Ifiwera laarin Kant ati Hegel
Immanuel Kant (1724–1804) àti Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) jẹ́ àwọn ènìyàn pàtàkì méjì nínú àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí ti ilẹ̀ Jámánì òde òní. Àwọn méjèèjì gbìyànjú láti dáhùn àwọn ìbéèrè pàtàkì nípa ìmọ̀, òtítọ́, òmìnira, àti ọgbọ́n orí. Síbẹ̀síbẹ̀, òye wọn nípa ààlà ìrònú, ipò ènìyàn, àti ìbáṣepọ̀ láàárín ọkàn àti ayé yàtọ̀ síra gidigidi. A sábà máa ń lóye Kant gẹ́gẹ́ bí olùdásílẹ̀ “ìmọ̀ ọgbọ́n orí tó ṣe pàtàkì,” èyí tó tẹnu mọ́ ààlà ìmọ̀ ènìyàn, nígbàtí Hegel jẹ́ ẹni tí a mọ̀ fún “ìmọ̀ èrò orí pípé” àti ọ̀nà ìṣàpẹẹrẹ rẹ̀, èyí tí ó tẹnu mọ́ ìdàgbàsókè ìtàn ti ìmọ̀ àti ìrònú. Àpilẹ̀kọ yìí fi àwọn èrò pàtàkì ti Kant àti Hegel wéra ní ṣókí ṣùgbọ́n ní kíkún.
1. Iṣẹ́ àgbékalẹ̀ àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Iṣẹ́ Kant bẹ̀rẹ̀ láti inú àníyàn rẹ̀ nípa ìforígbárí láàárín ìmọ̀ ọgbọ́n orí (tí ó sinmi lórí ìmọ̀ ọgbọ́n orí) àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí (tí ó sinmi lórí ìrírí). Kant gbìyànjú láti fi àwọn ipò tí ìmọ̀ lè wà hàn: bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe ṣeé ṣe, àti àwọn ààlà rẹ̀. Ó pe ọ̀nà rẹ̀ ní “àríwísí” nítorí pé ó dán agbára ìrònú wò fúnra rẹ̀.
Hegel farahàn ní ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn Kant, ní àyíká lẹ́yìn Ìmọ́lẹ̀ àti ìyípadà lẹ́yìn Faransé, nígbà tí àwọn ìbéèrè nípa ìtàn, àwùjọ, àti òmìnira ìṣèlú túbọ̀ jẹ́ pàtàkì sí i. Hegel ka iṣẹ́ Kant sí pàtàkì ṣùgbọ́n ó “dúró ṣinṣin jù,” ó sì ń pa ìyàtọ̀ gédégédé mọ́ láàárín ohun tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ àti ohun tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀. Hegel fẹ́ fihàn pé èrò kì í dúró ní ààlà tí a ti ṣètò ṣùgbọ́n ó ń dàgbàsókè nípasẹ̀ ìtàn, ìforígbárí, àti ìpadàbọ̀.
2. Ẹ̀kọ́ nípa Ìmọ̀ Ẹ̀dá: ìmọ̀ àti ààlà ìrònú
Fún Kant, ìmọ̀ ènìyàn ni a ń ṣe nípasẹ̀ àwọn ètò priori kan nínú kókó ọ̀rọ̀ náà. Ayé tí a mọ̀ kì í ṣe “ayé fúnra rẹ̀” bí kò ṣe ayé gẹ́gẹ́ bí ó ti rí sí wa (àpẹẹrẹ). Kant ya àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò nínú noumena (Ding an sich, “ohun kan nínú ara rẹ̀”). Noumena wà gẹ́gẹ́ bí àwọn èrò ààlà: a lè ronú nípa wọn, ṣùgbọ́n a kò lè mọ̀ wọ́n ní ti ìmọ̀. Nítorí náà, Kant sọ pé àwọn ààlà ìmọ̀ ènìyàn kò lè kọjá ìrírí.
