Kant àti Ìlànà Ìmọ̀ A Priori
Immanuel Kant (1724–1804) wà ní ipò pàtàkì nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n òde òní, pàápàá jùlọ nígbà tí ó bá kan sí jíjíròrò bí ìmọ̀ ènìyàn ṣe ṣeé ṣe àti àwọn ààlà rẹ̀. Nínú iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀, Critique of Pure Reason (1781/1787), Kant ṣe àgbékalẹ̀ “ìyípadà” nínú bí ìmọ̀ ọgbọ́n ṣe lóye ìbáṣepọ̀ láàárín ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ (ẹni tí ó mọ̀ nípa ènìyàn) àti ohun tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ (ayé tí a mọ̀). Kókó pàtàkì nínú ìyípadà yìí ni èrò ìmọ̀ àkọ́kọ́—ìyẹn ni, ìmọ̀ tí kò ní ìrírí ìmọ̀lára ṣùgbọ́n síbẹ̀ ó ní ìjẹ́pàtàkì tí ó sopọ̀ mọ́ gbogbogbòò. Àpilẹ̀kọ yìí ṣe àgbéyẹ̀wò bí Kant ṣe gbé ẹ̀kọ́ rẹ̀ kalẹ̀ nípa ìmọ̀ àkọ́kọ́, ìdí tí ó fi kọ̀ ọ́ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “ìbílẹ̀,” àti bí ó ṣe kọ́ àríyànjiyàn pé àwọn ètò ìmọ̀ ènìyàn ń ṣe àfikún sí bí ayé ṣe rí sí wa.
1. Àkọ́kọ́: ìjíròrò láàrín ọgbọ́n àti ìmọ̀ ẹ̀rọ
Kí Kant tó dé, àwọn ìjíròrò pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ìgbàlódé ni àwọn ẹgbẹ́ méjì ló ń ṣàkóso wọn. Àwọn onímọ̀ nípa ìmọ̀—bíi René Descartes, Baruch Spinoza, àti Gottfried Leibniz—máa ń tẹnu mọ́ ipa tí ìmọ̀ ọgbọ́n ń kó gẹ́gẹ́ bí orísun ìmọ̀ kan. Wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn òtítọ́ kan wà tí a lè mọ̀ láìsí ìrírí, bí òtítọ́ nínú ìmọ̀ ìṣirò, ọgbọ́n ìrònú, àti èrò nípa ohun tàbí Ọlọ́run. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ìmọ̀ ìtàn—bíi John Locke, George Berkeley, àti pàápàá jùlọ David Hume—ṣe àríwísí àwọn ẹ̀sùn wọ̀nyí. Gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ ìtàn ìtàn, àwọn èrò ènìyàn gbọ́dọ̀ jẹ́ kí a tọ́pasẹ̀ wọn sí ìrírí; láìsí ìrírí, àwọn èrò náà jẹ́ òfo.
Kant gbà pé Hume “jí i dìde kúrò nínú oorun ìgbàgbọ́ rẹ̀.” Hume tọ́ka sí i pé ọ̀pọ̀ nǹkan tí a gbà pé ó dájú—fún àpẹẹrẹ, àjọṣepọ̀ ìdí—ni a kò rí ní “rí” ní tòótọ́ nínú ìrírí. Gbogbo ohun tí a kíyè sí ni pé ìṣẹ̀lẹ̀ A ni ìṣẹ̀lẹ̀ B tẹ̀lé lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan; láti inú ìwà, a parí èrò sí pé “àwọn okùnfà” A. Tí èyí bá rí bẹ́ẹ̀, báwo ni ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àdánidá, tí ó ń lo àwọn òfin ìdí gbogbogbòò, ṣe lè ní ìdánilójú? Ìṣòro yìí mú kí Kant wá ibi àárín: gbígbà àríwísí onímọ̀ nípa ìmọ̀ pé ìmọ̀ nílò ìrírí, ṣùgbọ́n ó tún mú kí ohun tó ń mú kí gbogbo ayé àti àìní ṣeé ṣe dúró.
