Kant àti Ìlànà Ẹ̀wà Ẹwà
Immanuel Kant (1724–1804) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ní ipa jùlọ nínú ìtàn ìrònú ìwọ̀ oòrùn. Ó gbajúmọ̀ fún àwọn iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀ nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ àti ìwà rere, ṣùgbọ́n àwọn àfikún rẹ̀ sí ẹwà—pàápàá jùlọ ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa ẹwà—kò ṣe pàtàkì tó bẹ́ẹ̀. Nínú ìwé Critique of Judgment (1790), Kant ṣe àgbékalẹ̀ ìlànà ẹwà kan tó gbìyànjú láti so agbègbè ìmọ̀ pọ̀ mọ́ ti ìmọ̀ (ìwà tí ń tẹ̀lé òfin) àti ti ìwà rere (òmìnira). Nínú ìlànà yìí ni ẹ̀kọ́ Kant nípa ẹwà ṣe bẹ̀rẹ̀: ẹwà kì í ṣe ohun ìní àwọn nǹkan lásán, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ọ̀ràn ìfẹ́ ara ẹni lásán, ṣùgbọ́n irú ìdájọ́ àrà ọ̀tọ̀ kan, pẹ̀lú àwọn ẹ̀tọ́ gbogbogbò ṣùgbọ́n láìsí àwọn èrò.
Àkọlé: Iṣẹ́ Àkànṣe Kant
Láti lóye ipò ẹwà Kant, ó ṣe pàtàkì láti ṣàyẹ̀wò iṣẹ́ ọgbọ́n èrò orí rẹ̀ ní ṣókí. Nínú Critique of Pure Reason, Kant jíròrò bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe ṣeé ṣe; nígbà tí ó wà nínú Critique of Practical Reason, ó ṣàyẹ̀wò ìpìlẹ̀ ọgbọ́n ìwà rere. Síbẹ̀síbẹ̀, àlàfo kan wà: a lóye ìṣẹ̀dá gẹ́gẹ́ bí agbègbè ìdí, nígbà tí ìwà rere béèrè fún òmìnira. Critique of Judgment ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "afárá" tí ó ṣàlàyé bí ènìyàn ṣe lè ní ìrírí ìbáramu láàárín ìṣẹ̀dá àti òmìnira nípasẹ̀ ìrírí ẹwà àti ìmọ̀ nípa tẹlifíṣọ̀n.
Nítorí náà, ẹwà Kant kìí ṣe ìmọ̀ nípa iṣẹ́ ọnà lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ apá pàtàkì nínú ètò ìmọ̀ ọgbọ́n orí gbígbòòrò: ó ń ran ènìyàn lọ́wọ́ láti ṣàlàyé bí ayé ṣe lè “yẹ” láti lóye àti láti gbé, láìsí pé ènìyàn lè dá ara rẹ̀ dúró lórí òmìnira ìwà rere.
Ìṣàyẹ̀wò Ẹwà àti "Ìtọ́wò" (Ìtọ́wò)
Kant gbé ìdájọ́ ẹwà sí àárín “agbára ìdájọ́” (Urteilskraft). Ìdájọ́ ẹwà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni ìdájọ́ ẹwà, fún àpẹẹrẹ nígbà tí ẹnìkan bá sọ pé, “Òdòdó yìí lẹ́wà,” tàbí “Àwòrán náà lẹ́wà.” Gẹ́gẹ́ bí Kant ti sọ, ìdájọ́ ẹwà yàtọ̀ sí irú ìdájọ́ méjì mìíràn:
1. Ìdájọ́ òye (ìmọ̀): ṣíṣe ìdájọ́ ohun kan tí a gbé karí àwọn èrò àti ẹ̀rí; fún àpẹẹrẹ, “omi ń hó ní 100°C.”
2. Ìdájọ́ ìwà rere: ìdájọ́ tí a gbé karí àwọn ojúṣe àti òfin ìwà rere; fún àpẹẹrẹ, “irọ́ jẹ́ àṣìṣe.”
3. Ìdájọ́ ẹlẹ́wà: ìdájọ́ tí a gbé karí ìmọ̀lára ìgbádùn tàbí àìnítẹ́lọ́rùn, ṣùgbọ́n pẹ̀lú àwọn ànímọ́ pàtàkì tí ó jẹ́ kí ó má jọra sí àwọn ohun tí a fẹ́ràn.