Hegel ṣe àríwísí ìyàsọ́tọ̀ Kant nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àti noumena. Ó jiyàn pé tí a bá sọ pé “ohun-nínú-ara-ẹni” kan wà tí a kò lè súnmọ́ rárá, a ń sọ nípa ohun kan tí a gbà pé a kò lè mọ̀—ìtakora ọ̀nà. Hegel gbé èrò náà lárugẹ pé òtítọ́ ni a lè lóye nípa ọgbọ́n, kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí ẹnìkọ̀ọ̀kan gbà dé ọ̀dọ̀ “ohun-nínú-ara-ẹni,” ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìtàn kan nínú èyí tí ìmọ̀ àti ayé ti ń ṣe ara wọn. Fún Hegel, òtítọ́ kìí ṣe ojú-ìwòye tí kò dúró ṣinṣin, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó jẹ́ àbájáde ìdàgbàsókè: ohun tí ó jẹ́ “òtítọ́” ń yọ jáde nípasẹ̀ àwọn èrò àti ìrírí àwùjọ.
3. Ọ̀nà: àríwísí transcendental vs dialectics
Ọ̀nà Kant jẹ́ àríwísí tó kọjá ààlà: ó ń wá àwọn ipò fún àǹfààní ìrírí àti ìmọ̀. Ó béèrè pé, "Kí ni ó gbọ́dọ̀ jẹ́ òótọ́ kí ìrírí tó péye lè ṣeé ṣe?" Láti ibẹ̀, Kant ṣàlàyé àwọn ẹ̀ka ìrònú (bí ìfàsẹ́yìn) àti àwọn irú ìmọ̀ inú (ààyè àti àkókò) gẹ́gẹ́ bí àwọn ètò tí ẹni tí a ń kọ́ ẹ̀kọ́ náà fi ń kọ́ ayé ìrírí.
Hegel lo dialectics, tí a sábà máa ń mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwé àròsọ-àtakò-ìṣẹ̀dá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Hegel fúnra rẹ̀ jẹ́ onípele ju fọ́múlá yẹn lọ. Dialectics jẹ́ ìṣípo àwọn èrò nípasẹ̀ àwọn ìtakora inú: èrò kan ń fi àwọn ààlà tirẹ̀ hàn, ó ń mú ìtakora rẹ̀ wá, lẹ́yìn náà ó ń lọ sí ọ̀nà tí ó yẹ. Ọ̀nà yìí mú kí ìmọ̀ ọgbọ́n orí Hegel “ní agbára gíga”: dípò wíwá àwọn ààlà tí a ti ṣètò, ó ń tẹ̀lé bí àwọn èrò ṣe ń dàgbàsókè àti bí wọ́n ṣe ń yanjú àwọn ìforígbárí.
4. Metaphysics: critical idealism vs perfect idealism
Wọ́n sábà máa ń pe Kant ní olùgbékalẹ̀ èrò-ọkàn tó kọjá ààlà: òtítọ́ tí a mọ̀ ni a pinnu nípa ìṣètò kókó ọ̀rọ̀ náà, ṣùgbọ́n èyí kò túmọ̀ sí pé ayé wulẹ̀ jẹ́ “ìṣẹ̀dá ọkàn” lásán. Kant ṣì gbà pé ohun kan wà níta wa, ṣùgbọ́n ó tẹnu mọ́ ọn pé gbogbo ohun tí a lè mọ̀ ni bí ó ṣe farahàn nínú ìrírí.
A kà Hegel sí ẹni tí ó tẹ̀lé èrò pípé. “Preference” níbí kò túmọ̀ sí pé ohun gbogbo wà ní ọkàn ẹni kọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, òtítọ́ àti ọgbọ́n ni ìṣọ̀kan tí a lè lóye nínú ètò kan. Ayé—pẹ̀lú ìtàn, àwùjọ, iṣẹ́ ọnà, ẹ̀sìn, àti ìmọ̀ ọgbọ́n—jẹ́ ìfihàn Ẹ̀mí tí ń yípadà (Geist). Nítorí náà, òye ayé túmọ̀ sí lílóye àwọn ètò ìrònú tí a fihàn nínú ìlànà ìtàn.
