O le Atina'eina o Aia Tatau a Tagata ma lana Folafolaga
O aia tatau a tagata soifua (HAM) o se seti o aia tatau faavae e iai i tagata soifua uma talu ona fananau mai, e tusa lava po o le a le atunuu, lanu, tapuaiga, itupa, tulaga faaleagafesootai, po o manatu faaupufai. O le manatu o tagata soifua e iai se mamalu e tatau ona faaaloalogia e le o se manatu fou, ae o le malamalama faaonaponei i aia tatau a tagata soifua na atiaeina e ala i se faagasologa umi o le talafaasolopito, na aafia i tauiviga faaupufai, fouvalega, taua, ma le tulaʻi mai o faalapotopotoga faavaomalo. O se tasi o laasaga taua i lenei atinae o le fanau mai lea o folafolaga eseese ma meafaigaluega faaletulafono na faamaonia ai le aloaia ma le puipuiga o aia tatau a tagata soifua.
A'a Fa'asolopito o Aia Tatau a Tagata
E mafai ona maua ni fa'ailoga muamua o mafaufauga e uiga i aia tatau a tagata i totonu o malo eseese. O tū ma agaifanua fa'aletulafono a Roma, o a'oa'oga a lotu tetele, ma e o'o lava i filosofia Eleni, na latou saofagā uma i manatu e uiga i le fa'amasinotonu, mamalu, ma tiute o pule i o latou tagata. Peita'i, o le manatu o "aia tatau" i le uiga fa'aonaponei—o lona uiga, o aia tatau e umia e tagata ta'ito'atasi ma fa'amalosia e fa'asaga i le malo—e le'i fa'amautuina atoatoa.
I Europa anamua, na aliaʻe mai ai pepa taua e pei o le Magna Carta (1215) i Egelani. O lenei pepa e masani ona taʻua o se tasi o faʻataʻitaʻiga i tapulaʻa o le pule a le tupu, aua na iloa ai e le mafai e taʻitaʻi ona faia ni gaioiga faʻafuaseʻi faʻasaga i aliʻi ma, faasolosolo malie, faʻasaga i tagatanuu. E ui lava e leʻi talanoaina e le Magna Carta ia aia tatau a tagata lautele, ae na faʻatupuina ai le manatu e tatau ona faʻatapulaʻaina le pule a le setete e le tulafono.
O lenei atinaʻe na faʻaauau pea i le fanau mai o le Petition of Right (1628) ma le English Bill of Rights (1689), lea na faʻamaonia ai le puipuiga mai le taofia faʻafuaseʻi, le aia tatau e talosaga ai, ma faʻatapulaʻaina ai le pule a le malo. Mai lenei mea, na faʻamalosia ai le manatu e iai aia tatau a tagatanuʻu e tatau ona faʻaaloalogia e le malo.
O le Vaitaimi o le Malamalama ma le Fouvalega Faapolokiki
O le tumutumuga o mafaufauga i aia tatau a tagata i aso nei sa matuā faatosinaina e le vaitaimi o le Malamalama i le seneturi lona 17 ma le 18. O faifilosofia e pei o John Locke sa faamamafaina "aia tatau faalenatura" o tagata soifua, e pei o le ola, saolotoga, ma meatotino. Na saunoa Jean-Jacques Rousseau e uiga i le konekarate faaagafesootai, lea e maua ai le aia tatau o le pule mai le maliega a tagata. Na faalauiloa mai e Montesquieu le manatu o le vaevaeina o pule e puipuia ai le pule sauā.
O nei manatu na mafua ai ona tutupu ni fouvalega tetele faapolokiki. O le Fouvalega Amerika na mafua ai le Folafolaga o le Tutoatasi (1776), lea na tautino mai ai o tagata uma ua foafoaina tutusa ma ua faaeeina i ai aia tatau e le mafai ona aveesea. I le maeʻa ai o lenei mea, na fanau mai ai le Fouvalega Farani i le Folafolaga o Aia Tatau a Tagata ma Tagatanuu (1789). O lenei pepa na faamaonia ai le saolotoga, tutusa i luma o le tulafono, ma le pule silisili ese a tagata.
Peita’i, o nei folafolaga muamua sa i ai ni ona tapula’a. E tele vaega, e pei o fafine, pologa, ma tagata na pulea e kolone, sa le’i fiafia i aia tatau tutusa. O lona uiga o le atina’eina o aia tatau a tagata soifua e le’o se laina sa’o, ae o se faiga umi lea sa faitioina ma fa’alauteleina pea.
