Ìmọ̀ nípa Òtítọ́ nínú Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ẹ̀dá
Pendahuluan
Ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀-ẹ̀rọ tó ń ṣàyẹ̀wò ìmọ̀: ohun tí ó jẹ́, bí a ṣe ń rí i gbà, ààlà rẹ̀, àti bí a ṣe lè dá a láre tó. Nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ, ìjíròrò nípa òtítọ́ ní ipò pàtàkì, nítorí pé a sábà máa ń lóye ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìgbàgbọ́ òtítọ́ àti ìgbàgbọ́ tí ó tọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, ìbéèrè náà “kí ni òtítọ́?” kò rọrùn. Ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ mọ onírúurú ìmọ̀-ẹ̀rọ òtítọ́ tí ó ń gbìyànjú láti ṣàlàyé àwọn ipò tàbí ìlànà fún ohun kan tí a ó kà sí òtítọ́. Àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí kì í ṣe àkótán lásán ṣùgbọ́n wọ́n tún ní ipa lórí bí a ṣe ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀tọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ, ìwífún ojoojúmọ́, àti àní àwọn èrò ìwà rere àti ìṣèlú. Àpilẹ̀kọ yìí ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì ti òtítọ́ nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ, àwọn agbára àti àìlera wọn, àti ìbáramu wọn sí ìrònú pàtàkì.
1. Òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí ìbáṣepọ̀ (Ìmọ̀ nípa ìbáṣepọ̀)
Ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìmọ̀ òtítọ́ tó gbajúmọ̀ jùlọ. Ní pàtàkì, gbólóhùn kan jẹ́ òótọ́ tí ó bá bá òtítọ́ tàbí ipò ayé mu. Tí mo bá sọ pé "òjò ń rọ̀ níta," gbólóhùn yìí jẹ́ òótọ́ nígbà tí òjò bá ń rọ̀ ní ayé gidi. Nítorí náà, a rí òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí ìbáṣepọ̀ láàárín èdè (àwọn gbólóhùn) àti òótọ́ (àwọn òtítọ́).
Agbára ẹ̀kọ́ yìí wà nínú ìbáramu rẹ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ sáyẹ́ǹsì àti ìrírí ojoojúmọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀tọ́ ìwádìí ni a lè dán wò nípasẹ̀ àkíyèsí àti wíwọ̀n. Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀kọ́ ìbáramu náà tún dojúkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro. Àkọ́kọ́, kìí ṣe ohun gbogbo ni a lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní tààràtà—fún àpẹẹrẹ, àwọn gbólóhùn nípa ìgbà àtijọ́ jíjìn, ayé aláìlágbára, tàbí àwọn ohun ìjìnlẹ̀ pàtó. Èkejì, ẹ̀kọ́ náà gbára lé èrò “òtítọ́,” èyí tí ó jẹ́ àríyànjiyàn fúnra rẹ̀: ṣé àwọn òtítọ́ máa ń wà láìsí ìdúróṣinṣin nígbà gbogbo, tàbí ṣé ìlànà ìmọ̀ àti èdè tí a ń lò ló ń nípa lórí wọn? Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀kọ́ ìbáramu ṣì jẹ́ ẹ̀kọ́ alágbára, pàápàá jùlọ fún ìmọ̀ ìjìnlẹ̀.
2. Òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí ìbáṣepọ̀ (Ìmọ̀ Ìbáṣepọ̀)
Láìdàbí ìlànà ìbánisọ̀rọ̀, èyí tí ó tẹnu mọ́ àjọṣepọ̀ pẹ̀lú ayé òde, ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ sọ pé gbólóhùn kan jẹ́ òótọ́ tí ó bá bá àwọn ètò ìgbàgbọ́ mìíràn tí a ti gbà mu. A ń wọn òtítọ́ nípa bí gbólóhùn náà ṣe “bá” mu láàárín àwọn ètò ìbánisọ̀rọ̀ tí ó sopọ̀ mọ́ra. Nínú ọ̀nà yìí, a ń wo ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ètò tí ó dá dúró fúnra rẹ̀, kì í ṣe àkójọ àwọn òtítọ́ tí a yà sọ́tọ̀.
Ìlànà ìbáṣepọ̀ wúlò fún ṣíṣàlàyé òtítọ́ ní àwọn àyíká tí kìí ṣe ti ìwádìí lásán, bíi ìṣirò, ọgbọ́n ìrònú, tàbí àwọn apá kan ti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Fún àpẹẹrẹ, a sábà máa ń lóye òtítọ́ nínú ìṣirò nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ àwọn axiom àti theorems nínú ètò ìṣètò kan.
Sibẹsibẹ, atunwi ti ẹkọ ibamu ni agbara relativism rẹ: o ṣee ṣe fun eto igbagbọ diẹ sii lati wa ti o ni ibamu bakanna ṣugbọn ti o tako ara rẹ. Ti eto meji ba ni ibamu dogba, ewo ni o jẹ otitọ? Laisi itọkasi si otitọ, iṣọkan nikan ko to lati ṣe iyatọ otitọ lati iṣọkan inu lasan.