5. Ìwà rere: òfin ìwà rere gbogbogbòò àti ìwà rere ìgbésí ayé àwùjọ
Nínú ìwà rere, Kant lókìkí fún àṣẹ pàtàkì rẹ̀: kí ó máa ṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn òfin gbogbogbòò tí ó bá wù ú. Ìwà rere wá láti inú ìrònú àti òmìnira: ènìyàn jẹ́ oníwà rere nígbà tí wọ́n bá ń tẹ̀lé àwọn òfin tí wọ́n gbé kalẹ̀ sí ara wọn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá onínúure. Kant tẹnu mọ́ ojúṣe àti gbogbogbòò. Àwọn àbájáde, ìmọ̀lára, tàbí àṣà àwùjọ kì í ṣe ìpìlẹ̀ pàtàkì fún ìwà rere.
Hegel ka ìwà rere Kant sí ohun tó wọ́pọ̀ jù. Gẹ́gẹ́ bí Hegel ti sọ, ohun pàtàkì tó wà nínú rẹ̀ lè jẹ́ òfo bí kò bá jẹ́ pé ó kún fún àyíká àwùjọ tó ṣe kedere. Hegel tẹnu mọ́ Sittlichkeit (ìgbésí ayé ìwà rere): ìwà rere tó wà nínú àwọn ilé iṣẹ́ àwùjọ àti ìṣe bíi ìdílé, àwùjọ ìlú, àti ìjọba. Fún Hegel, òmìnira kì í ṣe àṣàyàn ẹni kọ̀ọ̀kan nìkan ló wà lábẹ́ òfin gbogbogbòò, ṣùgbọ́n ó jẹ́ mímọ̀ ara ẹni láàrín ìlànà àwùjọ tó ní ọgbọ́n. Àríwísí Hegel: Kant lè wo àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹni tí a yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ayé àwùjọ tó ń ṣe àgbékalẹ̀ wọn.
6. Òmìnira: òmìnira ẹnìkọ̀ọ̀kan àti òmìnira gẹ́gẹ́ bí ìfọwọ́sowọ́pọ̀
Fún Kant, òmìnira túmọ̀ sí òmìnira pàtàkì: agbára ẹni tí ó ní ọgbọ́n láti pinnu ìṣe rẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú òfin ìwà rere, kìí ṣe lórí àwọn ìsúnniṣe àdánidá tàbí àwọn ìfúnpá láti òde. Nítorí pé a kò lè fi ẹ̀rí hàn nípa ìwádìí, Kant gbé e kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbá èrò tó wúlò—ohun kan tí a gbọ́dọ̀ gbà pé ó yẹ kí ìwà rere lè yéni.
Fún Hegel, òmìnira jẹ́ ti àwùjọ àti ti ìtàn. Ẹnìkan jẹ́ òmìnira kìí ṣe nípa “níní ìfẹ́ rere nìkan,” ṣùgbọ́n nípa gbígbé láàárín àwọn ètò ìdámọ̀ àti àwọn ilé-iṣẹ́ tí ó mú kí ìfẹ́ ọkàn jẹ́ èyí tí ó bọ́gbọ́n mu. Nínú ìlànà Hegel, òmìnira ń tẹ̀síwájú nípasẹ̀ ìtàn: láti àwọn ọ̀nà ìrònú tí kò ní òmìnira sí ètò àwùjọ àti ìṣèlú tí ó bọ́gbọ́n mu. Níbí, òmìnira kìí ṣe ìwà rere lásán ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ipò tí ó ṣeé fojú rí.