2. Kí ni ìmọ̀ àkọ́kọ́?
Ní ṣókí, Kant fi ìyàtọ̀ hàn láàrín ìmọ̀ priori àti ìmọ̀ posteriori. Ìmọ̀ posteriori máa ń wá láti inú ìrírí (fún àpẹẹrẹ, “omi máa ń hó ní iwọ̀n otútù kan lábẹ́ àwọn ipò kan”). Ìmọ̀ priori kò ní ìrírí, ṣùgbọ́n a mọ̀ ọ́n sí “ìrírí”—ní ọ̀nà ìrònú tó bọ́gbọ́n mu, kì í ṣe ti ìgbà díẹ̀. Àmì pàtàkì ti ìmọ̀ priori ni pé ó jẹ́ ti gbogbo ènìyàn àti pé ó pọndandan: ó kan gbogbo ọ̀ràn, kò sì lè jẹ́ ti ẹlòmíràn.
Ṣùgbọ́n Kant fi ìyàtọ̀ pàtàkì mìíràn kún un: láàrín ìdájọ́ oníṣàyẹ̀wò àti ìdájọ́ oníṣọ̀kan. Àwọn ìdájọ́ oníṣàyẹ̀wò ni àwọn tí gbólóhùn wọn wà nínú kókó ọ̀rọ̀ náà (fún àpẹẹrẹ, “gbogbo àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí kò tíì ṣe ìgbéyàwó”). Àwọn ìdájọ́ oníṣọ̀kan fi ìwífún tuntun tí kò sí nínú kókó ọ̀rọ̀ náà kún un (fún àpẹẹrẹ, “àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí kò tíì ṣe ìgbéyàwó kò ní ìtẹ́lọ́rùn”). Gẹ́gẹ́ bí àṣà ṣáájú Kant, a sábà máa ń rò pé:
– analytic = a priori
– sintetiki = ẹhin
Kant da ìpínyà yìí rú nípa jíjíròrò pé àwọn ìdájọ́ “àtijọ́” wà: àwọn ìdájọ́ tí ó ń fi ìmọ̀ tuntun kún un, ṣùgbọ́n tí ó wà fún gbogbo ènìyàn àti pé ó pọndandan, tí kò sì ní ìrírí kankan. Èyí ni ọkàn iṣẹ́ Kant: láti ṣàlàyé bí ìmọ̀ àtijọ́ ṣe lè ṣeé ṣe, àti àwọn ipò fún ìṣeéṣe rẹ̀.
3. Kí ló dé tí ìmọ̀ ìṣirò àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àdánidá fi nílò àgbékalẹ̀ àgbékalẹ̀ oníṣẹ́dá?
Kant jiyàn pé ìmọ̀ ìṣirò kìí ṣe àgbéyẹ̀wò lásán. Fún àpẹẹrẹ, a kò lè rí gbólóhùn náà “7 + 5 = 12” nípa ṣíṣàyẹ̀wò èrò “7 + 5.” A ní láti “kọ́” nọ́mbà náà lọ́nà tí ó rọrùn. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìmọ̀ ìṣirò ń fẹ̀ sí i (àtinúdá), ṣùgbọ́n ìdánilójú rẹ̀ kò wá láti inú ìwádìí (kì í ṣe ẹ̀yìn). Nítorí náà, ìmọ̀ ìṣirò jẹ́ àpẹẹrẹ pàtàkì ti ìmọ̀ àtọwọ́dá àti ìpìlẹ̀.
Bẹ́ẹ̀ náà ni ó rí ní ti ìmọ̀-ẹ̀rọ-ìjìnlẹ̀. Gbólóhùn bíi “gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ ní okùnfà” kò lè dúró lórí àwọn àkíyèsí tí ó ní ààlà nìkan; ó sọ pé ó wúlò ní gbogbogbòò. Ṣùgbọ́n ìmọ̀-ẹ̀rọ gbẹ́kẹ̀lé irú àwọn ìlànà bẹ́ẹ̀ láti lóye ìrírí gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣètò rẹ̀. Nítorí náà, Kant fẹ́ fihàn pé ìṣètò kan wà nínú ọkàn ènìyàn tí ó mú kí ìrírí ìmọ̀-ẹ̀rọ ṣeé ṣe, láìsí pé ó ṣubú sínú ìgbàgbọ́-àwòrán-ara-ẹni.
4. Ìyípadà Copernican: ohun náà yí padà sí ohun tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀.