Seneturi lona 19 i le amataga o le seneturi lona 20: O le Faalauteleina o Aia Tatau
I le ulufale atu i le seneturi lona 19, na atiina ae ai talanoaga e uiga i aia tatau a tagata soifua faatasi ai ma le gaioiga a le au fa'amutaina, le tauiviga mo aia tatau a tagata faigaluega, ma manaoga mo le faatemokalasi. I atunuu eseese, na tula'i mai ai tulafono faavae ma toe fuata'iga na fa'alauteleina ai aia tatau fa'apolokiki, e pei o le aia tatau e palota ai, saolotoga o le au tusitala, ma le saolotoga e potopoto ai.
Na faʻalauiloa mai e le vaega o le aufaigaluega le taua o aia tatau tau tamaoaiga ma agafesootai: itula faigaluega talafeagai, totogi e ola ai, ma tulaga faigaluega saogalemu. O le amataga lea o le iloaina o aia tatau a tagata soifua e le gata i le saolotoga mai sauaga (aia tatau tau le va o tagata ma faiga faaupufai), ae faapea foi le aia tatau i se olaga talafeagai (aia tatau tau tamaoaiga, agafesootai, ma aganuu).
Peita’i, i le isi itu, o lenei seneturi sa fa’ailogaina fo’i i faiga fa’akolone ma taua, ma fa’aalia ai o le fa’ailoaina o aia tatau sa tumau pea le fa’apitoa. O le Taua Muamua a le Lalolagi (1914–1918) na fa’atupuina ai le mana’omia o le galulue fa’atasi fa’avaomalo e fa’atumauina ai le filemu, lea na fanau mai ai le Liki o Malo. Peita’i, sa le mafai e le Liki o Malo ona taofia fete’ena’iga tetele na mulimuli ane.
Taua Lona Lua a le Lalolagi ma le Fanau Mai o le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata
O mea mataʻutia o le Taua Lona Lua a le Lalolagi (1939–1945), e aofia ai le Holocaust, faiga sauā i taua, ma soliga matuia o tagata soifua, na faailogaina ai se suiga tele i le atinaeina o aia tatau a tagata. Na iloa e le lalolagi o soliga o le mamalu o tagata e le na o se mataupu i totonu o atunuu taʻitasi, ae o se mataupu faavaomalo e manaʻomia ai tulaga faatonuina e tutusa.
Ina ua maeʻa le taua, na faavaeina ai Malo Aufaatasi (UN) i le 1945, faatasi ai ma sini autu o le faatumauina o le filemu ma le faalauiloaina o le faaaloalo mo aia tatau a tagata. I le aso 10 o Tesema, 1948, na faamaonia ai e le Fono Aoao a Malo Aufaatasi le Folafolaga Lautele o Aia Tatau a Tagata (UDHR).
O lenei folafolaga o se laasaga tāua tele auā na taʻua ai o nisi o aia tatau ma saolotoga e faatatau i tagata uma, i soo se mea. O loo i ai i le UDHR mataupu e 30 e aofia ai aia tatau faalemalo ma faaupufai (e pei o le aia tatau i le ola, saolotoga o manatu, saolotoga o tapuaiga, ma le faasaina o le faasauaina) faapea foi ma aia tatau tau tamaoaiga, agafesootai, ma faaleaganuu (e pei o le aia tatau i aoaoga, galuega, ma se tulaga talafeagai o le soifuaga).
E ui o le UDHR e lē o se maliega faaletulafono e pei o se feagaiga, ae o le folafolaga ua i ai sona aafiaga tele. Ua avea ma se faasinoga i amioga mama ma faaupufai i le lalolagi atoa ma ua musuia ai le tele o faavae faaleatunuu ma feagaiga faavaomalo.
Pepa Fa'ava-o-malo o Aia Tatau a Tagata ina ua mae'a le UDHR
Ina ua maeʻa le UDHR, na atiae e le UN ni isi tulafono e sili atu ona faamalosia, e ala i feagaiga taua e lua e masani ona taʻua o le International Bill of Human Rights:
1. Feagaiga Faavaomalo i Aia Tatau Faasivile ma Faaupufai (ICCPR) (1966)
Fa'atonutonuina aia tatau fa'alemalo ma fa'apolokiki, e aofia ai le saolotoga e fa'aalia ai manatu, le aia tatau i se fa'amasinoga tonu, ma le aia tatau e auai ai i le malo.
2. Feagaiga Faavaomalo i Aia Tatau Tau Tamaoaiga, Agafesootai ma Aganuu (ICESCR) (1966)
Fa'atonutonuina aia tatau i galuega, soifua maloloina, a'oa'oga, saogalemu lautele ma le auai i aganu'u.