7. Ìpínlẹ̀ àti ìtàn: àwọn ààlà ìlànà àti ìrònú ìtàn
Kant sọ̀rọ̀ nípa òfin, ìṣèlú, àti àlàáfíà (fún àpẹẹrẹ, èrò “Àlàáfíà Títí Láé”), ṣùgbọ́n ó dúró ṣinṣin láàárín agbègbè ìwà rere (ohun tí ó yẹ kí ó jẹ́) àti ìtàn (ohun tí ó ṣẹlẹ̀). Ìwà rere Kant pèsè àwọn ìlànà gbogbogbò fún ṣíṣe ìdájọ́ àwọn ilé-iṣẹ́, kìí ṣe pé ó rò pé ìtàn jẹ́ èyí tí ó bọ́gbọ́n mu nígbà gbogbo.
Hegel lókìkí fún àròjinlẹ̀ rẹ̀ pé “olóye ni ohun gidi, àti pé ohun gidi ni ohun gidi” (ìtumọ̀ tí a sábà máa ń jiyàn lé lórí). Ó rí ipò òde òní gẹ́gẹ́ bí ìparí pàtàkì ti ìdàgbàsókè òmìnira onínúure—bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí kò túmọ̀ sí pé gbogbo ètò ìjọba ni ó tọ́ nígbà gbogbo. Fún Hegel, ìtàn ni ibi tí Ẹ̀mí ti ń rí òmìnira rẹ̀ díẹ̀díẹ̀. Ìrònú yìí mú kí ìmọ̀ ọgbọ́n Hegel darí sí ìtàn, nígbà tí ti Kant sì máa ń jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ jù.
8. Ibi ipade: ipin, koko-ọrọ, ati iṣẹ akanṣe ti igbalode
Láìka ìyàtọ̀ tó lágbára wọn sí, àwọn ohun pàtàkì kan wà tí wọ́n ń tẹ̀síwájú. Àwọn méjèèjì fi ọgbọ́n orí sí àárín ìmọ̀ ọgbọ́n òde òní, àwọn méjèèjì sì gbìyànjú láti kọjá ìgbàgbọ́ àwọn onímọ̀ nípa ìrònú. Kant gbé ààlà kalẹ̀ lórí ọgbọ́n orí láti dáàbò bo ìmọ̀ àti ìwà rere kúrò lọ́wọ́ àwọn àbá tí kò ní ìpìlẹ̀. Hegel kọ̀ àwọn ààlà wọ̀nyí sílẹ̀, ó gbàgbọ́ pé wọ́n ń dí òye bí ọgbọ́n orí ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú òtítọ́ tó ń yípadà.
Ní ṣókí, Kant tẹnu mọ́ “àwọn ipò pàtàkì” tí ó wà nínú kókó ọ̀rọ̀ náà, nígbà tí Hegel tẹnu mọ́ “ìdàgbàsókè àwọn èrò” tí ó ń lọ káàkiri ìtàn. Kant pèsè ìlànà pàtàkì kan fún ìyàtọ̀ ohun tí a lè mọ̀ láti ohun tí a lè ronú nìkan. Hegel gbé ìgbàgbọ́ lárugẹ pé èrò lè wọ inú ìyàtọ̀ láàrín kókó ọ̀rọ̀ àti ohun nípasẹ̀ ìlànà ìjíròrò àti àwùjọ.
Ipari
Àfiwé Kant àti Hegel fi ọ̀nà pàtàkì méjì láti lóye ìgbàlódé hàn. Kant kọ́ni ní ìṣọ́ra nípa ìmọ̀ ...
Níkẹyìn, òye Kant àti Hegel kìí ṣe ọ̀rọ̀ yíyan ọ̀kan ju èkejì lọ nìkan, ṣùgbọ́n dípò rírí ìdààmú ẹ̀dá láàárín wọn: láàárín ààlà àti ìdàgbàsókè, láàárín ìwà rere àti ìgbésí ayé ìwà rere tó dájú, àti láàárín ẹni tí ó jẹ́ aládàáni àti ayé ìtàn-àwùjọ tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àti tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀. Ìdààmú yìí ń bá a lọ láti mú kí ìjíròrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí máa ṣiṣẹ́ títí di òní yìí.
