ́ láti ṣètò àwùjọ àti láti dáàbò bo ìlànà ìwà rere kan. Ní ojú ìwòye Nietzsche, àwọn ènìyàn kì í sábà wá òtítọ́ fún òtítọ́; wọ́n sábà máa ń wá àwọn ìgbàgbọ́ tí ó máa ń mú kí ìgbésí ayé rọrùn.
Ṣùgbọ́n Nietzsche kìí ṣe “olódì sí òtítọ́ lásán.” Ó ṣe àríwísí bí ìsìn ṣe sọ òtítọ́ di ohun èlò àṣẹ: a fún ẹ̀kọ́ ní ipò mímọ́, èyí tí ó mú kí ó ṣòro láti béèrè ìbéèrè. Nígbà tí a bá ka ìbéèrè sí ẹ̀ṣẹ̀, a máa ń wo ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gẹ́gẹ́ bí ewu, a sì máa ń dín òmìnira ìrònú kù. Fún Nietzsche, èyí ń dí ìdàgbàsókè ènìyàn lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá tí ó gbójúgbóyà láti ṣe ìdájọ́ àti láti ṣẹ̀dá.
6. Kí ni àfikún ìsìn? Übermensch àti ìṣẹ̀dá àwọn ìlànà
Àríwísí Nietzsche kò dúró lórí ìjíròrò; ó tún fúnni ní ìtọ́sọ́nà: àwọn ènìyàn nílò láti di olùdá ohun ìníyelórí. Ẹni àmì rẹ̀ ni Übermensch (tí a sábà máa ń túmọ̀ sí "ọkùnrin alágbára" tàbí "ẹni alágbára"). Übermensch kì í ṣe ẹ̀yà kan pàtó tàbí ẹ̀dá alágbára, ṣùgbọ́n ó jẹ́ irú ènìyàn tí kò gbẹ́kẹ̀lé àṣẹ tí ó ga jù fún ìtumọ̀ ìgbésí ayé mọ́, ṣùgbọ́n ó gbójúgbóyà láti fìdí ìyè múlẹ̀—pẹ̀lú ìjìyà—gẹ́gẹ́ bí ohun tí a lè yípadà sí agbára.
Ibí ni èrò amor fati (ìfẹ́ àyànmọ́) ti yọjú sí: gbígbà ìgbésí ayé bí ó ṣe rí àti fífẹ́ràn òtítọ́, dípò sísá lọ sí ayé mìíràn. Nietzsche ń gba ìjẹ́rìí ìgbésí ayé, ìṣẹ̀dá, agbára, àti ìgboyà níyànjú láti kojú òfo ìtumọ̀ lẹ́yìn ìparun àṣẹ àtọwọ́dọ́wọ́.
7. Ìbámu àti àríyànjiyàn tó wà nínú àríwísí Nietzsche
Àríwísí Nietzsche ṣe pàtàkì nítorí pé kìí ṣe pé ó sọ̀rọ̀ nípa ìsìn gẹ́gẹ́ bí àṣà nìkan, ṣùgbọ́n ó tún sọ̀rọ̀ nípa èrò ọkàn tí ó lè yọjú níbikíbi: nínú èrò ìṣèlú, ìwà rere àwùjọ, tàbí àṣà gbogbogbòò—èyí ni, ìtẹ̀sí láti wá “òtítọ́ ìkẹyìn” fún ààbò ọpọlọ, àti ìtẹ̀sí láti lo ẹ̀bi gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìṣàkóso. Ní àkókò kan náà, ìrònú Nietzsche tún jẹ́ àríyànjiyàn. Ìṣàyẹ̀wò rẹ̀ nípa “alágbára” àti “aláìlera” ni a máa ń kà sí ohun tí ó rọrùn jù fún òtítọ́ àwùjọ. Àríwísí rẹ̀ nípa àánú ni a sábà máa ń lóye gẹ́gẹ́ bí ìdí fún ìwà ipá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kà Nietzsche lọ́nà tí ó péye gẹ́gẹ́ bí alátakò ìwà rere tí ó ń gbé àìlera ga tí ó sì ń dín agbára ìlera kù.
Ipari
Àríwísí Nietzsche lórí ìsìn jẹ́ àríwísí lórí irú ìsìn kan tí ó kọ ayé sílẹ̀, tí ó ń gbé ìjìyà ga, tí ó sì ń kọ́ ìwà rere lórí ẹ̀bi àti ìbínú. Fún Nietzsche, "Ọlọ́run ti kú" ń fi àmì hàn pé àwọn ènìyàn lè ṣẹ̀dá ìníyelórí láìgbára lé àṣẹ tí ó ga ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Ó ń pe àwọn ènìyàn níjà láti gbé ìgbésí ayé pẹ̀lú ìgboyà, láti jẹ́ olóòótọ́ sí òtítọ́, àti láti jẹ́ kí ìgbésí ayé dára sí i. Yálà a gbà tàbí a kò gbà, àríwísí Nietzsche ń fipá mú wa láti béèrè pé: ṣé àwọn ìgbàgbọ́ wa ń mú kí ìgbésí ayé wà láàyè, tàbí wọ́n ń sọ ọ́ di aláìlágbára?
Tí o bá fẹ́, mo lè yí àpilẹ̀kọ yìí padà sí àròkọ ilé-ẹ̀kọ́ (tó rọrùn jù), àròkọ ẹ̀kọ́ (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí àti ìwé àkójọpọ̀), tàbí àròkọ kan tí ó fi Nietzsche wé Marx/Freud gẹ́gẹ́ bí “àwọn olórí ìfura mẹ́ta.”
