Ìmọ̀ nípa Ìwà Rere Gẹ́gẹ́ bí Al-Farabi ti sọ
Al-Farabi (tí ó wà ní ọdún 950 Sànmánì Tiwa) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí ńlá nínú àṣà ìbílẹ̀ Islam, tí a sábà máa ń pè ní "Olùkọ́ Kejì" lẹ́yìn Aristotle. Orúkọ yìí fi ipa jíjinlẹ̀ tí èrò inú àwọn ará Giriki ní hàn—ní pàtàkì ọgbọ́n orí àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí—nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, Al-Farabi kò kàn ṣe àwòkọ Aristotle tàbí Plato nìkan; ó túmọ̀ àti gbé àwọn èrò wọn kalẹ̀ nínú ìlànà tí ó bá àyíká ìmọ̀ ẹ̀sìn Islam mu. Ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì nínú èrò Al-Farabi ni ìwà rere: bí ènìyàn ṣe yẹ kí ó gbé ayé, ète ìgbésí ayé rere, àti ìbáṣepọ̀ láàárín ìwà rere ara ẹni àti ìṣèlú àwùjọ.
Àwọn Ìpìlẹ̀ Ìwà Rere: Ènìyàn àti Ète Ìgbésí Ayé
Fún Al-Farabi, a kò le yà àwọn ìbéèrè nípa ìwà ẹ̀dá ènìyàn àti ète rẹ̀. A lóye ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá onílàákàyè pẹ̀lú agbára láti dé pípé. A kò lóye pípé yìí gẹ́gẹ́ bí agbára láti ronú nìkan, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ipò ọkàn tí ó ti dé ìtòlẹ́sẹẹsẹ àti ìdàgbàsókè, tí ó mú kí ó lè yan ipa ọ̀nà tí ó tọ́. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìwà rere jẹ́ ọ̀nà sí ìmúṣẹ agbára ènìyàn.
Ìrírí Al-Farabi nípa ìgbésí ayé ènìyàn ni ayọ̀ (al-sa'adah). Ayọ̀ níbí kìí ṣe ìmọ̀lára ayọ̀ tàbí ìtẹ́lọ́rùn ìmọ̀lára lásán, ṣùgbọ́n ipò pípé jùlọ tí ènìyàn kan ń ṣàṣeyọrí nígbà tí ó bá ń gbé ní ìbámu pẹ̀lú ọgbọ́n àti ìwà rere. Ayọ̀ jẹ́ ohun tí a lè fojú rí: àwọn ìlànà kan wà tí a lè fi ṣe ìdájọ́ rẹ̀, kìí ṣe ìfẹ́ ara ẹni nìkan. Nítorí náà, ìṣe ìwà rere kìí ṣe ọ̀ràn “ohun tí mo fẹ́ràn” nìkan, ṣùgbọ́n bóyá ìṣe kan ń yọrí sí pípé àti ayọ̀ tòótọ́.
Ipa ti Oye ninu Iwa-rere
Ìrònú jẹ́ pàtàkì nínú ìwà rere Al-Farabi. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò láti dá ohun rere mọ̀ àti láti yà á sọ́tọ̀ kúrò nínú ibi. Láìsí ìrònú, àwọn èrò búburú bíi ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tó pọ̀ jù, ìbínú tí a kò ṣàkóso, tàbí ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ apanirun ni yóò máa darí ènìyàn. Síbẹ̀síbẹ̀, ìrònú tún nílò ìdàgbàsókè. Àwọn ènìyàn kì í di ọlọ́gbọ́n láìròtẹ́lẹ̀ nítorí pé wọ́n ní ìrònú; wọ́n gbọ́dọ̀ kọ́, ṣe àṣàrò, kí wọ́n sì ní ìwà rere.
Níbí, ìbáṣepọ̀ Al-Farabi pẹ̀lú ìwà rere Aristotle hàn gbangba. Al-Farabi wo ìwà rere gẹ́gẹ́ bí ipò ọkàn tí ó dúró ṣinṣin, tí ó ń mú kí ènìyàn ṣe rere ní irọ̀rùn àti ní ìdúróṣinṣin. Ìwà rere kì í ṣe ìṣe rere lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n ìwà tí a ti fi ara mọ́ni.
Ìwà-rere gẹ́gẹ́ bí Ọ̀nà sí Ayọ̀
Al-Farabi ṣàlàyé ìwà rere sí oríṣiríṣi ẹ̀ka pàtàkì. Ní gbogbogbòò, ìwà rere ní àwọn apá ọpọlọ àti ìwà rere nínú.
1. Àwọn ìwà rere ọpọlọ ní í ṣe pẹ̀lú agbára láti ronú dáadáa, láti lóye òtítọ́, àti láti ṣe ìpinnu tó dára. Fún àpẹẹrẹ, ọgbọ́n (hikmah) ni ògúnná ìwà rere ọpọlọ nítorí ó ń darí àwọn ènìyàn láti rí ète ìgbésí ayé àti láti ṣètò àwọn ìṣe wọn gẹ́gẹ́ bí ó ti yẹ.