E le gata i lea, na fananau mai fo‘i ni fa‘apotopotoga fa‘apitoa eseese e puipuia ai ni vaega patino pe fa‘atalanoaina ni mataupu fa‘apitoa, e pei o le Feagaiga i le Fa‘aumatia o Fa‘ailoga Tagata Fa‘ailoga Lanu (1965), le Feagaiga i le Fa‘aumatia o Fa‘ailoga Tagata Fa‘asaga i Fafine/CEDAW (1979), le Feagaiga i Aia Tatau a le Tamaititi/CRC (1989), ma le Feagaiga e Fa‘asaga i le Fa‘asauā/CAT (1984).
O lenei atinaʻe ua faʻaalia ai o le uluaʻi folafolaga na mulimuli ane faʻamalosia e se faiga faʻaletulafono faʻavaomalo e sili atu ona auiliili, e aofia ai auala e lipotia ai e le setete, le vaʻavaʻaia e le komiti o tagata tomai faapitoa, ma faʻamasinoga faʻaitulagi o aia tatau a tagata i le tele o itulagi.
Atina'eina o Aia Tatau a Tagata i Initonesia
I Initonesia, o le manatu o aia tatau ma saolotoga na atagia i le tauiviga mo le tutoatasi ma le agaga o le tetee atu i le pulega faakolone. I le maeʻa ai o suiga i le 1998, o le faamalosia o aia tatau a tagata na atili ai ona manino mai e ala i suiga o le faavae (teuteuga i le Faavae o le 1945), lea na aofia ai se mataupu faapitoa i aia tatau a tagata. Na faavaeina foi e Initonesia ni faalapotopotoga ma ni meafaigaluega faaletulafono e pei o le Komisi Faaleatunuu mo Aia Tatau a Tagata (Komnas HAM) ma se faamasinoga o aia tatau a tagata e foia ai soliga matuia.
Peita’i, o le fa’atinoina o aia tatau a tagata soifua e masani ona feagai ma lu’itau, e aofia ai mataupu tau le sa’olotoga e fa’aalia ai manatu, fa’ailoga tagata, fete’ena’iga i fa’ato’aga, ma e o’o lava i le fa’amalosia o tulafono. O lenei mea e fa’aalia ai o le fa’aaloalogia i folafolaga ma fa’avae e tatau ona o fa’atasi ma le tautinoga fa’apolokiki, fa’alapotopotoga malolosi, ma le auai o le lautele.
Luʻitau i Ona Po Nei ma le Lumanai o Aia Tatau a Tagata
I le vaitaimi faʻaonaponei, o loʻo feagai ai aia tatau a tagata ma luʻitau fou. O le alualu i luma o tekinolosi ua aumaia ai mataupu tau le le faalauaiteleina o faʻamatalaga, le mataʻituina faatekinolosi, ma le salalau atu o faʻamatalaga sese e mafai ona faʻaosofia ai le feitagai. O le faʻalavelave tau le tau e lamatia ai aia tatau i le olaga, soifua maloloina, ma fale, aemaise lava mo vaega vaivai. I atunuu eseese, o le galu o le lauiloa ua mafua ai foi i nisi taimi ni faiga faʻavae e faʻatapulaʻaina ai saolotoga faʻalemalo.
O le mea lea, o le atinaʻeina o aia tatau a tagata soifua e lē gata i folafolaga. E tatau ona faʻaauau pea ona faʻamatalaina aia tatau a tagata soifua e tusa ai ma mea moni o aso nei e aunoa ma le galo o latou mataupu faavae autu: le mamalu o le tagata soifua, le tutusa, ma le saʻolotoga. O folafolaga ma feagaiga faavaomalo e maua ai le faavae, ae o lo latou malosiaga silisili o loʻo i ai i le malamalama o tagata lautele ma le lototele e talosagaina le faaaloalo mo aia tatau a tagata soifua i le faatinoga.
Fa'ato'a
O le atinaʻeina o aia tatau a tagata soifua ma a latou folafolaga o le taunuuga lea o se malaga umi na aʻafia i tauiviga faasolopito, mafaufauga faʻafilosofia, ma aafiaga faigata o tagata soifua. Mai tapulaʻa o le pule tupu i le Magna Carta, i le manatu o aia tatau faalenatura i le vaitaimi o le Malamalama, i le Tautinoga Lautele o Aia Tatau a Tagata i le 1948, ua agai atu le lalolagi i le iloaina o tagata soifua uma e tutusa lo latou mamalu. Peitaʻi, o loʻo tumau pea luʻitau o le faʻatinoina. O le mea lea, o aia tatau a tagata soifua e le na o ni pepa aloaia, ae o se tautinoga faʻatasi e tatau ona puipuia pea, tau mo, ma faʻafouina ina ia tumau pea le talafeagai i le foʻiaina o mataupu tau tagata soifua i aso nei ma le lumanaʻi.