Ìmọ̀ nípa Ìwàláàyè gẹ́gẹ́ bí Heidegger ti sọ
Martin Heidegger (1889–1976) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ní ipa jùlọ ní ọ̀rúndún ogún, pàápàá jùlọ nípasẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ Sein und Zeit (Jíjẹ́ àti Àkókò, 1927). Nínú ìwé yìí, Heidegger gbé ìbéèrè tó kà sí pàtàkì jùlọ síbẹ̀ tí a kò gbójú fo nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀ oòrùn kalẹ̀: kí ni “jíjẹ́” tàbí “wíwà” (Jíjẹ́/Sein) túmọ̀ sí? Láìdàbí àṣà àtọwọ́dá, èyí tó sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa “jíjẹ́” gẹ́gẹ́ bí èrò àfọwọ́kọ tàbí gẹ́gẹ́ bí ohun ìní tó wà nínú àwọn ohun kan, Heidegger bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìrírí àwọn ènìyàn tó ń gbé, tó wà, àti tó dojúkọ ayé ojoojúmọ́. Láti inú èyí ni èrò pàtàkì rẹ̀ nípa wíwà ènìyàn gẹ́gẹ́ bí Dasein ti dìde—“wíwà níbẹ̀”—èyí tó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ sí òye tó dájú nípa ìtumọ̀ wíwà.
Ìbéèrè nípa “Jíjẹ́” àti àríwísí Heidegger lórí àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Gẹ́gẹ́ bí Heidegger ti sọ, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn láti ìgbà Plato àti Aristotle ti máa ń dojúkọ “àwọn ẹ̀dá” (àwọn ẹ̀dá, ẹ̀dá, Seiendes): àwọn nǹkan, ọkàn, èrò, àwọn ohun èlò, Ọlọ́run, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀ ọgbọ́n orí kì í sábà béèrè nípa “Jíjẹ́” fúnra rẹ̀ (Sein), ipò tí ó mú kí ohunkóhun ṣeé ṣe láti “jẹ́.” “Jíjẹ́” kì í ṣe ohun kan tàbí ohun kan tí a lè tọ́ka sí; ó jẹ́ ibi tí ìtumọ̀ rẹ̀ ti ń jẹ́ kí ohun kan farahàn gẹ́gẹ́ bí ohun kan. Ìdí nìyẹn tí Heidegger fi pe iṣẹ́ rẹ̀ ní “ìpìlẹ̀ ìpìlẹ̀”: ìgbìyànjú láti tú àwọn ìpìlẹ̀ gbogbo ìbéèrè nípa òtítọ́ jáde.
Àríwísí Heidegger dá lórí ìtẹ̀sí láti “gbàgbé Jíjẹ́” (Seinsvergessenheit). Nígbà tí àwọn ènìyàn bá ń wo ayé gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ àwọn ohun tí a lè ṣàlàyé, wọ̀n, tàbí ìṣàkóso, wọ́n máa ń pàdánù ìsopọ̀ jíjinlẹ̀ sí ìtumọ̀ ìwàláàyè. Heidegger kò kọ̀ sáyẹ́ǹsì sílẹ̀, ṣùgbọ́n ó gbàgbọ́ pé ọ̀nà sáyẹ́ǹsì tí a gbé ka ohun kan kò tó láti dáhùn ìbéèrè pàtàkì jùlọ: bí nǹkan ṣe rí sí wa gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ní ìtumọ̀.
Dasein: ènìyàn gẹ́gẹ́ bí “wíwà nínú ayé”
Láti dáhùn ìbéèrè nípa jíjẹ́, Heidegger kò bẹ̀rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ láti inú èrò àbùkù, ṣùgbọ́n láti inú ẹ̀dá tí ó lè béèrè ìbéèrè nípa jíjẹ́: ènìyàn. Àwọn ènìyàn, fún Heidegger, kì í ṣe “àwọn ẹ̀dá onílàákàyè” tàbí “àwọn ọmọ-abẹ́” tí wọ́n dojúkọ “àwọn ohun kan.” Ó pe àwọn ènìyàn ní Dasein, èyí tí ó túmọ̀ sí “wíwà níbẹ̀.” Ọ̀rọ̀ yìí tẹnu mọ́ ọn pé àwọn ènìyàn ti wà láàárín ayé kan, láàárín àwọn ipò, ìtàn, àjọṣepọ̀, èdè, àti àwọn iṣẹ́ ìgbésí ayé.