2. Àwọn ìwà rere ní í ṣe pẹ̀lú ìkóra-ẹni-níjàánu àti ìwà rere nínú àjọṣepọ̀ àwùjọ. A lè lóye ìgboyà, ìfara-ẹni-rúbọ, ìdájọ́ òdodo, àti ìwà ọ̀làwọ́ gẹ́gẹ́ bí ìwà rere tí ó ń mú kí ìwọ́n ọkàn wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì.
A máa ń kọ́ ìwà rere nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ àti ìṣe. Èyí ṣe pàtàkì: Ìwà rere Al-Farabi kì í ṣe èrò àròjinlẹ̀, ṣùgbọ́n iṣẹ́ àgbékalẹ̀ fún ìdàgbàsókè ènìyàn. Ènìyàn kì í ṣe nípa lílóye ìtumọ̀ ìdájọ́ òdodo nìkan, ṣùgbọ́n nípa ṣíṣe ìṣe òdodo ní àwọn ipò gidi.
Èrò ti “Ọ̀nà Àárín” àti Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Ẹ̀mí
Nínú ẹ̀mí àṣà àwọn ará Aristotelian, Al-Farabi wo ìwà rere gẹ́gẹ́ bí “agbègbè àárín” láàárín àwọn àṣejù méjì: àṣejù àti àìtó. Fún àpẹẹrẹ, ìgboyà wà láàrín àìṣe àṣejù àti ìbẹ̀rù. Ìwà ọ̀làwọ́ wà láàrín àṣejù àti ìwà ọ̀kánjú. Nítorí náà, ìṣe ìwà rere jẹ́ ìwọ̀nba, àyíká, àti ní ìbámu pẹ̀lú ọgbọ́n.
Ṣùgbọ́n “àárín” kò túmọ̀ sí ìbáṣepọ̀ tó wọ́pọ̀ tàbí èyí tí kò ní ìlànà. Ọ̀nà àárín nílò ìmọ̀lára ìwà rere àti ìdí tó wúlò: a gbọ́dọ̀ gbé ipò náà yẹ̀ wò, àwọn ìtumọ̀ rẹ̀, àti àwọn góńgó tí a fẹ́ dé. Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì yìí sàmì sí ọkàn tó wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ, ọkàn tó wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ sì jẹ́ ohun pàtàkì fún ayọ̀.
Ìwà rere àti Ìṣèlú: Ìwà rere jẹ́ ti àwùjọ
Ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ pàtàkì Al-Farabi ni ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín ìwà rere àti ìṣèlú. Ó wo àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá àwùjọ tí kò lè ṣe àṣeyọrí pípé nìkan. Ayọ̀, àní àwọn ènìyàn pàápàá ní ìrírí rẹ̀, nílò àyíká àwùjọ tí ó ń ṣètìlẹ́yìn. Nítorí náà, ìwà rere ara ẹni gbọ́dọ̀ so mọ́ ìṣètò àwùjọ àti ìdarí.
Nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ lórí ìṣèlú, Al-Farabi gbé èrò al-madina al-fadilah (Ìlú Ńlá tàbí Orílẹ̀-èdè Ńlá) kalẹ̀, èyí ni àwùjọ pípé tí ète gbogbogbòò rẹ̀ jẹ́ ayọ̀ àwọn ará ìlú. Orílẹ̀-èdè tàbí ìlú rere kìí ṣe èyí tí ó lágbára ní ti ọrọ̀ ajé tàbí ní ti ológun nìkan, ṣùgbọ́n èyí tí ó lè kọ́ àwọn ará ìlú rẹ̀ sí ìwà rere. Ibí ni ìwà rere ti di iṣẹ́ àgbékalẹ̀ ọ̀làjú: a kọ́ àwùjọ kan kí àwọn ìwà rere lè di àṣà, kìí ṣe ìmọ̀ràn ìwà rere nìkan.
Ni idakeji, Al-Farabi tun jiroro lori awọn iru awujọ ti o yapa — awọn awujọ ti o n lepa awọn ibi-afẹde ti ko tọ gẹgẹbi ọrọ̀ lasan, ọlá asan, tabi igbadun ara. Ninu iru awọn awujọ bẹẹ, iwa rere nira lati dagba nitori pe eto awujọ n funni ni iwuri fun iwa buburu.
Aṣáájú Tó Dáadáa àti Ẹ̀kọ́ Ìwà Rere
Al-Farabi tẹnu mọ́ olórí tó yẹ. Aṣíwájú kì í ṣe olùṣàkóso nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ olùkọ́ni nípa ìwà rere. Ó gbọ́dọ̀ ní ìmọ̀ tó péye, ọgbọ́n tó gbéṣẹ́, àti ìwà tó lágbára. Aṣíwájú tó dára máa ń darí àwùjọ sí ayọ̀, kì í ṣe pé ó ń mú àwọn ohun tó wù àwùjọ kan ṣẹ nìkan.