Kant pe agbára láti ṣe ìdájọ́ ìtọ́wò ẹwà, ṣùgbọ́n ó kọ̀ èrò náà pé ìtọ́wò jẹ́ ìfẹ́ ọkàn ẹni lásán (“Mo fẹ́ràn rẹ̀, o kò fẹ́ràn rẹ̀”). Dípò bẹ́ẹ̀, ìdájọ́ ìtọ́wò ní ìṣètò tó díjú jù.
“Ìṣẹ́jú” Mẹ́rin ti Ìṣàyẹ̀wò Ẹwà
Kant lókìkí fún àgbéyẹ̀wò rẹ̀ lórí ìdájọ́ ẹwà nípasẹ̀ “àwọn àkókò” mẹ́rin (èyí tí ó bá àwọn ẹ̀ka nínú ìrònú mu): dídára, iye, ìbátan, àti ọ̀nà ìṣe. Àwọn àkókò mẹ́rin wọ̀nyí ṣàlàyé ìdí tí ìdájọ́ “èyí dára” fi jẹ́ ti ẹni tí a lè fojú rí ṣùgbọ́n ó ń béèrè fún ìtẹ́wọ́gbà àwọn ẹlòmíràn.
1) Dídára: Ayọ̀ tí kò ní ìfẹ́ sí
Ànímọ́ àkọ́kọ́ ti ẹwà ni pé ó dùn mọ́ni láìsí ìfẹ́ ara-ẹni. Nígbà tí a bá gbádùn ohun kan fún àǹfààní rẹ̀—fún àpẹẹrẹ, oúnjẹ nítorí pé ó ń kún wa—kì í ṣe ìdájọ́ ẹwà lásán. Bákan náà, nígbà tí a bá fẹ́ràn ohun kan nítorí pé ó ní ìníyelórí ìwà rere tàbí ipò àwùjọ.
Ayọ̀ ẹwà, fún Kant, jẹ́ ìgbádùn tí kò ní ìfẹ́ láti ní tàbí láti lò. A máa ń gbádùn ẹwà òdòdó láìsí pé a ń rà á, tà á, tàbí kí a lò ó lọ́nà mìíràn. Ìwà "tí kò ní ìfẹ́ sí" yìí ló ń fún ìdájọ́ ẹwà ní ìmọ́tótó kan, ó sì ń yà á sọ́tọ̀ kúrò nínú ìfẹ́ lásán.
2) Iye: Ẹ̀tọ́ Gbogbogbòò Láìsí Èrò
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdájọ́ ẹwà wá láti inú ìrírí ara ẹni (“Mo nímọ̀lára ìdùnnú”), Kant sọ pé nígbà tí ẹnìkan bá sọ pé “èyí dára,” wọ́n ń béèrè pé kí àwọn ẹlòmíràn gbà bẹ́ẹ̀. Ibí ni apá gbogbogbòò ti farahàn: a kò sọ pé “Mo fẹ́ràn èyí,” ṣùgbọ́n “èyí dára.”
Sibẹsibẹ, gbogbo agbaye jẹ ohun ajeji: ko da lori awọn imọran tabi awọn ofin ti o daju. A ko le fi ẹwa han bi a ṣe le fi agbekalẹ iṣiro han. Ẹwa jẹ “ohun-ara-ẹni-gbogbo ...
3) Àjọṣepọ̀: Ète láìsí Ète
Gẹ́gẹ́ bí Kant ti sọ, ẹwà dàbí ẹni pé ó ní ète tàbí ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan—àwọn apá rẹ̀ rí bí ẹni pé ó bá ara wọn mu, ó bá ara wọn mu, ó “tọ́”—ṣùgbọ́n láìsí ète pàtàkì kan. Èyí ni ohun tí ó pè ní ète láìsí ète, tàbí “ìpinnu láìsí ète.”
Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí a bá ń wo iṣẹ́ ọnà tàbí ilẹ̀ àdánidá, a máa ń rò pé àwọn ìrísí náà dà bí èyí tí a ṣètò láti mú ọkàn wa dùn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lè tọ́ka sí ète lílò bíi “kí irinṣẹ́ yìí lè ṣiṣẹ́” tàbí “láti mú iṣẹ́ kan ṣẹ.” Ẹwà máa ń fúnni ní ìrísí ìṣètò tí ó bá ọkàn mu, ṣùgbọ́n kò dẹkùn mú wa nínú iṣẹ́ kan pàtó.