Èrò pàtàkì níbí ni Jíjẹ́-ní-ayé (In-der-Welt-sein), “jíjẹ́-ní-ayé.” Èyí túmọ̀ sí wípé ìwàláàyè ènìyàn kò lè yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ayé gẹ́gẹ́ bí ààyè tí ó ní ìtumọ̀. Ayé kì í ṣe ibi tí kò dá dúró; ó jẹ́ ìfẹ́sọ́nà: iṣẹ́, ìdílé, ìwà, irinṣẹ́, góńgó, àwọn ìwà rere, àti àwọn ènìyàn mìíràn. Nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, a kì í wo àwọn nǹkan gẹ́gẹ́ bí “àwọn ohun tí a lè fojú rí,” ṣùgbọ́n a kà á sí ohun tí ó wúlò: òòlù láti lù ìṣó, ilẹ̀kùn láti ṣí, fóònù alágbéká láti bá ara wa sọ̀rọ̀. Ayé wà ní pàtàkì gẹ́gẹ́ bí nẹ́tíwọ́ọ̀kì àwọn lílò àti àwọn ohun tí ó wù wá.
Bí a ṣe gbé nǹkan kalẹ̀: “tí a ti ṣetán láti wọ” àti “tí a yà sọ́tọ̀”
Heidegger fi ọ̀nà pàtàkì méjì hàn bí nǹkan ṣe rí sí Dasein. Àkọ́kọ́, gẹ́gẹ́ bí èyí tí a ti ṣe tán láti fi ọwọ́ hàn (Zuhanden), tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “tí a ti ṣe tán láti lò” tàbí “ní ọwọ́.” Èyí tọ́ka sí àwọn ohun tí a ń lò ní ti gidi nínú àwọn ìgbòkègbodò wa. Nígbà tí a bá ń tẹ̀ ẹ́, kìí ṣe ohun tí a ń fiyèsí; ó “parẹ́” nínú bí ìṣe náà ṣe ń lọ lọ́wọ́, nígbà tí ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú ìṣe ìkọ̀wé.
Èkejì, gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó wà ní ọwọ́ (Vorhanden), “tí a lè rí” tàbí “tí ó wà ní ojú,” ìyẹn ni, nígbà tí a bá rí ohun kan gẹ́gẹ́ bí ohun tí a gbọ́dọ̀ kíyèsí. Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí kííbọọ̀dù bá já tí a sì dáwọ́ ìtẹ̀wé dúró, ó máa ń farahàn gẹ́gẹ́ bí ohun tí a fẹ́ ṣàyẹ̀wò: a máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn kọ́kọ́rọ́, ìtẹ̀léra, àti ohun tí ó fa ìbàjẹ́ náà. Heidegger tẹnu mọ́ ọn pé ọ̀nà “tí ó ṣetán láti ọwọ́” jẹ́ ohun ìpìlẹ̀ ju “tí ó ṣeé rí” lọ, nítorí pé ìgbésí ayé wa jẹ́ ohun tí ó wúlò tí ó sì ní ìfẹ́ sí iṣẹ́, kì í ṣe pé ó jẹ́ onírònú lásán.