Níbí, Al-Farabi so ìdarí pọ̀ mọ́ ọgbọ́n: àwọn olórí gbọ́dọ̀ lóye ète ìgbésí ayé ènìyàn, mọ bí a ṣe lè ṣe àtúnṣe ìwà rere àwọn aráàlú wọn, kí wọ́n sì lè ṣẹ̀dá àwọn ìlànà tó ń gbé ìdájọ́ òdodo lárugẹ. Ẹ̀kọ́ ni ohun èlò pàtàkì. A kò lè fi ìwà rere múlẹ̀ nípasẹ̀ ìyà nìkan; a gbọ́dọ̀ fi ìtọ́sọ́nà, àpẹẹrẹ, àti ìṣẹ̀dá ìwà rere kọ́ wọn.
Àjọṣepọ̀ láàrín Ìwà-bí-Ọlọ́run, Ẹ̀sìn, àti Ìmọ̀-Ọgbọ́n-orí
Nínú àṣà Al-Farabi, wọn kò ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti ẹ̀sìn sí ọ̀tá. Ó rí i pé àwọn méjèèjì ló ń yọrí sí góńgó kan náà, ìyẹn òtítọ́ àti ayọ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń lo ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ ìrònú tó ń fi hàn, nígbà tí ẹ̀sìn ń fi òtítọ́ hàn nípasẹ̀ àwọn àmì, èdè tó ń yíni lérò padà, àti àwọn òfin tó wúlò tí gbogbo ènìyàn lè lóye.
Láti ojú ìwòye ìwà rere, ẹ̀sìn ń kó ipa pàtàkì nínú títọ́ àwùjọ sí ìwà rere, pàápàá jùlọ fún àwọn tí kò ní ìmọ̀ ọgbọ́n orí jinlẹ̀. Àwọn ìlànà ìwà rere tí ẹ̀sìn ń kọ́ni lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "afárá" sí ìwà rere. Ṣùgbọ́n, fún Al-Farabi, ògúnná òye ṣì ní í ṣe pẹ̀lú mímú ìrònú àti ìmọ̀ jíjinlẹ̀ ṣẹ. Nítorí náà, ìwà rere kì í ṣe ìgbọràn láti òde nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìlànà inú sí pípé ènìyàn.
Ìbámu Ìwà Al-Farabi ní Àkókò Òní
Ìrònú ìwà rere Al-Farabi ṣì ṣe pàtàkì fún àyíká òde òní, pàápàá jùlọ nítorí pé ó tẹnu mọ́ àwọn nǹkan pàtàkì mẹ́ta: (1) ayọ̀ gẹ́gẹ́ bí ète ìgbésí ayé tó ní ìtumọ̀ , (2) ìṣẹ̀dá ìwà nípasẹ̀ ìwà àti ẹ̀kọ́, àti (3) ìbáṣepọ̀ tó ṣọ̀kan láàárín ìwà rere ẹnìkọ̀ọ̀kan àti dídára àwọn ilé-iṣẹ́ ìṣèlú.
Nínú àwùjọ kan tí ó sábà máa ń ṣe ìdájọ́ àṣeyọrí tí a gbé karí àwọn ohun ìní, òkìkí, tàbí agbára, Al-Farabi rán wa létí pé ète gidi ti ìgbésí ayé ni ayọ̀ tí a bí láti inú pípé ara ẹni àti ìwà rere. Ó tún gbà wá níyànjú láti mọ̀ pé ìwà rere kì í ṣe ọ̀ràn ara ẹni nìkan: àyíká àwùjọ, ètò ẹ̀kọ́, àti ìdarí ṣe pàtàkì nínú pípinnu bóyá ìwà rere lè gbilẹ̀.
Penutup
Èrò Al-Farabi nípa ìwà rere dá lórí èrò náà pé kí ènìyàn darí ìgbésí ayé wọn sí ayọ̀ tòótọ́ nípa fífún ìrònú lágbára àti ìdàgbàsókè ìwà rere. Ìwà rere kì í ṣe èrò nípa ohun tó tọ́ àti ohun tí kò tọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìlànà ìdàgbàsókè ara ẹni àti ìdàgbàsókè àwùjọ. Nípa síso ìwà rere ara ẹni àti ìṣèlú pọ̀, Al-Farabi fúnni ní ìran pípé nípa ìwà rere: àwọn ènìyàn rere nílò àwùjọ rere, àwùjọ rere sì ṣeé ṣe kìkì tí ọgbọ́n bá darí rẹ̀ tí ẹ̀kọ́ tó ń gbé ìwà rere lárugẹ sì ń tì í lẹ́yìn. Níkẹyìn, ìwà rere Al-Farabi jẹ́ iṣẹ́ àgbékalẹ̀ ènìyàn tí ó gbé pípé ènìyàn kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ibi tí ó ga jùlọ ní ìgbésí ayé.