4) Ìlànà: Àpẹẹrẹ Àǹfààní
“Ìgbà” kẹrin ṣàlàyé ìdí tí ìdájọ́ ẹwà fi rí bí ohun tí ó ní ipa lórí. Kant sọ pé nígbà tí a bá ń ṣe ìdájọ́ ohun ẹlẹ́wà, a máa ń rò pé ó yẹ kí àwọn ẹlòmíràn fọwọ́ sí i—kì í ṣe nítorí pé ọgbọ́n tàbí òfin ló mú wa ṣe é, ṣùgbọ́n nítorí irú àìní àpẹẹrẹ kan. A gbàgbọ́ pé àjọpọ̀ ènìyàn ló wà: ìmọ̀lára ìdájọ́ láàárín àwùjọ ènìyàn.
Ìbánisọ̀rọ̀ Sensus kò túmọ̀ sí pé gbogbo ènìyàn ló gbàgbọ́ nígbà gbogbo; dípò bẹ́ẹ̀, ó jẹ́ èrò pé ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá onínúúrò pẹ̀lú àwọn ètò ìmọ̀ kan náà, lè pín àwọn ìrírí ẹwà àti ìjíròrò nípa wọn.
Ìgbádùn Ọ̀fẹ́ ti Ìrònú àti Òye
Ohun pàtàkì nínú ìrírí ẹwà ní ti ọpọlọ (tàbí ní pàtó, ìṣètò) ti ìrírí Kant nípa ẹwà ni eré ìdárayá láàárín àwọn agbára méjì: ìrònú àti òye. Nínú ìrírí ìmọ̀, ìrònú “ń ṣiṣẹ́” òye: a ṣètò àwọn ìwádìí ìmọ̀lára láti bá àwọn èrò mu. Nínú ìrírí ẹwà, ìrònú àti òye máa ń bá ara wọn mu láìsí pé a fi èrò pàtó kan dí wọn lọ́wọ́. Àbájáde rẹ̀ ni ìmọ̀lára ayọ̀ àrà ọ̀tọ̀—ìgbádùn ọkàn tí ó ń nímọ̀lára pé ó wà láàyè, ó ń rìn, ó sì ń rí ìbáramu.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ẹwà kìí ṣe nípa àwọn ohun tí ó wà níta nìkan, ṣùgbọ́n nípa bí ọkàn ènìyàn ṣe ń ṣiṣẹ́ nígbà tí ó bá dojúkọ ìrísí.
Ẹwà Ìṣẹ̀dá àti Ẹwà Ìṣẹ̀dá
Kant yato si ẹwà adayeba ati ẹwà iṣẹ ọna. A maa n ka ẹwà adayeba si “mimọ” nitori ko kan ero eniyan; o dabi ẹbun taara lati ọdọ ẹda. Sibẹsibẹ, Kant tun fi pataki si iṣẹ ọna, paapaa nigbati o ba jẹ pe ọlọgbọn ni o ṣe e.
Ọlọ́gbọ́n àti Iṣẹ́ ọnà
Fún Kant, ọ̀jọ̀gbọ́n jẹ́ ẹ̀bùn àdánidá tí ó ń ṣe àwọn iṣẹ́ ọnà àtilẹ̀wá, èyí tí a kò lè kọ́ nípa ìlànà oúnjẹ. Ọ̀jọ̀gbọ́n máa ń ṣẹ̀dá “àwọn òfin” nípasẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀, dípò títẹ̀lé àwọn tí ó ti wà tẹ́lẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, Kant tún tẹnu mọ́ ọn pé iṣẹ́ ọnà kò yẹ kí ó jẹ́ ìbúgbàù àìní ìrísí ti ìrísí; iṣẹ́ ọnà ṣì nílò ọgbọ́n àti ìbáwí, kí ìrònú lè máa bá a lọ láti “ṣeré” pẹ̀lú òye àwùjọ.
Èrò Kant nípa ọgbọ́n orí ní ipa púpọ̀ nínú ìfẹ́ àti òye òde òní nípa ayàwòrán gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ní ẹ̀dá àrà ọ̀tọ̀.