“Wọn” àti ìgbésí ayé ojoojúmọ́ tí kò dájú
Lọ́pọ̀ ìgbà, Dasein ń gbé ní ọ̀nà “ojoojúmọ́.” Ní ọ̀nà yìí, àwọn ènìyàn sábà máa ń fi ara wọn sínú ohun tí Heidegger pè ní das Man—tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “They” tàbí “àwọn ènìyàn ní gbogbogbòò.” “They” jẹ́ àìdámọ̀ àwùjọ: ọ̀nà tí a sábà máa ń gbà sọ̀rọ̀, èrò gbogbogbòò, ìlànà àṣeyọrí tí a gbà, àti ìwà láti bá àwọn ẹlòmíràn ṣe àjọṣepọ̀. Níbí, àwọn ènìyàn kì í ṣe àwọn yíyàn jíjinlẹ̀, ṣùgbọ́n wọ́n máa ń tẹ̀lé “bí ó ṣe yẹ kí ó rí.”
Heidegger pe ipo yii ni “aijẹ-ododo,” kii ṣe ni itumọ iwa-rere (kii ṣe agabagebe), ṣugbọn ni itumọ aye: awọn eniyan ko tii gba agbara aye wọn gẹgẹbi tiwọn. Nigbati igbesi aye ba n lọ pẹlu iṣan, awọn eniyan kuro ninu awọn ibeere ipilẹ nipa itumọ igbesi aye wọn, awọn idiwọn wọn, ati awọn aye alailẹgbẹ wọn.
Àníyàn, ìkọ̀sílẹ̀, àti ìṣeéṣe láti jẹ́ ara rẹ
Sibẹsibẹ, Heidegger ko pari ero pe awọn eniyan wa ni idẹkùn titilai ninu aiṣedeede. Awọn iriri kan wa ti o yi igbesi aye pada ti o si fi agbara mu Dasein lati koju ara rẹ. Ọkan ninu iru iriri bẹẹ ni aibalẹ (Angst), ti a maa n tumọ si "aibalẹ" ni ọna aye kan. Ko dabi iberu (Furcht), ti o ni ohun kan pato (fun apẹẹrẹ, iberu awọn aja), Angst ko ni ohun ti o han gbangba; o jẹ ipo ti o wa nigbati aye ti o saba lero pe o mọ ara rẹ lojiji lero "ofo" tabi "aidaniloju." Ninu aibalẹ, awọn eniyan mọ pe atilẹyin awujọ tabi awọn ilana ko pese idaniloju itumọ ti o daju.
Àníyàn fi hàn pé Dasein jẹ́ ẹ̀dá “tí a jù sílẹ̀” (Geworfenheit): a kì í yan ìdílé, àṣà, àkókò, tàbí ara tí a bí sí. Ní àkókò kan náà, sibẹsibẹ, Dasein jẹ́ ẹ̀dá “iṣẹ́ àgbékalẹ̀” (Entwurf): a máa ń lọ sí àwọn ohun tí ó ṣeé ṣe, a máa ń gbèrò, a máa ń yan, a sì máa ń ṣe àtúnṣe ìgbésí ayé wa. Ìwàláàyè ènìyàn jẹ́ àpapọ̀ ìfọ́ àti ìṣàfihàn—a ti wà ní ipò kan, ṣùgbọ́n a ṣì ní láti di nǹkan kan.
Jíjẹ́-tó-kú àti òótọ́
Èrò tó gbajúmọ̀ jùlọ àti èyí tí a kò lóye nínú Heidegger ni “jíjẹ́-kú” (Sein-zum-Tode). Heidegger kò ń gbé ìrètí lárugẹ, ṣùgbọ́n ó ń tọ́ka sí i pé ikú ni ohun tó ṣeé ṣe jù lọ tí kò sì ṣeé yẹ̀ sílẹ̀. Kò sí ẹni tó lè “rọ́pò” ikú wa; tiwa ni. Mímọ̀ nípa ikú jẹ́ kí àwọn ènìyàn lóye pé àkókò ìgbésí ayé kéré, nítorí náà, a kò lè fi àwọn àṣàyàn ìgbésí ayé síwájú títí láé.