Kant pe ìgbésẹ̀ rẹ̀ ní “ìyípadà Copernican” nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti rò pé ìmọ̀ gbọ́dọ̀ bá ohun tí ó fẹ́ mu tẹ́lẹ̀, Kant yí èyí padà: níwọ̀n ìgbà tí ohun kan bá jẹ́ “ohun tí a fẹ́ fún wa,” ó gbọ́dọ̀ bá ọ̀nà ìmọ̀ wa mu. Èyí kò túmọ̀ sí pé ọkàn ló dá ayé láìnídìí, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, ìrírí náà ti ń darí nípasẹ̀ àwọn ipò ìrònú kan.
Nínú ìlànà Kant, a kò mọ “ohun náà fúnra rẹ̀” (noumenon) ní tààrà, bí kò ṣe “ìṣẹ̀lẹ̀”—ayé gẹ́gẹ́ bí ó ti hàn nínú ìrírí. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kì í ṣe àròsọ; wọ́n ni ayé tí a ní ìrírí rẹ̀ ní gidi, ṣùgbọ́n wọ́n máa ń wà ní ìrísí tí a ti “ṣe àgbékalẹ̀” nípasẹ̀ àwọn ètò priori kan.
5. Àwọn irú ìmọ̀-ẹ̀rọ: ààyè àti àkókò gẹ́gẹ́ bí ìṣáájú
Kant ya “orísun” ìmọ̀ méjì sọ́tọ̀: ìmọ̀lára (ìmọ̀lára, gbígbà ìwífún nípa ìmọ̀lára) àti òye (agbára láti ronú). Ìmọ̀lára ń pèsè “ìmọ̀lára”, nígbà tí òye ń pèsè “ìmọ̀lára.” Láìsí ìmọ̀lára, àwọn èrò jẹ́ òfo; láìsí ìmọ̀lára, ìmọ̀lára jẹ́ afọ́jú.
Nínú ìmọ̀lára, Kant gbé àwọn ọ̀nà méjì ti ìmọ̀ priori kalẹ̀: àyè àti àkókò. Ààyè kì í ṣe èrò tí a rí láti inú ìrírí àwọn ohun tí ó wà ní òde; dípò bẹ́ẹ̀, ìrírí “òde” ṣeé ṣe kìkì nítorí pé a ti ní ètò ààyè kan. Bákan náà, àkókò: a kò fi àkókò hàn láti inú ìtẹ̀léra àwọn ìṣẹ̀lẹ̀; dípò bẹ́ẹ̀, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ lè jẹ́ “bí ìtẹ̀léra” nítorí irú àkókò tí ó ti kọjá.
Nítorí náà, ìrísí àti ìṣirò ní ìdánilójú pàtàkì nítorí wọ́n ń bójú tó àwọn ìṣètò ààyè àti àkókò tí ó jẹ́ ipò gbogbo ìrírí ìmọ̀lára ènìyàn.
6. Àwọn ẹ̀ka òye: okùnfà àti àbájáde, ohun tó wà nínú rẹ̀, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ní àfikún sí àwọn ọ̀nà ìmòye, Kant ṣe àgbékalẹ̀ àwọn “ẹ̀ka” òye: àwọn èrò ìpìlẹ̀ tí kìí ṣe láti inú ìrírí, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó ń jẹ́ kí ìrírí lè wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àti láti lóye. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú ni: ìdí, kókó, ìṣọ̀kan, ọ̀pọ̀lọpọ̀, àti ìṣeéṣe/àìní.
Àmì ìfàsẹ́yìn ni àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀ jùlọ nítorí pé ó ní í ṣe pẹ̀lú àríwísí Hume tààrà. Kant sọ pé a lè ní ìrírí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “nítorí” àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ mìíràn kìkì tí òye bá ti lo ẹ̀ka ìfàsẹ́yìn sí ìwádìí ìmọ̀lára. Èyí kì í ṣe ìparí èrò láti inú ìwà, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó jẹ́ ohun tí a nílò láti lóye ìtẹ̀léra àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ gidi, kì í ṣe ìtẹ̀léra àwọn ìrísí èrò inú lásán.
Nítorí náà, ìmọ̀ ìṣáájú gẹ́gẹ́ bí Kant ti sọ kìí ṣe àkójọ àwọn èrò àdánidá pàtó bíi “Ọlọ́run wà” tàbí “ọkàn jẹ́ aláìleèkú,” bí kò ṣe ètò ìṣètò tí ó ń ṣàkóso bí a ṣe lè rí ìrírí àti bí a ṣe lè ronú nípa rẹ̀.