Àgbàyanu: Kọja Ẹwà
Ní àfikún sí ẹwà, Kant ń sọ̀rọ̀ nípa ìrírí àwọn ohun tó dára jùlọ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹwà jẹ́ mọ́ ìbáramu àwọn ìrísí àti ìṣeré àwọn ohun tó dára jùlọ, ohun tó dára jùlọ jẹ́ mọ́ àwọn ìrírí tó ga jù agbára ìrònú lọ—fún àpẹẹrẹ, rírí ojú ọ̀run tó kún fún ìràwọ̀, òkè ńlá kan, ìjì ńlá kan, tàbí òkun ńlá kan.
Nínú ìgbéraga, a lè nímọ̀lára ìbẹ̀rù tàbí ìbẹ̀rù pàápàá, ṣùgbọ́n a tún nímọ̀lára gíga jùlọ ti ìrònú àti òmìnira ènìyàn: ìṣẹ̀dá lè pọ̀ gidigidi, ṣùgbọ́n nínú ènìyàn ni agbára ìwà rere àti ọgbọ́n kan wà tí kò wà lábẹ́ ìṣẹ̀dá pátápátá. Níbí tún ni ète ètò Kant ṣe kedere: ẹwà ń ran ìrírí ìṣẹ̀dá lọ́wọ́ láti so ọlá òmìnira ènìyàn pọ̀.
Ìbámu ti Ìmọ̀ Ẹwà ti Kant Lónìí
Ìlànà Kant nípa ẹwà ṣì ṣe pàtàkì nínú ìjíròrò òde òní nípa ẹwà, ní pàtàkì nítorí pé ó fúnni ní ọ̀nà láti lóye ìdí tí àríyànjiyàn nípa iṣẹ́ ọnà fi máa ń dìde. A rí ìdájọ́ ẹwà gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ "ìfẹ́ ara ẹni," ṣùgbọ́n ó tún ṣòro láti fi hàn ní òótọ́. Kant pèsè èdè fún ìdààmú yìí: ìdájọ́ ẹwà jẹ́ ti ara ẹni, síbẹ̀ ó ní àwọn ẹ̀tọ́ gbogbogbòò tí a bí láti inú ìṣètò ọkàn ènìyàn àti ètò ti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀.
Ní àkókò tí àwọn ènìyàn ti ń lo àwọn ìkànnì ayélujára, níbi tí wọ́n ti ń sọ èrò ẹwà di “àwọn ohun tí wọ́n fẹ́ràn” àti “àwọn ohun tí wọn kò fẹ́ràn,” Kant rán wa létí pé ìrírí ẹwà tó dàgbà nílò àìnífẹ́ẹ́, ṣíṣí sílẹ̀, àti agbára fún ìjíròrò. Èyí kò túmọ̀ sí pé gbogbo ènìyàn gbọ́dọ̀ gbà bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ a lè gbìyànjú láti lóye ojú ìwòye àwọn ẹlòmíràn, láti tún ìdájọ́ wa ṣe, àti láti ṣe ìyàtọ̀ láàárín àwọn ohun tí a fẹ́, ìwà rere, àti ẹwà gẹ́gẹ́ bí ìrírí tí ó ń ronú jinlẹ̀.
Penutup
Kant ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ẹwà ẹwà gẹ́gẹ́ bí ìdájọ́ àkànṣe: tí a gbé kalẹ̀ lórí ìgbádùn láìsí ìfẹ́ ara-ẹni, ṣíṣe àwọn ẹ̀tọ́ gbogbogbòò láìsí àwọn èrò, fífi ète hàn láìsí àwọn góńgó, àti mímú àwọn àpẹẹrẹ wá nípasẹ̀ ìbánisọ̀rọ̀ ìmọ̀lára. Ìrírí ẹwà wá láti inú ìgbádùn ọkàn àti òye, nígbà tí ìrírí ti àwọn ènìyàn gíga fi àwọn ààlà ìrònú àti gíga ti ìrònú àti òmìnira ènìyàn hàn.
Nípasẹ̀ ẹwà, Kant kìí ṣe pé ó dáhùn ìbéèrè náà “ohun tí ó lẹ́wà nìkan,” ṣùgbọ́n ó tún fi hàn bí ẹwà ṣe ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti rí ìṣọ̀kan láàárín ayé àdánidá àti ayé òmìnira. Ẹwà, fún Kant, kìí ṣe ohun ọ̀ṣọ́ ìgbésí ayé lásán, ṣùgbọ́n ọ̀nà kan tí àwọn ènìyàn fi ń rí ara wọn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá tí ó lè pín ìtumọ̀, nírírí ìṣọ̀kan, àti títọ́ ara wọn sí òmìnira.