Nígbà tí Dasein bá ní ìrírí ikú gẹ́gẹ́ bí ohun tó ṣeé ṣe nígbà gbogbo, ó lè gbé ìgbésí ayé tó dájú: kìí ṣe pé ó kàn ń tẹ̀lé “Wọ́n,” ṣùgbọ́n ó tún lè pinnu àwọn ohun pàtàkì ìgbésí ayé nípa lílóye pé ìgbésí ayé kò ní òpin. Ìwà òdodo kò túmọ̀ sí gbígbé ní ìyàsọ́tọ̀ tàbí kíkọ̀ àwùjọ sílẹ̀, ṣùgbọ́n ó túmọ̀ sí gbígbà ẹrù iṣẹ́ fún àwọn yíyàn ìgbésí ayé, gbígbà àwọn ààlà, àti ṣíṣí sílẹ̀ fún àwọn àǹfààní tó ní ìtumọ̀ gidi.
Àkókò gẹ́gẹ́ bí ibi tí ìtumọ̀ ìwàláàyè wà
Fún Heidegger, kọ́kọ́rọ́ sí òye jíjẹ́ ni ìgbà ayé. Ìwàláàyè Dasein jẹ́ ìgbà ayé nítorí pé àwọn ènìyàn máa ń rìn láàrín ìgbà àtijọ́ (ìgbé: ogún, ìrírí, ipò), ìsinsìnyí (ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ayé), àti ọjọ́ iwájú (àwọn ìṣeéṣe tí a ti sọ tẹ́lẹ̀). Heidegger kọ̀ láti lóye àkókò gẹ́gẹ́ bí ìtẹ̀léra àwọn “ìsinsìnyí” tí ń gbéra, bí aago. Àkókò ayé ni bí àwọn ènìyàn ṣe ń túmọ̀ ìgbésí ayé nípasẹ̀ ìrántí, ìfẹ́sọ́nà, àti ìrètí.
Nítorí náà, a kò le lóye wíwà gẹ́gẹ́ bí ohun tí kò dúró. Wíwà jẹ́ alágbára: ènìyàn di ara wọn ní àkókò. Nítorí náà, ìbéèrè nípa jíjẹ́ nígbẹ̀yìn gbẹ́yín ní í ṣe pẹ̀lú bí Dasein ṣe “wà” ní àkókò—bí ó ṣe túmọ̀ ìgbésí ayé rẹ̀, bí ó ṣe yàn, àti bí ó ṣe dojúkọ àwọn ààlà rẹ̀.
Ìparí: ìbáramu èrò Heidegger
Èrò Heidegger nípa jíjẹ́ àwọn ìpèníjà ní ọ̀nà ìrònú tó ṣe pàtàkì àti ọ̀nà ìmọ̀-ẹ̀rọ nípa ènìyàn. Heidegger pè wá láti padà sí ìrírí pàtàkì kan: pé a ti wà ní ayé tó ní ìtumọ̀ nígbà gbogbo, pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn, pẹ̀lú àwọn ààlà àti àwọn ohun tó ṣeé ṣe. Nípasẹ̀ ìṣàyẹ̀wò Dasein, "Wọ́n," àníyàn, dídi-kú, àti ìgbà ayé, Heidegger fihàn pé òye jíjẹ́ kìí ṣe ìdánrawò ọgbọ́n lásán, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ìpè láti gbé ìgbésí ayé pẹ̀lú ìmọ̀ àti ojúṣe.
Níkẹyìn, ìbéèrè Heidegger—“Kí ni ìtumọ̀ jíjẹ́?”—kì í ṣe ọ̀rọ̀ ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ lásán, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀rọ̀ bí àwọn ènìyàn ṣe ń ní ìrírí ìgbésí ayé wọn. Wíwà kì í ṣe ohun tí a ní bí ohun ìní, ṣùgbọ́n ohun tí a ń ní ìrírí rẹ̀: iṣẹ́ jíjẹ́ ara wa nínú ayé tí ń yípadà nígbà gbogbo.