7. Àwọn ààlà ìmọ̀ priori: àríwísí lórí ìmọ̀ ìbílẹ̀
Ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì jùlọ nínú ẹ̀kọ́ Kant ni ààlà rẹ̀. Nítorí pé àwọn ẹ̀ka àti irú ìmọ̀-ọkàn kan àwọn ìrírí tí ó ṣeé ṣe nìkan, a kò gbọdọ̀ lò wọ́n láti kọjá ìrírí. Ìmọ̀-ẹ̀rọ ìgbàanì sábà máa ń gbìyànjú láti fi àwọn nǹkan hàn nípa Ọlọ́run, òmìnira pátápátá, tàbí àìkú ọkàn gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìmọ̀-ẹ̀rọ. Kant jiyàn pé àwọn ìgbìyànjú wọ̀nyí máa ń yọrí sí àwọn ìtakora (àtakò), nítorí pé ọgbọ́n máa ń gba àwọn èrò tó wúlò fún ìrírí ó sì máa ń gbé wọn kalẹ̀ lórí ilẹ̀ tí a kò lè lóye.
Ibí ni àríwísí Kant ti jẹ́ “ìgbàlà” àti “ìdínà.” Ó gba ìdánilójú sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ìṣirò sílẹ̀ nípa ṣíṣàlàyé àwọn ìpìlẹ̀ pàtàkì wọn, ṣùgbọ́n ó dá àwọn àròjinlẹ̀ nípa ìmọ̀ tí ó ju ààlà ìrírí lọ dúró.
8. Ìbámu Kant lónìí
Ẹ̀kọ́ Kant nípa ìmọ̀ priori ṣì ṣe pàtàkì nínú ìjíròrò òde òní nípa bí àwọn ètò ìmọ̀ ṣe ní ipa lórí ìmòye, èdè, àti sáyẹ́ǹsì. Nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ìbéèrè nípa “ìlànà” tàbí “àwọn ipò àkọ́kọ́” fún àkíyèsí rántí èrò Kant pé ìrírí kì í ṣe aláìdádúró. Nínú ìmọ̀ nípa ọpọlọ àti èrò, èrò náà pé ọpọlọ ní àwọn ọ̀nà “ìṣiṣẹ́” tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ayé tí a rí tún bá Kant mu, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀rọ̀ àti ọ̀nà tí a gbà ń sọ̀rọ̀ yàtọ̀ síra.
Sibẹsibẹ, awọn atako Kant tun pọ si. Awọn onimọran kan beere boya aaye ati akoko jẹ ipilẹ akọkọ ni itumọ Kantian, paapaa lẹhin idagbasoke ti fisiksi ode oni. Awọn miiran beere nipa iyatọ ti o muna laarin awọn iṣẹlẹ ati noumena. Sibẹsibẹ, ilana Kant tun jẹ aaye itọkasi pataki: o fihan pe awọn ariyanjiyan epistemological ko le yan lasan laarin "gbogbo lati iriri" tabi "gbogbo lati ọgbọn," nitori imọ eniyan jẹ abajade ti ibaraenisepo ti awọn mejeeji laarin eto kan pato.
Ipari
Fún Kant, ìmọ̀ priori kìí ṣe “ìmọ̀ láìsí ìrírí” nìkan, ṣùgbọ́n dípò àwọn ipò tí ó jẹ́ kí ìrírí ní ìtumọ̀ àti agbára láti di ìmọ̀. Ààyè àti àkókò, gẹ́gẹ́ bí àwọn irú ìmọ̀, pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka òye bíi ìfàmọ́ra, ni ètò tí ó fún ìṣirò àti àwọn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àdánidá láàyè láti ní gbogbogbòò àti àìní. Síbẹ̀síbẹ̀, ìlànà yìí tún fi ààlà lélẹ̀: ọgbọ́n kò ní ẹ̀tọ́ láti sọ pé ìmọ̀ nípa àwọn nǹkan kọjá ìrírí tí ó ṣeé ṣe. Nípasẹ̀ èrò ìmọ̀ priori yìí, Kant kìí ṣe pé ó dá sí àárín ọgbọ́n àti ìmọ̀ nípa ìmòye nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ṣe àtúnṣe ìtọ́sọ́nà ìmọ̀ ọgbọ́n òde òní nípa fífihàn pé ẹni tí ó mọ̀ ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àtúnṣe ayé bí a ṣe ń ní ìrírí rẹ̀.