3. Ìmọ̀ Òtítọ́ Tó Ń Múni Lágbára
Ẹ̀kọ́ ìgbésẹ̀-ẹ̀kọ́ máa ń fi agbára rẹ̀ ṣe ìdájọ́ òtítọ́. Ní gbogbogbòò, a máa ń ka gbólóhùn kan sí òótọ́ tí ó bá “ṣiṣẹ́,” tí ó ń ran àwọn ìṣòro lọ́wọ́, tí ó sì ń mú àbájáde àṣeyọrí wá nínú ìrírí. Àwọn onímọ̀ nípa ìgbésẹ̀-ẹ̀kọ́ bíi William James tẹnu mọ́ ọn pé òtítọ́ kì í ṣe ìbáṣepọ̀ tí ó dúró ṣinṣin láàárín àwọn gbólóhùn àti òtítọ́, ṣùgbọ́n dípò èyí, ohun tí a ń dán wò nínú ìṣe àti ìrírí ènìyàn.
Agbára ẹ̀kọ́ yìí ni ìtọ́sọ́nà rẹ̀ sí àwọn àìní ìgbésí ayé: àwọn ènìyàn ń wá ìmọ̀ láti ṣe ohun tí wọ́n fẹ́, òtítọ́ sì máa ń hàn nípasẹ̀ lílo rẹ̀ dáadáa. Fún àpẹẹrẹ, nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, a kà á sí pé ó lágbára tí ó bá lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ àti ṣàlàyé ìṣẹ̀lẹ̀, tí ó sì gbéṣẹ́ nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ.
Sibẹsibẹ, iṣe-ẹ̀kọ́ ...
4. Òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí ìfohùnṣọ̀kan (Ìlànà Ìfohùnṣọ̀kan)
Ìlànà ìfohùnṣọ̀kan, tí a sábà máa ń so mọ́ àwọn onírònú bíi Jürgen Habermas, tẹnu mọ́ ọn pé a lè lóye òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìfohùnṣọ̀kan tó bójú mu lábẹ́ àwọn ipò ìbánisọ̀rọ̀ tó dára. Ọ̀rọ̀ kan jẹ́ òótọ́ tí a bá lè gbèjà rẹ̀ nípasẹ̀ ìjíròrò láìsí ìfipámúni, pẹ̀lú àríyànjiyàn tó ṣí sílẹ̀ àti àǹfààní tó dọ́gba fún gbogbo àwọn ẹgbẹ́.
Ìfàmọ́ra ẹ̀kọ́ yìí wà nínú ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí ìpele àwùjọ ìmọ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun tí a kà sí “òtítọ́” ni a kọ́ nípasẹ̀ àwọn àwùjọ: ọ̀nà sáyẹ́ǹsì, àwọn ìlànà ẹ̀rí, àti ìlànà àtúnyẹ̀wò àwọn ẹlẹgbẹ́ jẹ́ àpẹẹrẹ ìfohùnṣọ̀kan tí a bí láti inú ìṣe àpapọ̀. Ìmọ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tún wúlò fún òye òtítọ́ ní agbègbè àwọn ìlànà àti ìlànà, níbi tí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ gbogbogbòò ti kó ipa pàtàkì.
Sibẹsibẹ, àríwísí náà ṣe kedere: ìfohùnṣọ̀kan kìí ṣe ìdánilójú òtítọ́ nígbà gbogbo. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lè jẹ́ àṣìṣe, ìtàn sì fihàn pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ “òtítọ́ tí a wọ́pọ̀” ti wó lulẹ̀ lẹ́yìn náà. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ipò ìbánisọ̀rọ̀ tí ó dára jùlọ kìí sábà dé; òtítọ́ àwùjọ kún fún àìdọ́gba agbára àti ìṣàkóṣo ìwífún.
5. Òtítọ́ ìfọ́sí àti òtítọ́ minimalist (Ìlànà ìfọ́sí/Ìlànà kékeré)
Ìlànà ìfọ́sífó tàbí ìmòye kékeré sọ pé èrò òtítọ́ kò nílò àlàyé onípele-ìwé. Sísọ pé “Gbólóhùn náà ‘yìnyín funfun’ jẹ́ òótọ́” jẹ́ ohun kan náà gẹ́gẹ́ bí sísọ pé “yìnyín funfun.” Ọ̀rọ̀ náà “òótọ́” wulẹ̀ jẹ́ ohun èlò èdè fún gbígbà pẹ̀lú, fífìdí múlẹ̀, tàbí ṣàkópọ̀ ẹ̀tọ́ kan, kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí ohun ìní jíjinlẹ̀ tí ó nílò ẹ̀kọ́ pàtó kan.
Ọ̀nà yìí ń ran lọ́wọ́ láti yẹra fún àwọn àríyànjiyàn dídíjú nípa ìwà òtítọ́. Nínú ọgbọ́n èrò àti ìmọ̀ ọgbọ́n èdè, a kà ìfọ́símòsì sí ohun tó wúlò fún ṣíṣàlàyé bí ọ̀rọ̀ náà "òtítọ́" ṣe ń ṣiṣẹ́ láìsí ṣíṣe àfikún èrò nípa ayé.
Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí kan ka ẹ̀kọ́ yìí sí “tínrín” jù àti pé kò tó láti yanjú àìní àwọn onímọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ tí wọ́n ń wá ìlànà fún ìdáláre. Tí òtítọ́ bá jẹ́ àmì èdè lásán, báwo la ṣe lè ya àwọn ẹ̀tọ́ òtítọ́ sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn èké? Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìdènà èrò-ọkàn lè ṣàlàyé iṣẹ́ ọ̀rọ̀ náà “òtítọ́,” ṣùgbọ́n kò fi dandan fún ìtọ́sọ́nà fún ṣíṣe àyẹ̀wò òtítọ́.
6. Òtítọ́ àti ìdáláre: ìbáṣepọ̀ tí kìí ṣe ti ara kan náà
Nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́, ó ṣe pàtàkì láti fi ìyàtọ̀ láàrín òtítọ́ àti ìdáláre. Òtítọ́ ní í ṣe pẹ̀lú bóyá ìbéèrè kan bá òtítọ́ mu tàbí ó bá àwọn ìlànà kan mu; ìdáláre ní í ṣe pẹ̀lú bóyá a ní ìdí tó láti gbàgbọ́ ọ̀rọ̀ náà. Ènìyàn lè gbàgbọ́ gbólóhùn kan tó jẹ́ òótọ́, ṣùgbọ́n láìsí ìdí tó dára—fún àpẹẹrẹ, àmòye. Ní ọ̀nà mìíràn, ẹnìkan lè ní ìdí tó lágbára ṣùgbọ́n ó ṣìnà nítorí pé ìsọfúnni tó wà lópin. Àwọn ìjíròrò nípa ẹ̀kọ́ ... àti ìṣe.
Nítorí náà, àwọn ẹ̀kọ́ òtítọ́ sábà máa ń bá àwọn ẹ̀kọ́ ìdáláre mu: ìmọ̀ nípa àkíyèsí, ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ tẹnu mọ́ ìrònú, nígbà tí ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ àwùjọ ń tẹnu mọ́ ìṣe àti èdè àwùjọ. Òtítọ́ di góńgó, ìdáláre ni ọ̀nà láti ṣàṣeyọrí rẹ̀.
Ibamu ti imọran otitọ ni akoko alaye
Ní àkókò oní-nọ́ńbà, ìwífún ń wọ́ ní kíákíá, tí a kò sì sábà máa ń ṣàtúnṣe rẹ̀. Ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ tẹnu mọ́ pàtàkì wíwo àwọn òtítọ́ àti ẹ̀rí; ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ ń fún wa níṣìírí láti ṣe àyẹ̀wò bí àwọn àríyànjiyàn ṣe rí; ìmòye ìṣàpẹẹrẹ ń fún wa níṣìírí láti ronú nípa ipa gidi ti àwọn ẹ̀tọ́; ìmòye ìfohùnṣọ̀kan tẹnu mọ́ pàtàkì ìjíròrò àti ìfìdí múlẹ̀ gbogbogbò; àti ìmòye ìṣàfihàn lòdì sí fífi ọ̀rọ̀ náà “òtítọ́” ṣe ìfẹ́ láìlóye àyíká tí a ti lò ó. Àwọn ọ̀nà márùn-ún wọ̀nyí, nígbà tí a bá papọ̀ ní pàtàkì, lè pèsè àwọn irinṣẹ́ ọgbọ́n fún yíyanjú àwọn àìtọ́, ìpolongo, àti àwọn ẹ̀tọ́ onímọ̀-ẹ̀rọ.
Ipari
Àwọn ẹ̀kọ́ òtítọ́ nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀kọ́ fi hàn pé òtítọ́ kì í ṣe èrò kan ṣoṣo tí a lè ṣàlàyé lọ́nà tí ó rọrùn. Ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ tẹnu mọ́ ìbáramu pẹ̀lú àwọn òtítọ́, ìbáramu tẹnumọ́ ìbáramu nínú àwọn ètò ìgbàgbọ́, ìlànà ìṣe-ṣíṣe ń gbé ìlòye kalẹ̀ ní ìṣe, ìbáramu tẹnumọ́ ìbáramu pẹ̀lú ọgbọ́n nípasẹ̀ ìbánisọ̀rọ̀, àti deflationism ń wo "òtítọ́" ní pàtàkì gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ èdè. Olúkúlùkù ní àwọn àǹfààní àti ààlà tirẹ̀. Nínú àṣà ìrònú onírònú, ọ̀nà tí ó gbọ́n jùlọ kì í ṣe láti yan ìmọ̀ kan pátápátá, ṣùgbọ́n dípò láti lóye nígbà tí ìmọ̀ kan bá ṣe pàtàkì sí i. Nítorí náà, ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ kì í ṣe ìjíròrò lásán, ṣùgbọ́n dípò ìpèsè fún gbígbé gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó ní èrò inú, tí ó ń ronú jinlẹ̀, àti ẹni tí ó ní ẹrù iṣẹ́ nínú ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀tọ́ nípa ayé.
